Кіріспе

Югославия Федеративтік мемлекеті (1945-1992) Сербия Социалистік Республикасы, бұрын Сербия Халық Республикасы деп аталатын, әдетте Сербия Республикасы немесе жай ғана Сербия деп қысқартылған, қазіргі Сербия мен Косовоның даулы аумақтарындағы Югославия Социалистік Федеративтік Республикасының алты құраушы республикасының бірі болды. Оның құрылуы 1941 жылы басталды, 1944-1946 жылдары Югославия құрамында федеративтік республика ретінде құрылды. Бұл формада 1990 жылдан 1992 жылға дейінгі конституциялық реформаларға дейін, ол Югославия Федеративтік Республикасының құрамында Сербия Республикасы ретінде қайта құрылғанға дейін созылып кетті. Бұл халық саны мен аумағы жағынан Югославияның ең ірі құраушы республикасы болды. Оның астанасы Белград сонымен қатар Югославияның федеративтік астанасы болды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Югославия Корольдігінің сәуір соғысында (1941 ж.) ыдырауынан кейін бүкіл ел басып алынып, Осі державалары арасында бөлінді. Сербияның орталық аумақтары мен Банаттың солтүстік аймағын нацистік Германия басып алды, ол Сербиядағы әскери қолбасшы аумағын тікелей бақылауға алды, Белградта қуыршақ үкімет орнатылды. Метохия мен Косовоның оңтүстік аймақтары фашистік Италияның қолына түсіп, Италияның Албаниясына қосылды. Бачка аймағы Венгрияға қосылды, ал Сырмия Тәуелсіз Хорватия мемлекетіне тиесілі болды. Сербияның оңтүстік-шығыс бөлігін Болгария басып алды. Аумақтардың басқыншылығының басында екі қарсылық қозғалысы болды: четниктер мен партизандар. Олардың идеологиялық және саяси бағдарламалары қарама-қайшы болды, ал Четниктер Сербиядағы көтерілістің соңында партизандармен бірге алғашқы бірлескен қарсылық күшінен бас тартып, Осі күштерінің кең ауқымды ынтымақтастығына көшті. Партизандар Югославияны федерацияға айналдыруды, Сербия оның федеративтік бірліктерінің бірі болуын ұсынды. 1941 жылдың күзінде Сербияның Бас Ұлттық азаттық комитеті бастаған кейбір босатылған аумақтарда партизандар алғашқы уақытша мекемелерді құрды. Оның орталығы Ужицада болды, сондықтан қозғалысты Ужица Республикасы деп атады. Алайда, неміс шабуылдары сол жылдың желтоқсан айында осы прото-мемлекетті талқандады. Содан кейін басты партизандық күштер Боснияға көшті.

Сербия Халық Республикасы

Сербия 1944 жылдың күзінде партизандық күштер мен Қызыл Армиямен азат етілді. Белградты 20 қазанда азат еткеннен кейін көп ұзамай жаңа әкімшілік құру басталды. 1944 жылдың қарашасында Сербияны халықтық азат ету үшін антифашистік Ассамблеясы шақырылды, ол Сербияның федеративтік бірліктерінің бірі ретінде Югославияны федерация ретінде қайта құру саясатын бекітті. Осылайша Сербия Федеративтік мемлекетінің құрылуының негізі қаланды, ол жаңа Демократиялық Федеративтік Югославияның құрамында федеративтік мемлекет болды. Бұл процесс 1945 жылы сәуірде ресмиленді, ол кезде Сербияның уақытша халықтық жиналысы құрылды, сонымен қатар Сербияның алғашқы халықтық үкіметі тағайындалды. Жаңадан құрылған екі аймақ - Воеводина автономиялы провинциясы мен Косово мен Метохия автономиялы аймағы Сербияға қосылуға шешім қабылдады. 29 қарашада Югославия ресми түрде федеративтік республика деп жарияланды, ал 1946 жылы қаңтарда Югославияның бірінші Конституциясы қабылданғаннан кейін Сербия Федеративтік мемлекеті Сербия Халық Республикасы деп қайта аталды. 1946 жылы қарашада Сербияның Конституциялық жиналысына сайлаулар өткізілді, ал 1947 жылы қаңтарда Сербия Конституциясы қабылданды, ол Югославия федерациясындағы өз позициясын қайта растады, сондай-ақ автономиялы бірліктердің позициясын реттеді (Воеводина автономиялы провинция ретінде; Косово мен Метохия автономиялы аймақ ретінде). 1953 жылы әлеуметтік реформаларды енгізу үшін конституциялық заң қабылданды. Сол кезде Сербияның ішкі саяси өмірінде 1945 жылы мамыр айында Югославияның биліктегі Коммунистік партиясының бір бөлімшесі ретінде құрылған Сербияның Коммунистік партиясы толықтай билік жүргізді. Қалған монархистік оппозицияны басу үшін коммунистер кең саяси коалиция құруды бастады, осылайша 1945 жылдың тамызында Югославия Халық фронтын (ПФЮ) құрды. Басқа саяси партиялар көп ұзамай таратылды, ал саяси өмірдің қалдықтары билік басындағы Коммунистік партияның толық бақылауында болған ПФЮ-ға шектелді.

Сербия Социалистік Республикасы

1963 жылы Югославияның жаңа Конституциясы қабылданды, федералды мемлекет Югославия Социалистік Федеративтік Республикасына, ал оның федералды бірліктері социалистік республикаларға, осылайша атауды енгізді: Сербия Социалистік Республикасы 1966 жылы Югославияның коммунистік партиясындағы ең көрнекті сербтердің бірі және сонымен қатар вице-президенті (19631966) және Югославияның OZNA барлау агенттігінің негізін қалаушы Александр Ранкович Югославия президенті Иосип Броз Титоға тыңдау үшін айыптаулар бойынша лауазымдардан шығарылды. 1971 жылғы Хорватия көктемінен кейін Сербияның бүкіл партия басшылығы "либералды" деп айыпталып, қызметінен алынды. Латинка Перович пен Марко Никежич Сербия коммунистер одағының ішіндегі либералды қозғалыстың көшбасшылары ретінде белгіленді. 1974 жылы жаңа конституция қабылданды, ол провинциялардың өкілеттігін арттырып, оларды де-факто республикаға айналдырды. Алғаш рет Сербия Социалистік Республикасының Президент лауазымы құрылды. Парламент Мәжілісі президенттікке 15 мүшесін және президентті 4 жыл, кейін 2 жыл мерзімге сайлады. Жаңа конституция Сербияның провинцияларға билігін тоқтатты. Жаңа конституция қабылданғаннан кейін Сербияның президенті Драгослав Маркович бұл мәселе бойынша құпия зерттеу жүргізуге бұйрық берді. 1975 жылдың қаңтарында Сербия Социалистік Республикасының президенті конституциялық шешімдерді қайта қарауды конституция республиканы үш бөлікке бөлді деп түсіндіріп, Сербияның "Югослав федерациясындағы ұлттық мемлекетке тарихи құқығын" жүзеге асыруына кедергі келтірді. 1990 жылдан кейін мемлекет Сербия Республикасы деп аталды, сол жылдың желтоқсан айында Слободан Милошевич республиканың бірінші президенті болып сайланды. 1992 жылы Югославия Федеративтік Республикасы құрылған кезде Сербия оның құрамына кіретін екі республикасының бірі болды. 2003 жылы бұл мемлекеттік одақ Сербия мен Черногорияға қайта құрылды, ал 2006 жылы Сербия Черногорияның бөлініп кетуінен кейін тәуелсіз республикаға айналды.

Әкімшілік бөлімшелер

Сербия Социалистік Республикасында екі автономиялы провинция болды: Воеводина Социалистік Автономиялы провинциясы және Косово Социалистік Автономиялы провинциясы. Сербия Социалистік Республикасының екі автономиялы провинциядан тыс орналасқан орталық бөлігі "Сербияның өзі" ("Ужа Сербия") деп аталды. Географиялық жағынан СР Сербияның солтүстігінде Венгриямен, шығысында Румыниямен және Болгариямен, оңтүстік батысында Албаниямен шекарасы болды. Югославияның ішінде ол оңтүстікте Македониямен, батыста Черногория, Босния және Герцеговина және Хорватиямен шектеседі.

Саясат

Югославиядағы социалистік дәуірде Югославия коммунистерінің федералды Лигасының (СКЖ) үш филиалы заңды саяси партиялар болды: Сербия коммунистерінің Лигасы (СКС), Воеводина коммунистерінің Лигасы (СКВ) және Косово коммунистерінің Лигасы (СКК). Сербиялық филиал 1980-ші жылдардың аяғына дейін салыстырмалы түрде тұрақты және федералды партияға адал болды, содан кейін этникалық албандар мен сербтер арасында наразылық пен ұрыс-керіс басталған кезде Косовода қандай іс-қимыл жасау керектігіне байланысты бөлінді. Дәстүрлі коммунистер дауды шешудің құралы ретінде бейтараптықты жалғастыруды жақтаған президент Иван Стамболичті қолдады; ал радикалды және ұлтшыл жақтастары Косово сербтерін қорғауды жақтаған Слободан Милошевичті қолдады, ол олардың халқына албан сепаратистері Косоводан кету үшін қысым жасап жатыр деп мәлімдеді. Милошевич қоғамдық сезімдерді және Косово албандарының сепаратизміне қарсылық білдіруді пайдаланып, көптеген қолдаушыларды жинап, оған Воеводина, Косово және Черногория Социалистік Республикасындағы коммунистік басшылықты құлатуға көмектесті. Содан кейін Сербияның коммунистер лигасы Милошевичті өзінің басшысы етіп таңдады. Милошевич Косоводағы албан ұлтшылдығына қарсы қатал ұстанымға келді және Югославия үкіметінен Косово албан сепаратистерімен күресу үшін оған төтенше өкілеттіктер беруді талап етті. Сонымен қатар, ол Косово мен Воеводинаның автономиялық провинцияларының автономиясын қысқартты және оған адал саясаткерлерді олардың өкілдері ретінде тағайындады. 1990 жылы Югослав коммунистер лигасының съезінде Милошевич және оның Воеводина, Косово және Черногория Социалистік Республикасы бойынша қарамағындағы өкілдері словен өкілдерінің ұсынған барлық реформаларын тоқтату арқылы Косово албан басшылығына қарсы шыққан Словения Социалистік Республикасының қарсылығын үндетпеуге тырысты. Словенияның бұл әрекеті сәтсіз аяқталып, оның одақтасы Хорватиямен бірге Югославия коммунистік партиясынан кетіп қалды. Бұл Югославияның коммунистік партиясының, ал бір жылдан кейін Югославия мемлекетінің ыдырауына себеп болды.

Үкімет

1945 жылдан бастап Сербиядағы ең жоғары мемлекеттік лауазымды адам және де факто мемлекет басшысы Сербия Халық Ассамблеясының төрағасы болды, ол сонымен қатар Халық Ассамблеясының ұжымдық төрағалығын (1945-1953) және Ассамблеяның төрағалығын (1953-1990) басқарды. 1974 жылы Сербияның жаңа Конституциясы қабылданды, ал мемлекеттік президенттік құрама құралды, ол Ассамблеяның комитеті ретінде емес, жоғарғы басқару органы ретінде құрылды. Содан бері Президент Президент Сербия Социалистік Республикасының ең жоғары мемлекеттік лауазымды тұлғасы болды. Бастапқыда Президент 4 жылға сайланды, бірақ 1982 жылы ол 2 жылға дейін қысқартылды. 1945 жылдан бастап негізгі атқарушы орган Сербияның Халықтық үкіметі болды. 1953 жылы Сербияның атқарушы кеңесі деп қайта аталды. Ол Халық Ассамблеясының атқарушы органы ретінде қызмет етті. Атқарушы кеңестің төрағасы премьер-министрдің рөлін атқарды.