Кіріспе
20 ғасырдың тарихында Косовоны соғыстар мен халықты жер аударулар басты сипат етіп отыр. Бұл аймақ көптеген құрылымдардың құрамына кірді, олардың кейбіреулері халықаралық деңгейде танылды, ал басқалары танылмады.
Kosovo during the 20th century in history has largely been characterised by wars and major population displacements. The region formed a part of numerous entities, some internationally recognised, others not.
ХХ ғасырдың басы
ХХ ғасырдың басында Косово толығымен Осман империясының құрамында болды. Оның мәртебесі вилайет ретінде болды және ол бүгінгіден әлдеқайда үлкен аумақты алып, Üsküp (қазіргі Скопье) провинциялық астана ретінде болды. Оның өз шекаралары 1882 жылы Портаның жергілікті әкімшіліктерді қайта ұйымдастыруынан кейін кеңейтілді. 1878 жылы Сербия мен Черногорияның тәуелсіздігі Косовоның Румелиядағы (Еуропа құрлығындағы Осман территориясы) османдықтардың соңғы қорғаныс желісі болғанын білдірді. Босния мен Герцеговина 1908 жылы Австрия-Венгрияға қосылғаннан кейін Косово үш елмен шекаралас болды: Сербия, Черногория және Австрия-Венгрия. Бұл Косовоның Осман империясы Бірінші Балқан соғысына тартылғанға дейін осылай болды, онда Румелияның жергілікті түрік емес халқы Балқан лигасының бірлескен шабуылына қоса өзін-өзі анықтау үшін күресті (барлығы өздерінің шекараларын кеңейтуге ұмтылып, сол ұлттардың мүдделеріне қызмет етті); осы уақыт ішінде көпшілік албан ұлты албандарға ұлттық мемлекет беруге тырысқан Осман империясына және қоршаған елдерге қарсы өз шайқасын жүргізді.
Бірінші дүниежүзілік соғыс
Сербия армиясы (негізінен итальяндық және француздық армияның көмегімен) қалпына келтіре алды және ауру және жарақаттанған сарбаздар медициналық көмек алды, өйткені олар майдан шебінен алыс болды. Олар сергіп, қайтадан топтасқан соң, майданға қайта оралды. 1918 жылы Сербия әскері Орталық державаларды Косоводан қуып шықты. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Сербтер, хорваттар және словендер Корольдігі құрылды, Косовоны қайтарып алғаннан кейін, Воеводинаны Австрия-Мажарстаннан тартып алып, Черногориямен бірігіп, Сербия Корольдігін құрды. Ал 400 мың албандықтар. Косово төрт округке бөлінді олардың үшеуі Сербияның бір бөлігі болды: Звечан, Косово және оңтүстік Метохия; және Черногорияның бірі: солтүстік Метохия. Алайда 1922 жылдың 26 сәуірінен бастап жаңа әкімшілік жүйе Косовоны Корольдіктің үш аймағына бөлді: Косово, Раша және Зета. 1929 жылы Корольдік Югославия Корольдігі болып өзгерді. Косово аумақтары Зета, Морава және Вардар банаттары арасында бөлінді. 1921 жылы албандық косовтар Ұлттар Лигасынан Косовоны Албаниямен біріктіруді сұрады. Олардың айтуынша, 12 мың албан 1918 жылдан бері қаза тауып, 22 мың адам түрмеге қамалған. Албандықтар арасында қарулы көтеріліс басталып, ол Качак қозғалысы қалыптасты. Үкімет мұны Югославия конституциясына қарсы деп есептеді. Косовоны отарлау - Югославия Корольдігінің соғыстар аралығындағы кезеңінде жүзеге асырған мемлекеттік жобасы. Бұл отарлау кезінде 60,00065,000 адам Косово отарлаушылары болып қоныс аударды. Колонисттердің жалпы санының 90% -дан астамы сербтер (оның ішінде Черногориялықтар) болды. Колонизациямен қатар, ел Косоводан албандарды мәжбүрлеп көшіруді жүзеге асырды. 1918-1941 жылдар аралығында 90 000-150 000 албан және басқа да мұсылмандар Косоводан көшіп кетті. 1919 жылы Югославия әскерлері Гусинье ауданында 600 албан әйелдері мен балаларын өлтірді.
Екінші дүниежүзілік соғыс
1941 жылы сәуірде Югославияны Осі елдері басып алды және негізінен Италия мен Германияға бөлінді. Косово негізінен Италияның бақылауындағы аймаққа кірді және 1941 және 1943 жылдар аралығында фашистік Албанияға бірікті. Оқпанның басып кіруінен кейін Косовоның көп бөлігі Италияның бақылауындағы Үлкен Албанияның бөлігіне айналды, ал кішігірім шығыс бөлігі болгарлар мен нацистік неміс Сербияны басып алды. Италияның басып алған албандық саяси басшылығы Буян конференциясында Косово Албанияның бір бөлігі болып қалатынын шешкендіктен, олар сербтер мен қарақшылдарды қуып шығарып, өлтіре бастады. Ал 1942 жылы маусым айында Косовода болған Албанияның сол кездегі премьер-министрі Мустафа Кружа Косовоның албан басшыларымен кездесуде былай деді: "Біз Косовоның серб халқының аумағын тазартуды қамтамасыз етуге тырысуымыз керек және онда ғасырлар бойы өмір сүрген барлық сербтер отаршыл деп аталып, Албаниядағы концентрациялық лагерьлерге жіберілуі керек. Серб қоныстанушыларын өлтіру керек". Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде шамамен 10 000 серб өлтіріліп, тағы 70-тен 100 000-ға дейін адам Косоводан шығарылды немесе концлагерлерге жіберілді. Нюрнберг процесінде СС Скандербегтің Косовода этникалық сербтерге, яһудилерге және цыгандарға қарсы адамгершілікке қарсы қылмыс жасағаны анықталды. Италия Корольдігі 1943 жылдың қыркүйегінде берілгеннен кейін, неміс күштері аймақты тікелей бақылауға алды. 1944 жылдың қыркүйегінде Кеңес Одағы Болгарияға соғыс жариялап, оның бір бөлігін басып алды. 9 қыркүйекте болгарлар төңкеріс жасап, содан кейін Болгария Кеңес Одағына қосылды. Нәтижесінде қазан айының басында үш болгар әскері, шамамен 340 000 адамнан тұратын, Қызыл Армиямен бірге, басқыншылықтағы Югославияға кірді және Софиядан Нишке, Скопье мен Приштинаға көшіп, Грекиядан кетіп бара жатқан неміс күштерін тоқтатты. Болгариялықтар Югославия мен Албанияның коммунистік партизандарымен бірлесіп әрекет етті. Косово қараша айының соңында азат етілді. Ол Сербияның Демократиялық федеративтік Югославиядағы провинциясы болды. Егер олар партизандарға қосылса, өздерін өзі анықтауды уәде еткен Косово албандары көтеріліп, әскери жағдай жарияланды. Шапан Поллузаның басшылығымен 20 000-ға жуық албандық Косовоны Югославияға біріктіруге қарсылық көрсеткеннен кейін, аймақты тыныштыққа келтіру үшін шамамен алты ай қажет болды. Бұл аймақта Холокост кезінде яһудилерді депортациялау да болған.
1990 жылдар
Конституциялық өзгерістерден кейін барлық югослав республикалары мен провинцияларының парламенттері таратылды, оларға көппартиялы сайлаулар өткізілді. Косово албандары сайлауға қатысудан бас тартып, өздерінің санкцияланбаған сайлауын өткізді. Сайлау заңдары талап еткен (әлі де талап етеді) сайлауға қатысудың 50%-дан жоғары болуы, Косово парламенті құрылмады. Жаңа конституция әр облыстың ресми БАҚ-тарын жоюды, оларды Сербияның ресми БАҚ-тарына біріктіруді, ал кейбір бағдарламаларды албан тілінде сақтауды қамтамасыз етті. Косоводағы албан тіліндегі ақпарат құралдары тыйылды. Мемлекеттік БАҚ-тың, соның ішінде Косоводағы албан тіліндегі БАҚ-тың қаржысы тоқтатылды. Конституция жеке меншік БАҚ-ты құруға мүмкіндік берді, алайда олардың жұмыс істеуі жоғары жалға алу және шектеу заңдарынан өте қиын болды. Мемлекеттік албан тіліндегі теледидар мен радиоға да Косоводан хабар таратуға тыйым салынды. Алайда, жеке меншік албандық БАҚ пайда болды; олардың ішіндегі ең танымал - "Коха Диторе", 1998 жылдың соңына дейін жұмыс істеуге рұқсат етілген, ол этностық албандық сепаратистерді даңқтаған күнтізбені жариялағаннан кейін жабылған. Конституция сонымен қатар мемлекеттік компанияларды басқаруды серб үкіметіне тапсырды (ол кезде компаниялардың көпшілігі мемлекеттік меншікте болды және де-юре олар әлі де бар). 1990 жылдың шілдесінде Косово Ассамблеясы тәуелсіздік жариялауға тырысты. Белград дауыс бергендерді тұтқындауға тырысып, БАҚ-ты жабумен жауап берді. 1990 жылдың қыркүйегінде 123 000-ға жуық албан жұмысшысы үкімет пен БАҚ-тағы лауазымдарынан, сондай-ақ мұғалімдер, дәрігерлер мен үкімет бақылайтын өнеркәсіптердегі жұмысшылар жұмыстан босатылды. Кейбір жұмыстан шығарылмағандар Сербия үкіметінде жұмыс істеуге қарсылық білдіріп, жұмыстан кетті. Үкімет бұрынғы коммунистік директорлардан арылтумен айналысамыз деп мәлімдегенмен, жұмыстан босатулар албандықтардың тазалануы ретінде кеңінен қарастырылды. Алғашқы оқу жылында оқулықтар мен оқу бағдарламалары алынып тасталды. Оқу бағдарламасы (егер бұл Косоводан тыс Сербиядағы албандар үшін қолданылатын оқу бағдарламасы болса) негізінен сербтер мен Сербиядағы барлық басқа ұлттардың білім беруімен бірдей болды, тек ол албан тілінде және албан тілінде білім алды. Жаңа оқулықтар негізінен серб тіліндегі кітаптармен бірдей болды (бұл әлі де солай), тек албан тілінде. 1992 жылы албан тілінде білім беру тоқтатылып, 1994 жылы қайта құрылды. Косово албандарының мәдени болмысының орталығы ретінде қарастырылатын Приштина университетінде албан тіліндегі білім беру тоқтатылды, ал албан мұғалімдері жаппай жұмыстан шығарылды. Албандар мемлекеттік мектептерді бойкоттап, албан тілінде білім берудің ресми емес параллель жүйесін құрды. 1992 жылы санкцияланбаған сайлаулар өткізілді, онда Ибрагим Ругова өзін-өзі жариялаған Косово Республикасының "президенті" болып сайланды; Алайда бұл сайлауларды Сербия да, ешқандай шетелдік үкімет те мойындамады. 1995 жылы мыңдаған серб босқындары Хорватиядан Косовоға қоныс аударды, бұл екі қауым арасындағы қарым-қатынасты одан әрі нашарлатты. Албанияның Югославияның және әсіресе Сербияның егемендігіне қарсылығы астана Приштинадағы тәртіпсіздіктерде (1968 және 1981 жылдың наурызында) пайда болды. Ибрагим Ругова зорлық-зомбылықсыз қарсылықты жақтады, бірақ кейін бұл жұмыс істемейтіндігі көрінген кезде, оппозиция оппозициялық саяси топтардың сепаратистік агитациясы мен 1996 жылдан бастап "Косовоны азат ету армиясының" (Ushtria Çlirimtare e Kosovës, немесе UÇK) қарулы әрекеті түрінде болды.
Косово соғысы
1995 жылы Дейтон келісімінен кейін кейбір албандар Косовоны азат ету армиясына (ОАК) ұйымдастырып, серб полиция күштері мен азаматтық адамдарға қарсы партизандық тәсілдерді қолданды. 1999 жылы КОА шабуылдары мен сербтердің жазалау әрекеттері нәтижесінде зорлық-зомбылық күшейіп, бейбіт тұрғындар құрбандарының саны өсті. 1998 жылы батыстың қызығушылығы артып, серб билігі біржақты атысты тоқтату туралы келісімге қол қоюға және жартылай шегінуге мәжбүр болды. Қазандағы келісім бойынша Косовоның тексеру миссиясы Косовоға барып, атысты тоқтатуды бақылады, ал Югославия әскери күштері Косоводан ішінара шығарылды. Алайда, атысты тоқтату келісімін КОА күштері жүйелі түрде бұзды, бұл сербтердің қайтадан қатал қарсы шабуылдарын туғызды. 1999 жылдың 16 қаңтарында Рашак қаласында 45 албандық азаматтың мәйіті табылды. Қонақтар серб әскерлері тарапынан өлтірілген. Рашак қазалы Сербияға келесі Рамбуйедегі конференцияда қысымды күшейтуге ықпал етті. Бір айдан астам келіссөздер жүргізілгеннен кейін Югославия дайындалған келісімге қол қоюдан бас тартты. Бұл 1999 жылы 78 күндік НАТО кампаниясын бастады. Ал, ең ауыр қазалар НАТО Югославияны бомбалаудан кейін орын алды. Куска қырғыны, Подуево қырғыны, Велика Круса қырғыны - Сербия армиясы, полициясы және жарымәскери күштер жасаған қырғындардың кейбіреулері. Соғыс сондай-ақ көптеген тарихи ғимараттарды қоса алғанда, мүліктердің жойылуына әкелді. АҚШ-та орналасқан Косовоның мәдени мұра жобасы құрастырған есеп бойынша, серб күштері Косоводағы мешіттердің шамамен үштен бірін қиратты. Есепке сәйкес, Косоводағы албан халқының мәдениеті мен дінімен байланысты басқа тарихи құрылыстар да серб күштерінің шабуылдарына ұшырады. Сондай-ақ, НАТО бомбаларының зардаптары шектеулі екенін және серб күштерінің кетуінен кейін албандықтар көптеген православие шіркеулерін қиратқанын атап өтті. Сербияның мәдени ескерткіштерін қорғау институтының есебіне сәйкес, Сербиядағы 160-қа жуық мәдени ескерткіштерге НАТО бомбалары қатты қауіп төнді, зақымданды немесе жойылды, оның ішінде жиырма бес монастырь, отыз төрт шіркеу, үш мешіт, бір мәжілісхана, қырық қала сәулетінің нысандары, жеті халықтық құрылыс нысандары, жиырма бес қала орталығы, он үш археологиялық нысандар және он алты ескерткіш.
This triggered a 78 day NATO campaign in 1999. Some of the worst massacres against civilian Albanians occurred after that NATO started the bombing of Yugoslavia. Cuska massacre, Podujevo massacre, Velika Krusa massacre are some of the massacres committed by Serbian army, police, and paramilitary. The war also resulted in destruction of property, including many historical buildings. According to a report compiled by the U. S. based Kosovo Cultural Heritage Project, Serbian forces destroyed approximately one third of the mosques in Kosovo. According to the report, other historic structures associated with the culture and religion of Kosovo's Albanian population had also been singled out for attack by Serbian forces. The report also noted that damage from Nato bombs was limited and that, after the withdrawal of Serbian forces, many orthodox churches were destroyed by Albanians. According to a report by the Institute for the Protection of the Cultural Monuments of Serbia, some 160 cultural monuments in Serbia proper were seriously endangered, damaged, or destroyed by NATO bombs, including twenty five monasteries, thirty four churches, three mosques, one synagogue, forty objects of city architecture, seven objects of folk masonry, twenty five town centers, thirteen archaeological sites, and sixteen memorial monuments.
Соғыстан кейінгі Косово
Соғыс аяқталғаннан кейін БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі Косовоны БҰҰ-ның уақытша басқаруына (UNMIK) қосқан және НАТО-ның бейбітшілікті сақтау күштері КФОР-ға өкілеттік берген 1244 резолюциясын қабылдады. Бірден дерлік Косовоға оралған албандар Косово сербтеріне шабуыл жасап, шамамен 200,000-280,000 сербтер мен басқа албан еместердің қашуына себеп болды (ескертпе: қазіргі уақыттағы ел ішінде жер аударылған адамдардың саны 65000-ден 250000-ға дейін болжанған). Көптеген сербтер, тіпті ЮНМИК қорғауында болса да, үйлеріне оралуға басында қорықты. 2006 жылға қарай 16000 серб Косовоға оралды. 2001 жылы ЮНМИК Косово үшін Конституциялық негіздемені жариялады, онда Косовоның сайлаумен сайланған Ассамблеясы, Президенттік және Премьер-Министрдің кеңсесі бар Уақытша өзін-өзі басқару институттары (PISG) құрылды. Косовода алғашқы еркін, Косово бойынша сайлау 2001 жылдың соңында өтті (муниципальдік сайлау өткен жылы өткізілген болатын). UNMIK кәсіби, көп ұлтты Косово полиция қызметінің құрылуын қадағалады. 2004 жылдың наурыз айында Косовода Косово соғысынан бері ең ауыр этникалық зорлық-зомбылық болды. 2004 жылғы тәртіпсіздікке бір-бірінен кейін үлкен тәртіпсіздікке ұласып кеткен бірнеше кішігірім оқиға себеп болды. Косово албандарының толқыны жүздеген серб үйлерін, Сербия православие шіркеуінің жерлерін (оның ішінде кейбір ортағасырлық шіркеулер мен монастырларды) және БҰҰ нысандарын өртеп жіберді. Косово полициясы 2004 жылғы тәртіпсіздіктерге байланысты істерді қарау үшін арнайы тергеу тобы құрды, ал Косовоның сот кеңесінің мәліметінше, 2006 жылдың соңына дейін қалалық және аудандық прокурорлар тарапынан тәртіпсіздікке байланысты қылмыстық құқық бұзушылықтар үшін 326 айыптау 200 айыптау актісіне әкелді: 134 жағдайда айыптаулар, ал сот сегізін ақтады және 28 істі алып тастады; 30 іс күтілуде. Халықаралық прокурорлар мен судьялар аса сезімтал істерді қарастырды.
Жақындағы тарих (1999 жылдан қазіргі уақытқа дейін)
Соғыс 1999 жылы 10 маусымда Сербия мен Югославия үкіметтері Куманово келісімін жасасқанда аяқталды. Косово соғысынан кейін Косовоға НАТО-ның жетекшілігімен Косово күштері (KFOR) кірді, олардың міндеті Косоводағы БҰҰ миссиясының (UNMIK) қауіпсіздігін қамтамасыз ету болды. Билікті тапсыру алдында және оның кезінде шамамен 100 000 сербтер мен албан емес басқа адамдар, көбінесе рома, жазалаудан қорқып, провинциядан қашып кетті. Косоводан келген босқындардың көпшілігі әлі күнге дейін Сербияның өзінде уақытша лагерьлерде және баспаналарда тұрады. 2002 жылы Сербия мен Черногория 277 000 ішкі қоныс аударушыларды қабылдағанын хабарлады (олардың басым көпшілігі Косоводан келген сербтер мен рома), олардың ішінде 201 641 адам Косоводан Сербияға, 29 451 адам Косоводан Черногорияға және 46 000 адам Косовоның өзінде қоныс аударады, оның ішінде 16 000 адам өздерінің бастапқы үйлерінде тұра алмайтын босқындар. Кейбір дереккөздер бұл санды әлдеқайда төмен деп санайды; Еуропалық тұрақтылық бастамасы жер аударылғандардың санын тек 65 мың деп есептейді, ал тағы 128 мың серб Косовода қалды. Ең үлкен шоғырлануы провинцияның солтүстігінде Ибар өзенінің үстінде, бірақ Косоводағы серб халқының үштен екісі провинцияның оңтүстігінде албандықтар басымдылығында өмір сүруді жалғастыруда. 2004 жылдың 17 наурызында Косоводағы күрделі тәртіпсіздіктер бірнеше адамның өліміне және провинциядағы көптеген православиелік шіркеулер мен монастырлардың қирауына әкелді, өйткені албандар сербтермен қақтығысты. Тағы бірнеше мың Косово сербтері Сербияның өзінде немесе Косовоның солтүстігінде сербтердің басымдылығында баспана іздеу үшін үйлерін тастап кеткен. 2006 жылы БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің 1244 қарары бойынша Косовоның түпкілікті мәртебесін анықтау үшін халықаралық келіссөздер басталды. Сербияның Косовоға қатысты егемендігін халықаралық қауымдастық та таниды, бірақ провинция халқының басым бөлігі (негізінен албандар) тәуелсіздікке басымдық береді. БҰҰ-ның арнайы елшісі Марти Ахтисаари бастаған БҰҰ қолдауымен 2006 жылдың ақпан айында басталған келіссөздер. Техникалық мәселелер бойынша алға жылжуға қарамастан, екі тараптың да мәртебе мәселесі бойынша қарама-қайшылықтары сақталды. 2007 жылдың ақпан айында Ахтисаари Белград пен Приштинадағы басшыларға статустық реттеу туралы ұсыныстың жобасын ұсынды, бұл провинция үшін "бақыланатын тәуелсіздікті" ұсынатын БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің қарары жобасының негізі болды. 2007 жылдың шілде айының басында АҚШ, Ұлыбритания және БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің басқа да еуропалық мүшелері қолдаған қарар жобасы төрт рет қайта жазылды. Бұл Резолюция мемлекеттің егемендігі қағидатына нұқсан келтіреді деген Ресейдің алаңдаушылығын ескеруге тырысты. Қауіпсіздік кеңесінде бес тұрақты мүшелердің бірі ретінде вето құқығы бар Ресей Белград пен Приштинаға қолайсыз кез келген резолюцияны қолдамайтынын мәлімдеді. БҰҰ қолдаған келіссөздер кезінде конституциялық мәртебе туралы келісімге қол жеткізілмегеннен кейін, 2008 жылдың 17 ақпанында Косово Сербиядан тәуелсіздігін жариялады. Еуропалық одақ елдерінің ішінде Испания, Грекия, Румыния, Словакия және Кипр оны мемлекет ретінде мойындамайды.