Балқан соғысы: Болгарияның жеңілісі және аумақтық жоғалтулар

Кіріспе

Болгарияның көршілеріне шабуыл жасауы (1913)

Екінші Балқан соғысы – Болгария Бірінші Балқан соғысының жемісіне қанағаттанбағандықтан, бұрынғы одақтастары Сербия мен Грекияға 1913 жылдың 16 (ескі стиль) / 29 (жаңа стиль) маусымында шабуыл жасағанда басталған қақтығыс. Сербия және Грекия әскерлері болгар шабуылын тойтарды және қарсы шабуылға өтіп, Болгария жеріне енді. Болгария бұрын Румыниямен аумақтық даулары болғандықтан және болгар күштерінің басым бөлігі оңтүстікте болғандықтан, жеңіске жету мүмкіндігі Румынияны Болгарияға қарсы араласуға итермеледі. Осман империясы да жағдайды пайдаланып, алдыңғы соғыста жоғалтқан аумақтарының бір бөлігін қайтарып алды. Румын әскерлері астана Софияға жақындағанда, Болгария соғыс тоқтату туралы өтініш жасады, нәтижесінде Бухарест келісіміне қол қойылды, онда Болгария Бірінші Балқан соғысынан алған пайдасының бір бөлігін Сербияға, Грекияға және Румынияға беруге мәжбүр болды. Константинополь келісімінде ол Осман империясына Адрианопольді жоғалтты. Екінші Балқан соғысына саяси оқиғалар мен әскери дайындықтар әлемнің түкпір-түкпірінен шамамен 200-300 әскери тілшіні тартты.

Өмірбаян

1912 жылы қазанда басталған Бірінші Балқан соғысы кезінде Балқан одағы (Болгария, Сербия, Черногория және Грекия) Осман империясын Еуропалық провинцияларынан (Албания, Македония, Санджак және Фракия) ығыстырып, Осман империясына тек Шығыс Фракияны қалдырды. 1913 жылғы 30 мамырда қол қойылған Лондон шарты соғысты аяқтады, Балқан мемлекеттерінің Энос-Мидия сызығының батысындағы пайдасын мойындады. Бұл сызық Қара теңіз жағалауындағы Мидиядан (Кыйикой) Эгей теңізі жағалауындағы Эносқа (Энез) дейін жүргізілді, ол *uti possidetis* қағидасы бойынша белгіленді және тәуелсіз Албанияны құрды. Алайда, Балқан одағының жеңімпаз елдері арасындағы қарым-қатынас Македонияны бөлісу мәселесіне байланысты тез нашарлады. Балқан одағының құрылуына әкелген соғыс алдындағы келіссөздер кезінде Сербия мен Болгария 1912 жылғы 13 наурызда құпия келісімге келді, ол олардың болашақ шекараларын анықтап, тиімді түрде Солтүстік Македонияны бөлісті. Соғыстан кейін келіспеушілік туындаған жағдайда, Крива Паланка – Охрид сызығының солтүстігіндегі аймақ (екі қала да болгарларға беріледі) ресейлік төрелікте «даулы аймақ» деп белгіленді, ал осы сызықтың оңтүстігіндегі аймақ Болгарияға берілді. Соғыс кезінде серб әскері келісілген шекарадан оңтүстікке қарай Битола – Гевгелия сызығына дейін (екі қала да сербтердің бақылауында) аймақты басып алды. Сонымен қатар, грек әскері солтүстікке қарай жылжып, болгарлар келгенге дейін Салоникині басып алып, Сербиямен ортақ грек шекарасын орнатты. Болгария делегациясы Лондонға келгенде сербтерге Адриатикалық талаптарына болгарлардың қолдауын күтпеу керектігін ескерткенде, сербтер бұл Крива Паланка – Адриатика сызығы бойынша өзара түсіністік туралы соғыс алдындағы келісімнен айқын бас тарту деп ашуланды. Болгариялықтар келісімнің Вардар Македониясы бөлігі күшінде екенін талап етті, ал сербтер әлі де келісілгендей аймақты тапсыруға міндетті болды. Сербтер болгарларды максимализмге айыптап, егер олар Солтүстік Албания мен Вардар Македониясын жоғалтса, олардың ортақ соғысқа қатысуы бекер болар еді деп атап өтті. Болгария Сербияны Солтүстік Македония туралы соғыс алдындағы келісімді орындауға шақырғанда, сербтер Ұлы державалардың Солтүстік Албаниядағы жетістіктерінен бас тартуды талап етуіне наразылық білдірді және одан әрі аумақты эвакуациялаудан бас тартты. Бұл оқиғалар серб-болгар одағын тоқтатты және екі ел арасындағы болашақ соғысты ықтимал етті. Көп ұзамай, оккупациялық аймақтардың шекарасында болгарлар мен сербтер мен гректер арасында ұсақ қақтығыстар басталды. Болгарияның қауіп-қатеріне жауап ретінде Сербия Грекиямен келіссөздер бастады, Грекияның да Болгарияның ниеттеріне қатысты алаңдаушылықтары болды. 1913 жылғы 19 мамыр – 1 маусымда Лондон шартына қол қойылғаннан екі күн өткен соң және Болгарияның шабуылынан 28 күн бұрын Грекия мен Сербия құпия қорғаныс одағына қол қойды. Одақ екі оккупациялық аймақ арасындағы қазіргі шекара сызығын олардың өзара шекарасы ретінде растады және Болгария немесе Австрия-Мажарстан шабуыл жасаса, одақ құруға келісті. Бұл келісім арқылы Сербия Грекияны Солтүстік Македония туралы дауға қатыстырды, өйткені Грекия Сербияның Македониядағы қазіргі (және даулы) оккупациялық аймағына кепілдік берді. Серб-грек жақындасуын тоқтату үшін болгар премьер-министрі Гешов 21 мамырда Грекиямен келісімшартқа қол қойып, олардың күштері арасындағы тұрақты шекараны бекітті, бұл оңтүстік Македонияның грек бақылауында қалуын қабылдады. Алайда, оның кейіннен қызметтен босатылуы Сербияға қарсы дипломатиялық әрекеттерді тоқтатты. Тағы бір келіспеушілік туды: Болгарияның Силистра бекінісін Румынияға беруден бас тартуы. Бірінші Балқан соғысынан кейін Румыния одан бас тартуды талап еткенде, Болгарияның сыртқы істер министрі Силистраны алып тастаған бірнеше шекаралық өзгерістерді және Македониядағы Куцволахтардың құқықтарын қамтамасыз етуді ұсынды. Румыния Болгария аумағын күшпен басып алумен қорқытты, бірақ Ресейдің төрелік ұсынысы жауыздықтың алдын алды. 1913 жылғы 9 мамырдағы Санкт-Петербург хаттамасында Болгария Силистрадан бас тартуға келісті. Нәтижесіндегі келісім Румынияның қала, Болгария мен Румыния шекарасындағы екі үшбұрыш және Балчик пен оның Румыниямен аралығындағы жерді талап етуі мен Болгарияның өз аумағынан бас тартуы арасындағы компромисс болды. Алайда Ресейдің Болгарияның аумақтық тұтастығын қорғамауы болгарларды Сербиямен дауды реттеу үшін күтілетін ресейлік төреліктің сенімділігіне күмәндік тудырды. Болгарияның мінез-құлқының Ресей-Болгария қарым-қатынасына ұзақ мерзімді әсері болды. Болгарияның Сербиямен соғыс алдындағы келісімді қайта қарау туралы талабына екінші ресейлік төрелік ұсынысы кезінде Ресейдің Болгариямен одағын тоқтатуына соқтырды. Екі әрекет те Румыниямен және Сербиямен қақтығыстың болуын анықтады.

During the First Balkan War, which began in October 1912, the Balkan League (Bulgaria, Serbia, Montenegro and Greece) succeeded in driving out the Ottoman Empire from its European provinces (Albania, Macedonia, Sandžak and Thrace), leaving the Ottomans with only East Thrace. The Treaty of London, signed on 30 May 1913, which ended the war, acknowledged the Balkan states' gains west of the Enos–Midia line, drawn from Midia (Kıyıköy) on the Black Sea coast to Enos (Enez) on the Aegean Sea coast, on an uti possidetis basis, and created an independent Albania. However, the relations between the victorious Balkan allies quickly soured over the division of the spoils, specifically in Macedonia. During the prewar negotiations that resulted in the Balkan League's establishment, a secret agreement on 13 March 1912 was signed by Serbia and Bulgaria, which determined their future boundaries, effectively sharing northern Macedonia. In case of a postwar disagreement, the area to the north of the Kriva Palanka–Ohrid line (with both cities going to the Bulgarians) had been designated as a "disputed zone" under Russian arbitration, with the area to the south of this line assigned to Bulgaria. During the war, the Serbs succeeded in capturing an area far south of the agreed border, down to the Bitola–Gevgelija line (both in Serbian hands). At the same time, the Greeks advanced north, occupying Thessaloniki shortly before the Bulgarians arrived and establishing a common Greek border with Serbia. When Bulgarian delegates in London bluntly warned the Serbs that they must not expect Bulgarian support on their Adriatic claims, the Serbs angrily replied that that was a blatant withdrawal from the prewar agreement of mutual understanding according to the Kriva Palanka Adriatic line of expansion. The Bulgarians insisted that the Vardar Macedonian part of the agreement remained active, and the Serbs were still obliged to surrender the area as agreed. The Serbs responded by accusing the Bulgarians of maximalism, pointing out that if they lost both northern Albania and Vardar Macedonia, their participation in the common war would have been virtually for nothing. When Bulgaria called upon Serbia to honour the prewar agreement over northern Macedonia, the Serbs, displeased at the Great Powers' requiring them to give up their gains in north Albania, adamantly refused to evacuate any more territory. The developments ended the Serbo Bulgarian alliance and made a future war between the two countries inevitable. Soon, minor clashes broke out along the borders of the occupation zones with the Bulgarians against the Serbs and the Greeks. Responding to the perceived Bulgarian threat, Serbia started negotiations with Greece, which also had reasons to be concerned about Bulgarian intentions. On 19 May/1 June 1913, two days after the signing of the Treaty of London and just 28 days before the Bulgarian attack, Greece and Serbia signed a secret defensive alliance, confirming the current demarcation line between the two occupation zones as their mutual border and concluding an alliance in case of an attack from Bulgaria or from Austria Hungary. With this agreement, Serbia succeeded in making Greece a part of its dispute over northern Macedonia, since Greece had guaranteed Serbia's current (and disputed) occupation zone in Macedonia. In an attempt to halt the Serbo Greek rapprochement, Bulgarian Prime Minister Geshov signed a protocol with Greece on 21 May, agreeing on a permanent boundary between their respective forces, effectively accepting Greek control over southern Macedonia. However, his later dismissal ended the diplomatic targeting of Serbia. Another point of friction arose: Bulgaria's refusal to cede the fortress of Silistra to Romania. When Romania demanded its cession after the First Balkan War, Bulgaria's foreign minister offered instead some minor border changes, which excluded Silistra, and assurances for the rights of the Kutzovlachs in Macedonia. Romania threatened to occupy Bulgarian territory by force, but a Russian proposal for arbitration prevented hostilities. In the resulting Protocol of St. Petersburg of 9 May 1913, Bulgaria agreed to give up Silistra. The resulting agreement was a compromise between the Romanian demands for the city, two triangles at the Bulgaria–Romania border and Balchik and the land between it and Romania and the Bulgarian refusal to accept any cession of its territory. However, the fact that Russia failed to protect the territorial integrity of Bulgaria made the Bulgarians uncertain of the reliability of the expected Russian arbitration of the dispute with Serbia. The Bulgarian behaviour also had a long term impact on Russo Bulgarian relations. The uncompromising Bulgarian position to review the prewar agreement with Serbia during a second Russian initiative for arbitration finally led Russia to cancel its alliance with Bulgaria. Both acts made conflict with Romania and Serbia inevitable.

Болгарияның соғыс жоспарлары

1912 жылы Болгарияның ұлттық мүдделері, патша Фердинанд пен оның төңірегіндегі әскери жетекшілер білдіргендей, 1878 жылғы Сан-Стефано шартының талаптарын асып түсті. Бұл шарт тіпті максималды деп есептелді, себебі ол Шығыс және Батыс Фракияны, сондай-ақ Салоники, Эдирне және Константинопольді қамтыған бүкіл Македонияны кіріктірді. Болгар жетекшілігінің нақты ойлау қабілетінің жетіспеуіне алғашқы дәлел – Ресей 1912 жылдың 5 қарашасында (Чаталджаның бірінші шайқасынан бұрын) болгар әскері Константинопольді басып алса, оған шабуыл жасайтыны туралы нақты ескерту жібергеніне қарамастан, олар қаланы басып алуға тырысуларын жалғастырды. Болгар әскері Эдирнені жаулап алуға қол жеткізгенімен, патша Фердинандтың Константинопольде өзін император деп жариялау ниеті, болгар әскерінің Чаталджаның бірінші шайқасында қаланы ала алмауынан кейін іске аспады. Жағдайды нашарлата түскендей, Фракия мен Константинопольді басып алуға бағытталған күш-жігерінің салдарынан Македонияның көп бөлігі, Салоники қоса алғанда, жоғалды. Бұл болгар әскери жетекшілігін патша Фердинанд басқаруымен бұрынғы одақтастарына қарсы соғыс бастауға итермеледі. Алайда, Осман империясы шығыстағы Фракияны жоғалтуға және солтүстікте ашуланған Румынияға келісімге дайын болмады. Грекияға (оңтүстік) және Сербияға (батыс) қарсы соғыс жариялау шешімі өте тәуекелді болды, себебі мамыр айында Осман империясы Осман әскерін қайта ұйымдастыру үшін неміс миссиясын шұғыл түрде сұрады. Маусымның ортасында Болгария Сербия мен Грекия арасындағы келісім туралы хабардар болды. 27 маусымда Черногория Сербияның болгар-серб соғысы жағдайында Сербия тарапына қосылатынын мәлімдеді. 5 ақпанда Румыния Трансильвания мәселесінде Аустрия-Мажарстанмен келісімге келді және әскери одаққа қол қойды. 28 маусымда ол Болгарияға Балқандағы жаңа соғыста бейтарап бола алмайтынын ресми түрде ескертті. Ресейдің сыртқы істер министрі Сазонов Болгарияның жаңа премьер-министрі Стоян Даневке: «Бізден ештеңе күтпеңіз және 1902 жылдан бері барлық келісімдерімізді ұмытыңыз» деді. Ресей патшасы Николай II Болгарияның Силистра мәселесінде Румыниямен жақында қол қойылған келісімді орындаудан бас тартуына ашуланды. Сербия мен Грекия үш елдің әрқайсысы бейбіт шешімді жеңілдету үшін алғашқы қадам ретінде өз армияларын төрттен бір бөлігіне дейін қысқартуды ұсынды, бірақ Болгария одан бас тартты. Болгарияда жаңа кабинет құрылды, онда бейбітшіл Гешовті қатал және русофильдік партияның басшысы Данев премьер-министр ретінде алмастырды. Софиядағы белгілі бір тұлғалар патша Фердинандтың Сербия мен Грекияға қарсы жаңа соғысқа қатысуына күмәнді екенін жеңу үшін оны құлатумен қорқытқандығы туралы мәліметтер бар. Қалай болғанда да, 16 маусымда болгар жоғары қолбасшылығы, патша Фердинандтың тікелей бақылауында және үкіметті хабардар етпей, болгар әскерлеріне серб және грек позицияларына соғыс жарияламастан бірден шабуыл жасауға бұйрық берді және шабуылға қарсы келетін барлық бұйрықтарды қабылдамауға шақырды. Келесі күні үкімет Бас штабқа әскерге жауыздықты тоқтатуға бұйрық беру үшін қысым жасады, бұл шатасу мен бастамашылықты жоғалтуға әкелді және жарияланбаған соғыстың жағдайын түзетуге мүмкіндік бермеді. Үкіметтің қысымына жауап ретінде патша Фердинанд генерал Савовты қызметтен босатып, оның орнына генерал Дмитриевті бас қолбасшы етіп тағайындады. Болгария сербтер мен гректерді жеңіп, үлкен державалар араласуын күтпей, мүмкіндігінше көп аумақты басып алуды көздеді. Қажетті қарулы басымдықты қамтамасыз ету үшін барлық болгар әскері бұл операцияларға жұмылдырылды. Румынияның (ресми жарияланған) араласуы немесе Османдық қарсы шабуылына қатысты ешқандай дайындық жасалмады, тіпті 9 маусымда Ресей болгар одағынан ашуланып, дипломатиялық бағытын Румынияға бұрған болатын. Бұл екі тоғыз батальондық дивизияға тең, көптеген армиялардағы стандартты дивизиялық құрылым, 1913 жылы грек және серб әскерлерінде де осылай болды. Нәтижесінде, болгар армиясы Бірінші Балқан соғысының басында 599 878 адамды жұмылдырғанмен, бар болғаны тоғыз ұйымдық дивизиясы болды, бұл дивизияның күшін дивизияға қарағанда армия корпусына жақын етті. Бірінші Балқан соғысы кезінде және одан кейін тактикалық қажеттіліктер бұл бастапқы құрылымды өзгертті: 1-ші және 6-шы дивизиялардың екі бригадасынан жаңа 10-шы дивизия құрылды, сондай-ақ жаңадан шақырылғандардан үш қосымша тәуелсіз бригада құрылды. Дегенмен, ауыр құрылым көбінесе сақталды. Керісінше, грек Македония армиясының да тоғыз дивизиясы болды, бірақ қарулы күштерде бар болғаны 118 000 адам болды. Оппозициялық армиялардың дивизияларының нақты күшін анықтаудағы тағы бір шешуші фактор артиллерияның таралуы болды. Тоғыз дивизиялық грек армиясында 176 зеңбірек болды, ал он дивизиялық серб армиясында 230 зеңбірек болды. Болгарлардың 1 116 зеңбірегі болды, бұл гректерге қарағанда 6:1, ал серб армиясына қарағанда 5:1 көрсеткішті құрады. Болгар армиясының күші туралы екінші Балқан соғысы кезіндегі мәліметтерге қатысты пікір талас тудырып отыр. Бірінші Балқан соғысының басында Болгария барлығы 599 878 адамды жұмылдырды (366 209-ы белсенді армияда; 53 927-сі толықтыру бөлімдерінде; 53 983-і ұлттық жасақта; 94 526-сы 1912 және 1913 жылғы шақырудан; 14 204 ерікті; 14 424 шекара күзетінде). Бірінші Балқан соғысы кезінде қайтыс болғандардың саны 33 000 адамды құрады (14 000 қаза тапқан және 19 000 аурудан қайтыс болған). Бұл шығындарды толықтыру үшін Болгария екі соғыс арасында 60 000 адамды жаңадан шақырып алды, олардың 21 000-ы Серес, Драма және Эдирне (Эдирне) тәуелсіз бригадаларын құруға жұмсалды. Демобилизацияланған адамдар болмады. Болгар қолбасшылығының мәліметінше, 16 маусымда армияда 7 693 офицер және 492 528 сарбаз болды (жоғарыда аталған үш бригаданы қоса алғанда). Бұл екі соғыс арасындағы күштердегі 99 657 адамдық айырмашылықты көрсетеді. Салыстыру үшін, жарақат алғандардың нақты санын ескере отырып және жаңадан шақырылғандарды қоссақ, кемінде 576 878 адамды құрайды. Армияда соғыс материалдары жетіспеді және тек 378 998 мылтық болды. 1-ші және 3-ші армиялар (генералдар Васил Кутинчев және Радко Димитриев басқаруымен) ескі болгар-серб шекарасы бойымен орналастырылды, 5-ші армия генерал Стефан Тошев басқаруымен Кюстендил маңында, ал 4-ші армия генерал Стилиян Ковачев басқаруымен Кочани-Радовиш аймағында орналастырылды. 2-ші армия генерал Никола Иванов басқаруымен грек армиясына қарсы бағытталды. Сербия Корольдігінің армиясы 348 000 адамды құрады (оның ішінде 252 000 жауынгер). Қазіргі тарихшылардың барлығы Иванов өзінің әскерлерінің санын бағалағанда қателік жасады дегенмен, грек армиясының сандық артықшылығы болды. Ивановтың күштерінің үлкен бөлігі, әсіресе Драма бригадасы мен Серес бригадасы, толыққанды оқытылмаған жергілікті жалдаушылардан құралды. Олар Орфанос шығанағынан Гефгелия аймағына дейін созылған желіде орналастырылды. Грек штабы болгар шабуылы қай жерден болатынын білмегендіктен, болгарлар шабуыл таңдалған жерде уақытша жергілікті басымдыққа ие болар еді. 26 маусымда болгар армиясы қарсы грек күштерін жою және Салоникиге қарай жылжуға бұйрық алды. Гректер оларды тоқтатып, 29 маусымға қарай жалпы қарсы шабуылға бұйрық берді. Килкисте болгарлар Османдық зеңбіректерден тартып алынған, төмендегі жазықтықты бақылайтын мықты қорғаныс құрды. Гректердің 4-ші...

In 1912, Bulgaria's national aspirations, as expressed by Tsar Ferdinand and the military leadership around him, exceeded the provisions of the 1878 Treaty of San Stefano, considered even then as maximalistic, since it included both Eastern and Western Thrace and all Macedonia with Thessaloniki, Edirne and Constantinople. Early evidence of the lack of realistic thinking in Bulgarian leadership was that although Russia had sent clear warnings expressed for the first time on 5 November 1912 (well before the First Battle of Çatalca) that if the Bulgarian army occupied Constantinople they would attack it, they continued their attempts to take the city. Although the Bulgarian army succeeded in capturing Edirne, Tsar Ferdinand's ambition in crowning himself Emperor in Constantinople also proved unrealistic when the Bulgarian army failed to capture the city in the First Battle of Çatalca. Even worse, the concentration on capturing Thrace and Constantinople ultimately caused the loss of most of Macedonia, including Thessaloniki, and that could not be accepted, leading the Bulgarian military leadership around Tsar Ferdinand to decide upon a war against its former allies. However, with the Ottomans unwilling to accept the loss of Thrace in the east, and an enraged Romania (in the north), the decision to open war against both Greece (to the south) and Serbia (to the west) was a rather adventurous one, since in May the Ottoman Empire had urgently requested a German mission to reorganize the Ottoman army. By mid June, Bulgaria became aware of the agreement between Serbia and Greece in case of a Bulgarian attack. On 27 June, Montenegro announced that it would side with Serbia in the event of a Serbian Bulgarian war. On 5 February, Romania settled her differences over Transylvania with Austria Hungary, signing a military alliance, and on 28 June, officially warned Bulgaria that it would not remain neutral in a new Balkan war. Russia's Foreign Minister Sazonov's exact words to Bulgaria's new Prime Minister Stoyan Danev were "Do not expect anything from us, and forget the existence of any of our agreements from 1902 until the present." Tsar Nicholas II of Russia was already angry with Bulgaria because the latter refused to honour its recently signed agreement with Romania over Silistra, which resulted from Russian arbitration. Then Serbia and Greece proposed that each of the three countries reduce its army by one fourth as a first step to facilitate a peaceful solution, but Bulgaria rejected it. Bulgaria was already on the track to war since a new cabinet had been formed in Bulgaria where the pacifist Geshov was replaced by the hardliner and head of a Russophile party, Danev, as premier. There is some evidence that to overcome Tsar Ferdinand's reservations over a new war against Serbia and Greece, certain personalities in Sofia threatened to overthrow him. In any case, on 16 June, the Bulgarian high command, under the direct control of Tsar Ferdinand and without notifying the government, ordered Bulgarian troops to start a surprise attack simultaneously against both the Serbian and Greek positions without declaring war and to dismiss any orders contradicting the attack order. The next day the government pressured the General Staff to order the army to cease hostilities, which caused confusion and loss of initiative and failed to remedy the state of undeclared war. In response to the government pressure, Tsar Ferdinand dismissed General Savov and replaced him with General Dimitriev as commander in chief. Bulgaria intended to defeat the Serbs and Greeks and to occupy areas as large as possible before the Great Powers interfered to end the hostilities. To provide the necessary superiority in arms, the entire Bulgarian army was committed to these operations. No provisions were made in case of an (officially declared) Romanian intervention or an Ottoman counterattack, strangely assuming that Russia would assure that no attack would come from those directions, even though on 9 June Russia had angrily repudiated its Bulgarian alliance and shifted its diplomacy towards Romania (Russia already had named Romania's King Carol an honorary Russian field marshal, as a clear warning in changing its policy towards Sofia in December 1912). which was more than the equivalent of two nine battalion divisions, the standard divisional structure in most armies, as was also the case with the Greek and Serbian militaries in 1913. Consequently, although the Bulgarian army had 599,878 men mobilized at the beginning of the First Balkan War, there were only nine organizational divisions, giving a divisional strength closer to an Army Corps than to a Division. Tactical necessities during and after the First Balkan War modified this original structure: a new 10th division was formed using two brigades from the 1st and 6th divisions, and an additional three independent brigades were formed from recruits. Nevertheless, the heavy structure generally remained. By contrast, the Greek Army of Macedonia also had nine divisions, but the total number of men under arms was only 118,000. Another decisive factor affecting the real strength of the divisions between the opposing armies was the distribution of artillery. The nine division strong Greek Army had 176 guns, and the ten division strong Serbian army had 230. The Bulgarians had 1,116, a ratio of 6:1 against the Greeks and 5:1 against the Serbian army. There is a dispute over the strength of the Bulgarian army during the Second Balkan War. At the outbreak of the First Balkan War, Bulgaria mobilized a total of 599,878 men (366,209 in the Active Army; 53,927 in the supplementing units; 53,983 in the National Militia; 94,526 from the 1912 and 1913 levies; 14,204 volunteers; 14,424 in the border guards). The non recoverable casualties during the First Balkan War were 33,000 men (14,000 killed and 19,000 died of disease). To replace these casualties, Bulgaria conscripted 60,000 men between the two wars, mainly from the newly occupied areas, using 21,000 of them to form the Seres, Drama and Odrin (Edirne) independent brigades. It is known that there were no demobilized men. According to the Bulgarian command, the army had 7,693 officers and 492,528 soldiers in its ranks on 16 June (including the three brigades mentioned above). This gives a difference of 99,657 men in strength between the two wars. In comparison, subtracting the actual number of casualties, including wounded and adding the newly conscripted men produces no less than 576,878 men. The army was experiencing shortages of war materials and had only 378,998 rifles at its disposal. The 1st and 3rd armies (under generals Vasil Kutinchev and Radko Dimitriev respectively) were deployed along the old Serbian Bulgarian borders, with the 5th Army under general Stefan Toshev around Kyustendil, and the 4th Army under General Stiliyan Kovachev in the Kočani–Radoviš area. The 2nd Army under general Nikola Ivanov was detailed against the Greek army. The army of the Kingdom of Serbia accounted for 348,000 men (out of which 252,000 were combatants) All modern historians agree that Ivanov underestimated the number of his soldiers, but the Greek army still had a numerical superiority. A large part of Ivanov's forces, and especially the Drama Brigade and the Seres Brigade, were composed of completely untrained local recruits. in a line extending from the Gulf of Orphanos to the Gevgelija area. Since the Greek headquarters did not know where the Bulgarian attack would occur, the Bulgarians would have temporary local superiority in the location chosen for the attack. On 26 June, the Bulgarian army received orders to destroy the opposing Greek forces and to advance towards Thessaloniki. The Greeks stopped them, and by 29 June, an order for a general counterattack was issued. At Kilkis, the Bulgarians had constructed strong defences, including captured Ottoman guns which dominated the plain below. The Greek 4th, 2nd, and 5th divisions attacked across the plain in rushes supported by artillery. The Greek Army suffered heavy casualties but carried the trenches by the next day. On the Bulgarian left, the Greek 7th Division captured Serres and the 1st and 6th divisions captured Lachanas. The defeat of the 2nd army by the Greeks was the most serious military disaster suffered by the Bulgarians in the Second Balkan War. Bulgarian sources give 6,971 casualties, over 6,000 prisoners, and over 130 artillery pieces captured by the Greeks, who suffered 8,700 casualties. On 28 June, the retreating Bulgarian army and irregulars burned down the major city of Serres (a predominantly Greek town surrounded by both Bulgarianto the north and westand Greekto the east and southvillages), and the towns of Nigrita, Doxato and Demir Hisar, ostensibly as a retaliation for the burning of the Bulgarian town of Kilkis by the Greeks, which had taken place after the named battle, as well as the destruction of many Bulgarian villages in the region. On the Bulgarian right, Greek Evzones captured Gevgelija and the heights of Matsikovo. Consequentially, the Bulgarian line of retreat through Dojran was threatened, and Ivanov's army began a desperate retreat, threatening at times to become a rout. Reinforcements from the 14th division came too late, joining the retreat towards Strumica and the Bulgarian border. The Greeks captured Dojran on 5 July but were unable to cut off the Bulgarian retreat through Struma Pass. On 11 July, the Greeks came in contact with the Serbs and then pushed up the Struma River. Meanwhile, the Greek forces, with the support of their navy, landed in Kavala and then penetrated inland to western Thrace. On 19 July, the Greeks captured Nevrokop, and on 25 July, in another amphibious operation, entered Dedeagac (today Alexandroupoli), thus cutting off the Bulgarians completely from the Aegean sea.

Сербия майданы

4-ші болгар армиясы серб Македониясын басып алуға жасалған әрекетте ең маңызды позицияны ұстады. Шайқас 1913 жылғы 29-30 маусымда 4-ші болгар армиясы мен 1-ші және 3-ші серб армиялары арасында, бірінші кезекте Злетовска бойында, ал болгарлардың шегінуінен кейін Брегальница бойында басталды. Солтүстік бағытта болгарлар сербтің шекаралық қаласы Пиротқа қарай жылжуға кірісіп, серб басшылығын Пирот пен Ништі қорғаған 2-ші армияға қосымша күштер жіберуге мәжбүр етті. Бұл болгарларға 18 шілдеде Калиманциде Македониядағы сербтердің шабуылын тоқтатуға мүмкіндік берді. 1913 жылғы 13 шілдеде генерал Михаил Савов 4-ші және 5-ші болгар армияларының басқаруын өз қолына алды. Болгар әскері солтүстік-шығыс Македония аймағындағы Брегальница өзенінің жанындағы Калиманци ауылының маңында бекініп, мықты позициялар қазды. Бұл болгарлардың күшін арттырды, бірақ оңтүстікте грек армиясымен жағдай қиын болды. Темірде грек әскерлері батыс Фракияға қарай жорықтарын жалғастырды. 26 шілдеде олар Ксантиге, ал келесі күні Комотиниге енді. Грек әскері шаршап, логистикалық қиындықтарға тап болды, бірақ қарсылық көрсетіп, жергілікті қарсы шабуылдар жасады. 30 шілдеге дейін болгар армиясы шабуылдарын азайтты және гректердің екі жақтан жасаған қарсы шабуылдарын тойтарды. Шығыс жақта грек армиясы Предела өткелі арқылы Мехомияға қарсы шабуыл жасады. Болгарлар өткелдің шығыс жағында шабуылды тоқтатып, жағдай тұрақтанды. Батыс жақта серб шебіне жету үшін Царево Селоға шабуыл жасалды. Бұл сәтсіз аяқталып, болгар армиясы, әсіресе оңтүстікке қарай жылжуын жалғастырды. Алайда Пехчево мен Махомия учаскелерінде үш күнге созылған шайқастан кейін грек күштері өз позицияларын сақтап қалды.

Румынияның араласуы

Румыния 1913 жылғы 5 шілдеде әскерін жұмылдырып, Оңтүстік Добруджаны басып алуды көздеді және 10 шілдеде Болгарияға соғыс жариялады. 18 шілдеде Румыния Фердинандты басып алды, ал 20 шілдеде Софиядан солтүстікке қарай 116 км қашықтықтағы Вратса қаласын басып алды. 23 шілдеде алдыңғы қатардағы атты әскерлер Софиядан 11 км қашықтықтағы Враждебна қаласына енді. Болгарияға Фракиядағы түрік әскерлерінің жылдам шабуылын тойтаруға көмектесу үшін Ресей Түрік империясына Кавказ арқылы шабуыл жасау және Қара теңіз флотын Константинопольге жіберумен қорқытты, бұл Ұлыбританияның араласуына әкелді. 1918 жылы жарық көрген "1913 жылғы Тракия болгарларының қырылуы" атты кітапта түрік әскерлері Шығыс Тракияда болгар халқына қарсы қатыгездік жасады деп көрсетілген.

Атыс тоқтату

Румыния армиясы Софияға жақындаған кезде Болгария Ресейден делдалдық жасауды өтінді. 13 шілдеде премьер-министр Стоян Данев Ресейдің бейәрекеттілігіне байланысты отставкаға кетті. 17 шілдеде патша Василий Радославовты немісшіл және Ресейге қарсы үкімет басқарды. Румыния Осман империясының қатысуына рұқсат бермеді, бұл Болгарияны олармен жеке келіссөздер жүргізуге мәжбүр етті. Грекия халқының саны 2,7 миллионнан 4,4 миллионға дейін өсті, ал аумағы 68 пайызға ұлғайды. Сербия аумағын шамамен екі есеге арттырып, халқының санын 2,9 миллионнан 4,5 миллионға жеткізді. Бухаресттегі қара маржандықтардың басты мүддесі – Сербиядан бұрынғы Нови-Пазар санджағындағы тиімді концессия алу болды. Олар оны алды, кейін 7 қарашада Белградта қол қойылған шартта растады. Осман делегациясын сыртқы істер министрі Мехмед Талат-бей басқарды, оған болашақ теңіз министрі Чүрүксүлү Махмуд-паша және Халил-бей көмектесті. Ресей тамыз айында Эдирне қайтадан түрікке тиесілі болуына жол бермеу үшін араласуға тырысқанмен, Тошев Осман әскеріне Константинопольде: «Орыстар Константинопольді өздерінің табиғи мұрасы деп санайды. Олардың басты уайы – Константинополь олардың қолына тигенде, оның ең үлкен арт жағы болсын. Егер Адрианополь түріктердің қолында болса, олар да оны алады» деді. Алмасудан кейін, 1914 жылғы Осман санағына сәйкес, Осман империясында Болгария экзархатына қарасты 14 908 болгар қалды. 1913 жылғы 14 қарашада Грекия мен Осман империясы Афинада келісімге қол қойып, жаулықтарын ресми түрде тоқтатты. 1914 жылғы 14 наурызда Сербия Константинопольде келісімге қол қойып, Осман империясымен қарым-қатынасты қалпына келтірді және 1913 жылғы Лондон шартын қайта бекітті. Француздық қарыздармен қаржыланған әскери инвестициялар жеміс берді. Орталық Вардар және Нови-Пазар санджағының шығыс жартысы иеленді. Оның аумағы 18 650 шаршы шақырымнан 33 891 шаршы шақырымға дейін ұлғайды, ал халқы бір жарым миллионнан астамға өсті. Жаңадан басып алынған жерлерде көптеген адамдар қысым мен зорлыққа ұшырады. Сербияның 1903 жылғы конституциясында кепілдік берілген бірлестік, жиналыс және баспасөз бостандығы жаңа аумақтарға енгізілмеді. Тұрғындар дауыс беру құқығынан айырылды, себебі мәдени деңгейі төмен деп есептелді, шын мәнінде, көптеген аймақтарда көпшілікті құрайтын серб емес халықты ұлттық саясаттан шеттету үшін. Оппозициялық газеттер, мысалы, «Радицке Новин» «жаңа сербтердің» түріктер кезінде жақсы саяси құқықтары болғанын атап өтті. Түрік ғимараттары, мектептер, моншалар, мешіттер қиратылды. 1913 жылғы қазан және қараша айларында британдық вице-консулдар сербтердің аннексияланған аймақтарда жүйелі түрде қорқыту, еріксіз ұстау, ұрып-соғу, зорлау, ауылдарды өртеп жіберу және қырғын жасауы туралы хабарлады. Сербия үкіметі осы құқық бұзушылықтардың алдын алуға немесе оларды тергеуге қызығушылық танытпады. Бейтараптығымен танылған халықаралық сарапшылар тобынан құралған Карнеги комиссиясы Балқанға келгенде, Белградтан ешқандай көмек алмады. Келісімдер грек армиясын операция кезінде басып алған Батыс Фракия мен Пирин Македониясын эвакуациялауға мәжбүр етті. Болгарияға берілуге тиіс аймақтардан кері шегіну, Солтүстік Эпирдің Албанияға қосылуы Грекияда жағымсыз қабылданды. Соғыс кезінде басып алынған аймақтардан Грекия Германияның дипломатиялық қолдауынан кейін Серрес пен Кавала аумақтарын ғана иеленді. Сербия Македонияның солтүстігінде қосымша пайда тапты және оңтүстікке қатысты ұмтылысын орындағаннан кейін, солтүстікке назар аударды, онда Босния мен Герцеговина үшін Австро-Мажарстанмен бәсекелестік екі елді бір жылдан кейін соғысқа итермеледі, бірінші дүниежүзілік соғыстың бастауы болды. Италия Балқан соғыстарын Ливия үшін 1911 жылғы итальяндық-түрік соғысы кезінде басып алған Эгей теңізіндегі Додеканез аралдарын ұстап тұру үшін пайдаланды, соғысты аяқтаған 1912 жылғы келісімге қарамастан. Австро-Мажарстан мен Италияның қатты талап етуімен, екеуі де мемлекетті және Адриатикадағы Отранто бұғазын бақылауға үміттене отырып, Албания Лондон шартының шарттарына сәйкес ресми түрде тәуелсіздік алды. Жаңа мемлекеттің нақты шекараларын Флоренция хаттамасы бойынша (17 желтоқсан 1913 ж.) белгілеумен сербтер Адриатикаға және Грекияның Солтүстік Эпир (Оңтүстік Албания) аймағына шығу мүмкіндігінен айырылды. Бұл жергілікті грек халқының көңілінен шықпады, олар көтерілістен кейін Корфу хаттамасының шарттары бойынша жергілікті автономияға ие болды. Жеңіліске ұшырағаннан кейін Болгария ұлттық мүдделерін іске асыру үшін екінші мүмкіндікті күтетін реваншисттік аймақтық державаға айналды. Бухарестте болғаннан кейін Болгария делегациясының басшысы Тончев: «Егер державалар [аумақтық бейімделуді] өзгертетін болса, немесе біз оны қиратамыз» деді. Осы мақсатта ол бірінші дүниежүзілік соғысқа Орталық державалар тарапынан қатысты, өйткені оның Балқандағы жауыздары (Сербия, Черногория, Грекия және Румыния) Антанта жақтастары болды (бірінші дүниежүзілік соғыстың серб кампаниясы және македондық майданы туралы мақалаларға қараңыз). Бірінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі зор құрбандықтар мен жаңа жеңіліс Болгарияға ұлттық жарақат және жаңа аумақтық жоғалтулар әкелді.

As the Romanian army closed in on Sofia, Bulgaria asked Russia to mediate. On 13 July, Prime Minister Stoyan Danev resigned in the face of Russian inactivity. On 17 July, the tsar appointed Vasil Radoslavov to head a pro German and Russophobic government. Romania refused to allow the Ottomans to participate, forcing Bulgaria to negotiate with them separately. Greece increased her population from 2.7 to 4.4 million and her territory by 68 percent. Serbia almost doubled her territory, enlarging her population from 2.9 to 4.5 million. The Montenegrins at Bucharest were primarily interested in obtaining a favourable concession from Serbia in the former Sanjak of Novi Pazar. They did it, later confirming it in a treaty signed at Belgrade on 7 November. The Ottoman delegation was led by Foreign Minister Mehmed Talat Bey, assisted by future Naval Minister Çürüksulu Mahmud Pasha and Halil Bey. Although Russia tried to intervene throughout August to prevent Edirne from becoming Turkish again, Toshev told the Ottomans at Constantinople that "[t]he Russians consider Constantinople their natural inheritance. Their main concern is that when Constantinople falls into their hands it shall have the largest possible hinterland. If Adrianople is in the possession of the Turks, they shall get it too." After the exchange, according to the 1914 Ottoman census, there remained 14,908 Bulgarians belonging to the Bulgarian Exarchate in Ottoman Empire. On 14 November 1913, Greece and the Ottomans signed a treaty in Athens, formally ending their hostilities. On 14 March 1914, Serbia signed a treaty in Constantinople, restoring relations with the Ottoman Empire and reaffirming the 1913 Treaty of London. Years of military investment financed by French loans borne fruit. Central Vardar and the eastern half of the Sanjak of Novi Pazar were acquired. Its territory grew in extent from 18,650 to 33,891 square miles, and its population grew by more than one and a half million. The aftermath brought harassment and oppression for many in the newly conquered lands. The freedom of association, assembly and the press guaranteed under the Serbian constitution of 1903 was not introduced into the new territories. The inhabitants were denied voting rights, ostensibly because the cultural level was considered too low, in reality, to keep the non Serbs, who made up the majority in many areas, out of national politics. Opposition newspapers like Radicke Novine remarked that the 'new Serbs' had better political rights under the Turks. There was a destruction of Turkish buildings, schools, baths, mosques. In October and November 1913, British vice consuls reported systematic intimidation, arbitrary detentions, beatings, rapes, village burnings and massacres by Serbs in the annexed areas. The Serbian government showed no interest in preventing further outrages or investigating those that had happened. When the Carnegie Commission, composed of an international team of experts selected for their impartiality, arrived in the Balkans, they received virtually no assistance from Belgrade. The treaties forced the Greek Army to evacuate Western Thrace and Pirin Macedonia, which it had occupied during operations. The retreat from the areas that had to be ceded to Bulgaria, together with the loss of Northern Epirus to Albania, was not well received in Greece; from the areas occupied during the war, Greece succeeded in gaining only the territories of Serres and Kavala after diplomatic support from Germany. Serbia made additional gains in northern Macedonia and, having fulfilled its aspirations to the south, turned its attention to the north where its rivalry with Austro Hungary over Bosnia Herzegovina led the two countries to war a year later igniting the First World War. Italy used the excuse of the Balkan wars to keep the Dodecanese islands in the Aegean, which it had occupied during the Italo Turkish War of 1911 over Libya, despite the agreement that ended that war in 1912. At the strong insistence of Austria Hungary and Italy, both hoping to control for themselves the state and thus the Otranto Straits in Adriatic, Albania acquired officially its independence according to the terms of the Treaty of London. With the delineation of the exact boundaries of the new state under the Protocol of Florence (17 December 1913), the Serbs lost their outlet to the Adriatic and the Greeks in the region of Northern Epirus (Southern Albania). This was highly unpopular with the local Greek population, who, after a revolt, managed to acquire local autonomy under the terms of the Protocol of Corfu. After its defeat, Bulgaria became a revanchist local power looking for a second opportunity to fulfill its national aspirations. After Bucharest, the head of the Bulgarian delegation, Tonchev, remarked that "[e]ither the Powers will change [the territorial settlement], or we will destroy it." To this end, it participated in the First World War on the side of the Central Powers since its Balkan enemies (Serbia, Montenegro, Greece, and Romania) were pro Entente (see articles on the Serbian Campaign and the Macedonian front of World War I). The resulting enormous sacrifices during World War I and renewed defeat caused Bulgaria a national trauma and new territorial losses.