Қара теңізді бейтарап ету шарты және Париж келісімдері

Кіріспе

1856 жылғы Қара теңізді бейтарап аймаққа айналдырған шарт, осылайша Қырым соғысын аяқтады. Париж келісімдерінің басқалары

Австрия империясы
Екінші Француз империясы
Пруссия
Ұлыбритания, Ирландия және Британ империясы
Сардиния Корольдігі
Осман империясы
Ресей империясы

1856 жылдың 30 наурызында Париж конгресінде қол қойылған шарт Қара теңізді бейтарап аймаққа айналдырды, оны барлық соғыс кемелері үшін жапты және жағалауында бекіністер мен қару-жарақтардың болуын тиымдады. Бұл шарт аймақтағы Ресейдің ықпалын әлсіретті. Севастополь және Қырымның оңтүстігіндегі басқа қалаларды Ресейге қайтару шарттары қатал болды, себебі Ресей Қара теңіз жағалауында теңіз немесе әскери арсенал құра алмады.

Қорытынды

Париж келісім-шарты 1856 жылғы 30 наурызда Париж конгресінде Ресей бір жағында, ал Франция, Ұлыбритания, Осман империясы және Сардиния корольдігі екінші жағында отырып келіссөз жүргізіп қол қойылды. Бұл келісім 1853 жылғы 23 қазанда басталған Қырым соғысын аяқтау мақсатымен жасалды. Осман империясы Ресей әскерлері Дунай княздықтарын басып алғаннан кейін Ресейге соғыс жариялағаннан кейін соғыс басталды. Париж келісім-шарты Танзимат реформаларының табысы ретінде қарастырылды. Батыс Еуропалық одақтас елдер Осман империясының территориялық тұтастығын сақтауға және Ресей мен Осман империяларының соғысқа дейінгі шекараларын қалпына келтіруге міндеттенді. Сауданы дамыту үшін Қара теңіз демилитаризацияланды, бұл Ресейдің аймақтағы ықпалын күрт әлсіретті. Молдавия мен Валахия Осман империясының жоғары билігіндегі дербес емес мемлекеттер ретінде мойындалды. Келісім нәтижесінде олар Дунай өзенінің сағасының сол жағын және Бессарабияның бір бөлігін Ресейден алды.

Келіссөздер

Қырым соғысы аяқталған кезде, соғысқа қатысқан барлық тараптар қазалар мен шығындардың көп болуына байланысты ұзаққа соқатын шешімге келуге ұмтылды. Дегенмен, соғысты аяқтау туралы әртүрлі пікірлер тұрақты және нақты бейбіт шартын жасауға кедергі келтірді. Одақтастардың арасында да шартының мәніне байланысты елдер арасындағы келіспеушіліктер бейбітшілікті күмәнді етіп, Осман империясының Ресей империясы және Еуропа елдерімен қарым-қатынасына қатысты қосымша дипломатиялық мәселелер тудырды. Сонымен қатар, соғыс барысында француз және британдық одақтастар арасындағы сенімсіздік жағдайды ушықтырып, келісімге толыққанды келуге кедергі келтірді. Нәтижесінде, шартының талаптары ірі державалардың болашақ қарым-қатынасын белгісіз қылды.

Ресейлік мақсаттар

Соғысты ұтырғанына қарамастан, ресейліктер Париж конгресінде империя үшін ең қолайлы нәтижеге қол жеткізуді қалады. 1855 жылы Александр II Ресей тағына отырғанда, империяның құлау қаупі төнген қиын жағдайды мұра етті. Империяның барлық аймақтарында мәселелер болды, Финляндияның бір бөлігінен бастап Польша мен Қырымға дейін, сондай-ақ көптеген тайпалық қақтығыстар орын алды, ал Ресей экономикасы құлдыраудың алдында тұрды. Ресей бірнеше айдың ішінде соғыста толық жеңіліске ұшырайтынын сезді, бұл Ресейдің халықаралық аренада толыққанды жеңіліске ұшырауы мен одан әрі аумақтарын жоғалтуына әкелер еді. Александр II 1856 жылы Парижде Ұлыбритания және Франциямен бейбіт келіссөздер жүргізіп, императорлық иеліктерінің бір бөлігін сақтап қалуға, мыңдаған әскер резервінің қазасын тоқтатуға және экономикалық дағдарыстың алдын алуға тырысты.

Ұлыбритания мен Франция

Соғыс кезінде Ұлыбритания мен Франция Наполеон соғыстарынан бастау алған жасырын бәсекелестіктерін жаңартты. Француздар одақтың көптеген жеңілістеріне Ұлыбританияның анық жоспарсыз соғысқа кіргені себеп болды деп айыптады. Балаклава шайқасы кезіндегі Жеңіл бригаданың шабуылы сияқты жеңілістер Ұлыбританияның логистикалық және тактикалық кемшіліктерін көрсетті және армияның кәсібилігін арттыруға шақыруды күшейтті. Британдықтар соғыс барысында француздардың әлсіз Ресейді пайдаланып, Трафальгар мен Ватерлоо шайқастарындағы француз әскерлерінің жеңілістері үшін кек алуға тырысуы мүмкін деп алаңдады. Ұлыбританияда соғысты тоқтату туралы талаптар болды, тіпті Лондонда тәртіпсіздіктер де болды, бірақ оны жалғастыруға және Ресейдің империялық амбицияларын жазалау үшін кеңейтуге қолдау көрсетілді, әсіресе сол кездегі премьер-министр Лорд Палмерстоннан. Ұлыбритания мен Франция Париж шарты арқылы Осман империясын күшейтіп, Еуропадағы күштер тепе-теңдігін сақтауды көздеді. Олар бейбітшілік орнатып, Ресейдің Қара теңіз сияқты маңызды аймақтарға қол жеткізуін шектеудің арқасында Осман империясының ішкі мәселелерге, соның ішінде империя билігіндегі көптеген ұлттардың ұлттық сезіміне назар аударуына мүмкіндік береді деп үміттенді. Егер Осман империясы өз аумағын толық бақылай алмаса, ірі державалар Ресей және Австрия империяларымен болашақ соғыстарда көп аумақты жоғалтуы мүмкін деп қорқып, бұл елдердің күшеюіне және француз бен британдықтарға қауіп тудыруына алып келеді деп ойлады. Сондықтан Дунай княздықтары мен Қара теңіздегі Ресейдің толықтай жойылуы британдық үстемдікті қорғауға және Ресей империясының ықпалын кеңейтуіне кедергі келтіруге қызмет етті.

Ресейдің шығындары

Осман, британ және француз үкіметтері Ресейдің әлі де көптеген маңызды салаларда әлсіз қалған күйіндегі толық жеңілісін қалады. Ресей империясы 500 000-нан астам әскерін жоғалтты және олардың басым бөлігі кәсіби емес армия болғандықтан, әскери қысымды күшейту одан да көп шығынға және әскердің азаюына әкелетінін білді. Ресей Дунай княздықтарынан шығуға мәжбүр болды, онда ол Осман империясы және Ұлы державалар Конгресі үшін ортақ қамқорлық кезеңін бастаған еді. Ресей Молдавияға 1812 жылы аннексиялаған территориясының бір бөлігін (Дұнайдың аузына дейін, Оңтүстік Бессарабияға дейін) қайтаруға міндетті болды. Дунай княздықтары мен Сербия княздығына кеңірек өзін-өзі басқару құқығы берілді, нәтижесінде Ресей империясының оларға деген ықпалы азайды. Ресей Осман империясындағы христиандарды қорғау туралы талабынан бас тартуға мәжбүр болды, бұл бастапқыда Қырым соғысының себебі ретінде пайдаланылған. Ресейдің әскери кемелеріне Қара теңізде жүзуге тыйым салынды, бұл Ресейдің Қара теңіз саудасына қатысты ықпалын күрт азайтты. Бұл жеңіліс Ресей империясының алдындағы кедергілерді күшейтіп, болашақтағы реформаларға, оның ішінде шаруаларды босатуға және революциялық идеялардың таралуына септігін тигізді.

Қысқа мерзімді салдарлар

Келісім Қрым соғысындағы теңіз шайқастары мен Ресей әскери кемелерінің болуы сауданы қиындатқаннан кейін, Қара теңізді халықаралық сауда үшін қайта ашты, осылайша сауданың қауіпсіз және тиімді болуын қамтамасыз етті. Сонымен қатар, Ресей әскерлерін жеңгендіктен, Британ империясы Ресейдің бұрынғыдай қауіпті емес екеніне сенді. Ұлыбританияның аймақтағы мүддесі Ресейдің экспансионизмін тежеу болды, ал әскери күші әлсіреген Осман империясы олардың қолдауына мұқтаж болды. Бірақ бірте-бірте британдық күштер Осман империясымен одақтасуға және олардың империясындағы тұрақтылықты сақтауға деген қызығушылықтарын азайта бастады, әсіресе кейінгі орыс-түрік соғыстары кезінде. Париж бейбіт шартының нәтижесінде Австрия мен Германия ұлтшылдыққа ұшырады. Австрия әдетте Ресейдің одақтасы болғанмен, соғыс кезінде бейтараптық сақтады, Ресейге қарсы әскерлерді жұмылдырды және Балқаннан Ресей әскерлерін шығаруды талап ететін ультиматум жіберді. Ресей жеңілгеннен кейін, Еуропадағы ең консервативті екі елдің қарым-қатынасы шиеленісті болып қалды. Ресей, консерватизмнің күзетшісі және 1848 жылғы Венгрия революциясы кезінде Австрияны құтқарушы, бұрынғы одақтасына көмектеспегеніне ашуланды. Бұл Ресейдің 1859 жылғы франко-австрия соғысына араласпауына себеп болды, нәтижесінде Италиядағы Австрияның ықпалы азайды; 1866 жылғы австрия-пруссия соғысында Германия конфедерациясы бойынша ықпалын жоғалтты; және 1867 жылғы Венгриямен жасалған келісім (Ausgleich) империядағы билікті венгрлермен бөлісуді білдірді. Германия мен Италияның бірігуінен кейін Австрияның үлкен держава ретіндегі мәртебесі күрт төмендеді. Австрия бірте-бірте Германияның қарабайыр саяси серігіне айналды. Біріккен және күшейтілген Германия Ұлыбритания мен Францияда көптеген адамдар үшін ұнамсыз перспектива болды, өйткені ол француз шекараларына және Шығыстағы британдық саяси және экономикалық мүдделерге қауіп төндіретін еді. Ақиқатында, Еуропадағы күштер тепе-тендігін орнатуға бағытталған соғыс уақтылы бейбітшілікке әкелді. Үлкен державалар жеңіске жеткен Осман империясы мен неміс мемлекеттерінің бағынышндағы этникалық топтардың ұлттық құтқару ұмтылыстарын күшейтті. 1877 жылға қарай орыстар мен османдықтар қайтадан соғысқа түсті. Келісім сонымен қатар Балтық теңізіндегі Аланд аралдарын, Ресейдің Финляндия Ұлы Герцогтігіне қарасты, демилитаризациялады. 1854 жылы британдық және француздық күштер Бомарсунд бекінісін қиратты, ал одақ оны Ресейдің болашақ әскери базасы ретінде пайдалануына жол бермеді.

The treaty reopened the Black Sea for international trade to be safe and effectual after both the naval warfare of the Crimean War and the presence of Russian warships had made trade difficult, including many trade disputes. Simultaneously, defeating the Russian forces led the British Empire to believe that Russia was not as much of a threat as before. Great Britain's interest within the region was to curb Russian expansionism and the Ottoman Empire, with their diminished military state, relied on their support for their existence. Surely but slowly, British forces would start to show less of an interest in allying with the Ottoman Empire and maintaining stability in their empire, especially later on during the later Russo Turkish wars. Austria and Germany were affected by nationalism as a result of the signing of the Peace of Paris. Austria was normally an ally of Russia but was neutral during the war, mobilized troops against Russia and sent at least an ultimatum asking the withdrawal of Russian armies from the Balkans. After the Russian defeat, relations between the two nations, the most conservative in Europe, remained very strained. Russia, the gendarme of conservatism and the saviour of Austria during the Hungarian Revolution of 1848, angrily resented the failure of Austria to help or assist its former ally, which contributed to Russia's non intervention in the 1859 Franco Austrian War, ending Austrian influence in Italy; in the 1866 Austro Prussian War, with the loss of its influence over the German Confederation; and in the Ausgleich (compromise) with Hungary of 1867, which meant the sharing of the power in the empire with the Magyars. The status of Austria as a great power, after the unifications of Germany, Italy was now severely diminished. Austria slowly became little more than a German satellite state. A unified and strengthened Germany was not a pleasant thought for many in Britain and France since it would pose a threat to both French borders and British political and economic interest in the East. Essentially, the war that sought to stabilise power relations in Europe brought about by a temporary peace. The great powers only strengthened nationalist aspirations of ethnic groups, under the control of the victorious Ottomans and of the German states. By 1877, the Russians and the Ottomans would once again be at war. The treaty also demilitarised the Åland Islands in the Baltic Sea, which belonged to the autonomous Russian Grand Duchy of Finland. The fortress Bomarsund had been destroyed by British and French forces in 1854, and the alliance wanted to prevent its future use as a Russian military base.

Ақпарат көздері және қосымша оқу

Аданир, Фикрет. "Түркияның Еуропа концертiне кiруi". Еуропалық шолу 13#3 (2005): 395–417 б. Баумгарт, Винфрид және Энн Поттингер Сааб. Париж бейбітшiлiгi, 1856: Соғыс, дипломатия және бейбітшiлiк зерттеулерi (1981), 230 б. Фигес, Орландо. Қырым соғысы: Тарих (2010) 411–65 б. Хазен, C. D. және т.б. Он тоғызыншы ғасырдағы үш бейбітшiлiк конгресi (1917) 23–44 б. Онлайн. Желавич, Барбара. Санкт-Петербург және Мәскеу: патшалық және кеңестiк сыртқы саясат, 1814–1974 (Индиана университетiнiң баспасы, 1974) 128–33 б. Мосс, В. Е. "1856 жылғы 15 сәуiрдегi Үшжақты келісiм". Ағылшын тарихи шолуы 67.263 (1952): 203–229 б. JSTOR. Тейлор, А. Ж. П. Еуропадағы биліккe таласу: 1848–1918 (1954) 83–97 б. Темперли, Гарольд. "1856 жылғы Париж келісiмi және оның орындалуы", Journal of Modern History (1932) 4#3 387–414 б. JSTOR.