Француз революциясы кезеңіндегі Қоғамдық қауіпсіздік комитеті

Кіріспе

Франциядағы іс жүзіндегі атқарушы үкімет (1793–1794)

Қоғамдық қауіпсіздік комитеті – Француз революциясының зорлық-зомбылық кезеңі болған Террорлық билік кезінде уақытша үкімет және соғыс кабинетін құрған Ұлттық конвенцияның комитеті. 1793 жылдың қаңтар айының басында құрылған Жалпы қорғаныс комитетіне қосымша ретінде, Қоғамдық қауіпсіздік комитеті 1793 жылдың 6 сәуірінде Ұлттық конвенциямен құрылды. Оның міндеті – жаңа республиканы сыртқы және ішкі жауларынан қорғау, Бірінші коалициямен және Венде көтерілісімен күресу еді. Соғыс уақытындағы шара ретінде комитетке қарулы күштер, сот және заң шығарушы органдар, сондай-ақ атқарушы органдар мен конвенция министрлеріне қатысты кең қадағалау және әкімшілік өкілеттіктер берілді. Шілдеде қайта құрылған комитет Еуропа елдерінің монархистік коалициясына және Франциядағы қарсы революциялық күштерге қарсы қорғанысты (халықты жаппай әскерге шақыру) көтерді, осы арқылы оның ықпалы артты. 1793 жылдың желтоқсан айында Конвент комитетке ресми түрде атқарушы билікті берді. Комитет мүшелерінің арасында радикалды Монтаньяр Якобин Максимилиан Робеспьер ең танымалдарының бірі болды, бірақ оның ерекше өкілеттіктері немесе артықшылықтары болған жоқ. Гебертистер мен Дантонистердің қарсыласып жатқан топтарын тұтқындап, өлім жазасын орындағаннан кейін Конвенттегі пікірлер ақырында Робеспьерге қарсы бұрылды, ол 1794 жылдың шілдесінде өлім жазасына кесілді. Келесі Термидориялық реакцияда комитеттің ықпалы 26 айдан кейін азайды және ол Ұлттық конвенциямен бірге, яғни 1795 жылдың 25 қазанында таратылды, бірақ ол айдың соңына дейін әрекет етуін жалғастырған болуы мүмкін.

Революциялық Францияның әлеуметтік ахуалы

Француз төңкерісі қоғамда зор өзгерістер тудырды, онда азаматтар француз халқының арасында сыншыл ой-сананы, теңдік пен патриотизмнің жаңа дәуірін орнатуға ұмтылды. Революциялық идеялар Францияның түкпір-түкпіріне тарады, демократия мен азаматтық үкімет француз өркениетінің жаңа дәуірі деп жарияланды. 1793 жылы Ұлттық Ассамблея жасаған жаңа республикалық конституция қабылданды. 1793 жылғы француз Конституциясы және одан кейінгі үкімет француз саясатына және әлеуметтік құрылысына ауқымды реформалар енгізді. Басты реформаларға жан-жақты білім беру жүйесін құру, заңды емес туған балалардың құқықтарын мойындау және үйленген әйелдердің құқықтарын жақсарту кірді. 1793 жылғы француз Конституциясы сол кездегі француз үкіметінің басым болған ағартушылық идеологиясын бейнелейді. Конституцияда зорлық-зомбылыққа қарсы тұру және жеке бостандық құқығы қарастырылған. Француз халқының теңдігі және француз Республикасының құрылымы егжей-тегжейлі сипатталған. Жаңа конституция мен республикалық үкіметке көшу, Ұлттық Ассамблеяға негізделгендіктен, радикалды билікке жол ашты. Француз халқының қарапайым топтарының өкілдері, мысалы, Санс-Кюлоттар радикализмге бет бұрып, француз халқының арасында белсенділікке шақырды. Дюмориездің сатқындауы осы сенімді күшейтті. Осы қауіпке байланысты Жирондистердің жетекшісі Максимин Иснард тоғыз мүшеден тұратын Қоғамдық қауіпсіздік комитетін құруды ұсынды. Иснардты Жорж Дантон қолдады, ол: «Осы комитет – бізге қажетті нәрсе, Революциялық трибуналдың қаруын ұстауға көмектесетін қол» деді. Дантон комитетті 1793 жылғы 31 мамыр мен 2 маусымдағы оқиғалар арқылы, оның барысында Жирондистер күштеп қуылды, және Вандеядағы соғыстың күшеюі арқылы басқарды. 1793 жылғы 10 шілдеде комитет қайта құрылғанда Дантон енбеді. Дегенмен, ол биліктің орталықтандырылуын қолдауын жалғастырды. 1793 жылғы 27 шілдеде Максимилиан Робеспьер комитетке сайланды. Осы кезде комитет өзінің серігі – Жалпы қауіпсіздік комитетімен бірге күшті және белсенді кезеңге енді. Қоғамдық қауіпсіздік комитетінің міндеттеріне соғысты басқару (генералдарды тағайындауды қоса алғанда), Революциялық трибуналға судьялар мен қазылар алқасын тағайындау, әскерлер мен халықты азық-түлікпен қамтамасыз ету, қоғамдық тәртіпті сақтау және мемлекеттік бюрократияны бақылау кірді. Комитет сондай-ақ Ұлттық конвенттің жарлықтарын түсіндіру және оларды іске асыру үшін жауапты болды, сондықтан Террордың ең қатаң шараларын жүзеге асырды, мысалы, 1793 жылғы 23 тамызда қабылданған «levée en masse», 1793 жылғы 17 қыркүйекте қабылданған күдіктілер туралы заң және 1793 жылғы 29 қыркүйекте қабылданған Жалпы максимум туралы заң. Комитеттің кең және орталықтандырылған өкілеттіктері 1793 жылғы 4 желтоқсандағы 14 Фример заңымен (революциялық үкімет заңы деп те аталады) заңдастырылды.

The French Revolution brought about an immense shift in society in which citizens desired to bring about a new age of critical rationality, egalitarianism, and patriotism amongst French men. Revolutionary ideals were spread throughout France and a belief in democracy and civilian government was heralded as the new era of French civilization. 1793 would bring a new republican constitution, drafted by the National Assembly. The French Constitution of 1793 and its subsequent government would bring sweeping reforms to French politics and the French social order. Major reforms included comprehensive education, the recognition of rights for illegitimate children and improved rights for married women. The French Constitution of 1793 outlined the prevailing Enlightenment era ideology of the French government at this stage of the revolutionary period. The constitution outlines a right to the resistance of oppression as well as the right to personal liberty. The equality of all French men is detailed as is the structure of the French Republic. The new constitution and the shift into a republican government centered on the National Assembly created the atmosphere for a radicalized governing authority to take power. Members of the French common classes such as the Sans Culottes turned to radicalism and inspired militant activism among the French populace. Dumouriez's defection lent greater credence to this belief. In light of this threat, the Girondin leader Maximin Isnard proposed the creation of a nine member Committee of Public Safety. Isnard was supported in this effort by Georges Danton, who declared: "This Committee is precisely what we want, a hand to grasp the weapon of the Revolutionary Tribunal". Danton steered the Committee through the 31 May and 2 June 1793 journées that saw the violent expulsion of the Girondins and through the intensifying war in the Vendée. When the committee was recomposed on 10 July 1793, Danton was not included. Nevertheless, he continued to support the centralization of power by the committee. On 27 July 1793, Maximilien Robespierre was elected to the committee. At this time, the committee was entering a more powerful and active phase, alongside its partner, the Committee of General Security. The role of the Committee of Public Safety included the governance of the war (including the appointment of generals), the appointing of judges and juries for the Revolutionary Tribunal, the provisioning of the armies and the public, the maintenance of public order and oversight of the state bureaucracy. The committee was also responsible for interpreting and applying the decrees of the National Convention and thus for implementing some of the most stringent policies of the Terror—for instance, the levée en masse passed on 23 August 1793, the Law of Suspects passed on 17 September 1793 and the Law of the General Maximum passed on 29 September 1793. The broad and centralized powers of the committee were codified by the Law of 14 Frimaire (also known as the Law of Revolutionary Government) on 4 December 1793.

Хебертистер мен дантонисттерді өлтіру

1793 жылғы 5 желтоқсанда журналист Камиль Десмулен Робеспьер мен Комитеттің келісімімен Le Vieux Cordelier басылымын жариялауды бастады. Бұл газет бастапқыда комитеттің экстремистік талаптарымен, дінге қарсы ынтасымен және кенеттен бүлік шығаруға бейімдігімен алаңдатқан ультрареволюциялық Хебертистік фракцияға қарсы бағытталған еді. Бірақ Десмулен тез арада қаламын Қауіпсіздік комитеті мен Бас қауіпсіздік комитетіне бұрып, олардың билігін Тацит жазған Рим тирандарының билігімен салыстырып, Дантонисттер фракциясының бағдарламалық көзқарастарын жариялады. Осының салдарынан, Хебертистер 1794 жылғы наурыз айында тұтқындалып, жазаланғанмен, Комитеттер Десмулен мен Дантонды да тұтқындады. Дантонның досы және серігі Эроль де Сешель Қоғамдық қауіпсіздік комитетінен қуылды, тұтқындалды және олармен бірге сотталды. 1794 жылғы 5 сәуірде Дантонистер гильотинаға түсті.

Басқару комитеті

Хебертистер мен дантонисттерді жою Комитеттердің қарсылықты бақылау және үндемеу үшін қаншалықты күшті екенін көрсетті. 1794 жылғы наурыз айында «Қоғамдық қауіпсіздік комитетіне» есеп беретін «Жалпы полиция бюросының» құрылуы Қоғамдық қауіпсіздік комитетінің билігін арттыруға көмектесті. Алайда, Террор биігіне жеткенде және комитеттің саяси күші артып, революциялық үкімет ішінде келіспеушіліктер күшейді. Жалпы қауіпсіздік комитетінің мүшелері Қоғамдық қауіпсіздік комитетінің агрессивті мінез-құлқына, әсіресе олардың құзыретіне Жалпы полиция бюросының араласуына наразылық білдірді. Қоғамдық қауіпсіздік комитетінің өзіндегі дау-жанжалдар соншалықты өршігеніне байланысты, келісімнің сыртқы көрінісін сақтау үшін отырыстарды жабық бөлмеге көшірді. 1794 жылғы 21 мамырда революциялық үкімет сот жүйесін орталықтандыруға шешім қабылдады, провинциялардағы дерлік барлық трибуналдар жабылып, барлық маңызды сот процестері Париж қаласында өтті. Комитет ұсынған және 1794 жылғы 10 маусымда конвенция бекіткен 22 Прариаль заңы Революциялық трибуналдың, одан жоғары Конвенцияның және Қоғамдық қауіпсіздік және Жалпы қауіпсіздік комитеттерінің бақылауын нығайтуға бағытталды. Заңда түрлі халық жауларының түрлері тізімделді, оларды жария ету талап етілді және айыпталушылардың заңдық қорғанысқа жүгіну мүмкіндігі шектелді. Бұл заң бойынша жасалған барлық қылмыстар үшін жаза – өлім; заң қолданысқа енгізілгеннен бастап алынғанға дейін Париж қаласында Революциялық трибуналдың барлық алдыңғы тарихындағыдан көп адам өлім жазасына кесілді. Жоғары Құдайдың теистік культінің жақтаушысы Робеспьер дінге қарсы Комитет мүшелері Колло д’Эрбуа мен Бийо Вареннемен жиі қақтығысқа түсті. Сонымен қатар, Робеспьердің ауруына байланысты Комитет отырыстарына бармауы (1794 жылғы маусым айында ол отырыстарға қатысуды тоқтатты) кейбір мүшелерде оның оқшауланғаны және жағдайдан хабарсыз қалғаны туралы ой тудырды. Шарлотта Робеспьер өзінің естеліктерінде Робеспьердің миссиядағы бірнеше өкілдермен олардың зорлық-зомбылықты қолдануына байланысты қақтығысқа түскенін, бұл Комитеттің біртұтастығының жойылған себебі болуы мүмкін екенін хабарлады.

The elimination of the Hébertists and the Dantonists made evident the strength of the Committees to control and silence opposition. The creation in March 1794 of a General Police Bureau—reporting nominally to the Committee of Public Safety—served to increase the power of the Committee of Public Safety. However, even as the Terror reached its height and with it the committee's political power, discord was growing within the revolutionary government. Members of the Committee of General Security resented the aggressive behavior of the Committee of Public Safety and particularly the encroachment of the General Police Bureau upon their own brief. Arguments within the Committee of Public Safety itself had grown so violent that it relocated its meetings to a more private room to preserve the illusion of agreement. On 21 May 1794 the revolutionary government decided that the judicial system would be centralised, with almost all
the tribunals in the provinces closed and all the capital trials held in Paris. The Law of 22 Prairial, proposed by the committee and enacted by the convention on 10 June 1794, went further in establishing the control of the Revolutionary Tribunal and above it the Convention and Committees of Public Safety and General Security. The law enumerated various forms of public enemies, required their denunciation, and severely limited the legal recourse available to those accused. The punishment for all crimes covered under this law was death; from its inception to its removal, more people were condemned to death in Paris than in the entire previous history of the Revolutionary Tribunal. Robespierre, a fervent supporter of the theistic Cult of the Supreme Being, found himself frequently in conflict with anti religious Committee members Collot d'Herbois and Billaud Varenne. Moreover, Robespierre's increasingly extensive absences from the Committee due to illness (he all but ceased to attend meetings in June 1794) created the impression among some members that he was isolated and out of touch. Charlotte Robespierre reported in her memoirs that Robespierre had come into conflict with several of the representatives on mission due to their excessive use of violence, which likely also led to the unity of the Committee devolving.

Комитеттің құлдырауы және оның салдары

1794 жылдың шілде айының ортасында Робеспьер мен Сент-Жюст саяси қарсыластары Жозеф Фуше, Жан Ламберт Тальен және Марк Гийом Алексис Вадьеге (соңғы екеуі – Бас қауіпсіздік комитетінің мүшелері) қарсы соққы беруді жоспарлап отыр деген күдік туғанда, үкімет ішіндегі нәзік келісім бұзылды. Сент-Жюст пен Бас қауіпсіздік комитетінің мүшесі Бертран Барре Бас қауіпсіздік және Жалпы қауіпсіздік комитеттері арасындағы бейбітшілікті сақтауға тырысты. Алайда, Робеспьер 1794 жылдың 26 шілдесінде Ұлттық конвенцияда сөйлеген сөзінде комитеттерді «тазалау» және «барлық фракцияларды жою» қажеттігін баса көрсетті. Сол түні Якобин клубында сөйлеген сөзінде ол өзінің сөзін конвенцияға басып шығаруға және таратуға рұқсат бермеген Колло д’Эрбуа мен Било Вареннеге шабуыл жасады. Келесі күні, 1794 жылдың 27 шілдесі (Республикалық күнтізбе бойынша 9 Термидор), Сент-Жюст конвенция алдында сөйлеуге кірісті. Бірақ оны Тальен мен Било Варренн дереу үзіп, конвенцияны «өлтіруге» ниеттенгенін айыптады. Барре, Вадье және Станислав Фрерон Сент-Жюст пен Робеспьерге қарсы айыптауларға қосылды. Конвенция Робеспьерді, оның інісі Августинді және Сент-Жюсті, сондай-ақ олардың қолдаушылары Филипп Ле Бас пен Жорж Кутонды тұтқындауға бұйрық берді. Осыдан кейін қатал азаматтық наразылықтар кезеңі басталды, оның барысында Бас қауіпсіздік және Жалпы қауіпсіздік комитеттерінің мүшелері конвенцияда пана табуға мәжбүр болды. Робеспьер ағайындылары, Сент-Жюст, Ле Бас және Кутон Париждегі Готель-де-Вилде бекініп, көтеріліс ұйымдастыруға тырысты. Ақырында, жеңіліс пен тұтқындау алдында Ле Бас өзін-өзі өлтірді, ал Сент-Жюст, Кутон, Максимилиан және Августин Робеспьерлер тұтқындалып, 1794 жылдың 28 шілдесінде гильотинаға алынды. Осыдан кейін болған қырқыс кезең, Термидориялық реакция деп аталды, ол өткен жылғы ең жағымсыз заңдардың көпшілігінің жойылуына және Бас қауіпсіздік және Бас қауіпсіздік комитеттерінің құзырының шектелуіне әкелді. Комитеттер ІІІ жылғы Конституциямен (1795 ж.) құрылғаннан кейін таратылды, ол Директорияның басталуын белгіледі.

When it became suspected in mid July 1794 that Robespierre and Saint Just were planning to strike against their political opponents Joseph Fouché, Jean Lambert Tallien and Marc Guillaume Alexis Vadier (the latter two members of the Committee of General Security), the fragile truce within the government was dissolved. Saint Just and his fellow Committee of Public Safety member Bertrand Barère attempted to keep the peace between the Committees of Public Safety and General Security. However, Robespierre delivered a speech to the National Convention on 26 July 1794 in which he emphasized the need to "purify" the Committees and "crush all factions". In a speech to the Jacobin Club that night, he attacked Collot d'Herbois and Billaud Varenne, who had refused to allow the printing and distribution of his speech to the convention. On the following day, 27 July 1794 (9 Thermidor according to the Republican calendar), Saint Just began to speak before the ConventionHowever, he was almost immediately interrupted by Tallien and by Billaud Varenne, who accused him of intending to "murder the Convention". Barère, Vadier and Stanislas Fréron joined the accusations against Saint Just and Robespierre. The Convention ordered the arrest of Robespierre, his brother Augustin, and Saint Just, along with that of their supporters, including Philippe Le Bas and Georges Couthon. A period of intense civil unrest ensued, during which the members of the Committees of Public Safety and General Security were forced to seek refuge in the convention. The Robespierre brothers, Saint Just, Le Bas and Couthon ensconced themselves in the [[Hôtel de Ville, Paris, attempting to incite an insurrection. Ultimately, faced with defeat and arrest, Le Bas committed suicide, while Saint Just, Couthon, and Maximilien and Augustin Robespierre were arrested and guillotined on 28 July 1794. The ensuing period of upheaval, dubbed the Thermidorian Reaction, saw the repeal of many of the previous year's most unpopular laws and the restriction of the Committees of General Security and Public Safety. The Committees ceased to exist under the Constitution of the Year III (1795), which marked the beginning of the Directory.

Алжир соғысы кезінде терминнің қолданылуы

1958 жылғы мамырдағы Франциядағы дағдарыс кезінде генерал Жак Масу басқаратын әскери хунта 1958 жылғы 13 мамыр түні Алжирде билікті қолға алды, ал генерал Салан өзін «Қоғамдық қауіпсіздік комитеті» деп атаған ұйымның жетекшісі болды.