Кіріспе

Дерна (ливиялық тілмен: Derna) - Ливияның шығысындағы порт қаласы. Халқының саны шамамен 90 000 адам, Дерна бір кездері Барбария мемлекеттерінің ішіндегі ең бай провинциялардың бірі болды. Қала қазір Дерна округінің әкімшілік астанасы болып табылады, ол бұрынғы провинциядан әлдеқайда кіші аумақты қамтиды. Ливия қалаларының ішінде Дернаның ерекше орны мен физикалық ортасы бар, өйткені ол Джебель Ахдар (жасыл тау деп те аталады), Жерорта теңізі мен шөлдің арасында орналасқан және Бенгазиден, Байдадан және Тобруктан кейін Киренаиканың солтүстік жағалауындағы төртінші маңызды порт болып табылады. Сондай-ақ, бұл қалада әртүрлі ортадан шыққан адамдар тұрады. Қала атақты Дерна шайқасының (1805) орны болды, бұл АҚШ әскерінің шетел аумағында алған алғашқы жеңісі. Бірінші Барбарий соғысы кезінде болған бұл шайқаста шамамен 500 АҚШ теңіз жауынгерлері мен Жерорта теңізі жалдамалылары мен 4000 немесе 5000 Барбарий әскерлері арасында шайқасты. Қаланың кейбір бөліктерін 2014 жылдың қазан айында Ислам мемлекеті (ИМ) күштері басып алды. 2015 жылдың маусым айында Дернадағы муджахидтердің Шура кеңесі ИМ-ті жеңіп, қаланы өз бақылауына алды, содан кейін Ливия Ұлттық армиясы Дерна шайқасында (2018 2019) өздерін қуып шығарды. 2023 жылдың қыркүйегінде қаланың шамамен төрттен бірі дауыл Даниэльдің салдарынан Уди-Дерна өзеніндегі екі бөгеттің құлауынан туындаған апатты су тасқынынан жойылып, мыңдаған тұрғындардың өліміне әкелді, бірақ өлім саны көзге байланысты әртүрлі. Мыңдаған адам жарақат алған немесе із-түзсіз жоғалған. Ал тағы 10 - 20 мың адам із-түзсіз жоғалып кеткен.

Атауы

Дарнис және Дарне - бұл қаланың ежелгі грек атаулары. Кейде Дарданис түрі кездеседі, бірақ бұл қате. Римдіктер кезінде бұл қала Дарнис және Дерна деп аталды. Арабтар кезінде ол Дерне (Дерне, Дерна) немесе Терне (Терна) деп аталды.

Классикалық дәуір және орта ғасырлар

Эллиндік кезеңде Дарнис ежелгі қаласы гректер отарлаған Ливияның Пентаполисінің бір бөлігі болды. Римдіктердің қол астында ол Ливия Секунданың, яғни Мармарика аймағының, азаматтық және кейін діни астанасы болды. Кейбір епископтардың есімдері әлі күнге дейін сақталған құжаттарда кездеседі. Пизо - 347 жылы Сардикадағы кеңестен бас тартып, Филиппополде өз кеңесін құрған шығыс епископтарының бірі. V ғасырдың басында Диоскор Эритрум епискобымен болған дау-дамайдан белгілі. Даниял 431 жылы Ефесте өткен соборға қатысты. Сонымен қатар, Джон Мош 5-ші ғасырдың ортасында Дарнис епискобы Теодорусқа Ұлы Леон туралы аян берілгенін айтады. Қазіргі уақытта Дарнис резиденциялық епископтық емес, католик шіркеуі оны титулярлық епархия ретінде тізімге енгізді. Қала 1493 жылы ежелгі қоныстың орнында ислами Испаниядан (мористерді қуып шығару) келген босқындармен қоныстанды.

Осман дәуірі

Осман билігі кезінде Дерна бастапқыда Триполидегі губернатордың қол астында болды, бірақ 1711 жылдан кейін көп ұзамай 1835 жылға дейін Караманли сұлтанына қарады, содан кейін ол Бенгазидің автономды санжағының, негізінен Киренаиканың, тікелей Константинополден басқарылатын. Бұл өз кезегінде 1875 жылы Киренаика вилайеті болды. 1850 жылдары онда шамамен 4500 адам тұратын, олар ауыл шаруашылығы, балық аулау және жағалаудағы саудамен өмір сүрген. Дерна 1805 жылы Дерна шайқасының орны болды, онда АҚШ-тың лейтенанты және Триполидегі бұрынғы консулы Уильям Итонның қол астындағы күштер бірінші Варвар соғысының бөлігі ретінде Ливия шөлін Александриядан басып алды.

Италиялық оккупация

1911 жылы 16 қазанда итальян әскерлері Дернаны Италия-Түркия соғысы кезінде басып алды. Дернаға итальяндық билік 29 жыл, 3 ай және 14 күнге созылды, содан кейін 1941 жылы 30 қаңтарда оны екінші дүниежүзілік соғыстың Солтүстік Африка науқаны кезінде австралиялық әскерлер басып алды. 1941 жылы 6 сәуірде неміс күштері қаланы британдықтардан қайтарып алды, ал 1942 жылы 15 қарашада британдық күштер оны қайтадан басып алды.

Ливия Республикасы мен азаматтық соғыс

2007 жылы АҚШ әскерлері Ирактағы бүлікшілердің тізіміне қол жеткізді. Тізімдегі 112 ливиялықтың 52-сі Дернадан келген. Дерна Ливиядағы ең фундаменталистік мұсылман қаласы ретінде танымал. 2011 жылдың 18 ақпанында болған жаппай наразылық шараларынан кейін қала Ливия үкіметінен бөлініп, Ұлттық ауыспалы кеңестің бақылауына өтті. Қалада Каддафидің Триполиден шығарылуы мен жаңа үкімет орнауынан бұрын қала ешқашан қайта алынбаған. 2014 жылдың қазан айында Ислам Жастар Шура Кеңесіне мүше жергілікті жауынгерлер Ислам мемлекетінің басшысы Әбу Бакр әл-Бағдадиге адалдықты ашық ант берді. 2014 жылдың қарашасында әл-Бағдади адалдық антын қабылдап, өз тобының кеңейгенін жариялаған аудио жазбаны жариялады. 2018 жылдың 28 маусымында Халифа Хафтарға адал күштер қаланы толық бақылауға алғандығын мәлімдеді.

Дауыл Даниэль

2023 жылдың 10 қыркүйегінде Даниял даулы Ливияның Бенгази маңындағы жеріне соқты. Дауыл шығыс-оңтүстік-шығысқа қарай жылжыған кезде, Дернада нөсерлі жаңбырлар мен қатты су тасқыны болды. Бұл жағдай үкіметті келесі күні таңертең Дерна бөгеті мен Мансур бөгеті құлағаннан кейін, аймаққа төтенше жағдай жариялауға мәжбүр етті. Кем дегенде 3252 адам қаза тапқан, бастапқыда 11300-ден астам адам қаза тапқан деп есептелген. Осы арада үкімет министрінің айтуынша, Дернаның 25% "жоғалды", қаланың үлкен бөлігі теңізге лақтырылды.

География

Дерна Ливиядағы өте аз орманды аймақтардың бірі - Джебель Ахдардың шығыс шетінде орналасқан. Құрғақ климаттың әсерінен орман Ливияның жер аумағының 0,1% -ын ғана құрайды. Дегенмен, Дерна Ливияның шығысындағы құнарлы таулы аймақтың жанында орналасқан, бұл елдегі ең ылғалды аймақ, онда жыл сайын жауын-шашын болады. Қала Уди-Дерна өзенінің бойында орналасқан, бұл өзен жыл бойы құрғақ болады. Тарихта қала бірнеше рет су тасқынынан зардап шекті. Абу Мансур және Дерна бөгеттері қаланың жоғары ағысында топырақтың эрозиясын бақылау және су тасқынын болдырмау үшін жасалды. Екі бөгет те 2023 жылдың қыркүйегінде Даниял дауылдан кейін қатты ағыстан қираған. Дамбалар су тасқынынан болған залал мен Дернадағы өлім-жітімге елеулі ықпал еткен көрінеді. Дерна Шахатпен екі жолмен байланысты; ішкі жол Әл-Күба арқылы өтеді, ол Ливияның жағалау автожолының бөлігі, ал жағалау жолы Суза мен Рас-әл-Хелал арқылы өтеді.

Климат

Дернаның климаттық ерекшелігі - ыстық жартылай құрғақ климат (Köppen BSh) және қатаң орта теңіздік әсерлер: барлық орташа жылдық жаңбырлар қазан мен наурыз айлары аралығында түседі. Жыл сайын жауын-шашын мөлшері шамамен шамамен Оның теңіздегі орналасуы құрғақ климат үшін өте сирек кездесетін өте қатты маусымдық кеудеге ие болуға мүмкіндік береді. Алайда Сахараның әсері рекордтық жоғары температураның орташа ең ыстық айлардан бірнеше ай бұрын пайда болуына мүмкіндік береді. Қыста қаланың орташа температурасы жазық аралығында өте ұзақ және жаңбырсыз, маусым мен қазан аралығында түстен кейінгі температура 27 ° C (81 ° F) жоғары.

Саясат

Су тасқынынан кейін Дерна қаласының бүкіл қалалық кеңесі жұмыстан босатылды.

Сәулет

Дернада үш негізгі алаң бар. Ең танымал алаң - Майдан Ассахаба. Бұл алаң әрқашан Ливияның көшбасшысы Муамар Каддафиге қарсы жаппай демонстрациялар үшін пайдаланылған. Қала сонымен қатар ислам сәулетінің мекені болған ескі қаласына (Медина) байланысты туристік орталық болып табылады.