Гавайи аралдары: Тынық мұхитындағы 8 негізгі жанартаулық арал, атаулары, географиясы және геологиялық құрылымы туралы ақпарат. Жақсы SEO үшін маңызды сөздер.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тынық мұхитындағы архипелаг
Archipelago in the Pacific Ocean
Гавай аралдары (гавай тілінде: Mokupuni Hawai‘i) – Солтүстік Тынық мұхитындағы сегіз ірі жанартау аралынан, бірнеше атоллдан және көптеген кіші аралдардан тұратын архипелаг. Олар Гавайи аралынан оңтүстікте басталып, солтүстікке қарай Күре атолына дейін шамамен 2414 километрге (1500 миль) созылады. Бұрын еуропалықтар бұл аралдарды Сандуич аралдары деп атаған (бірақ Канака Маоли оларды осылай атаған жоқ), ал архипелагтың қазіргі атауы оның ең үлкен аралы Гавайидің атынан шыққан. Архипелаг Тынық мұхиты тақтасында орналасқан. Аралдар – Жер мантиісіндегі ыстық нүктеде пайда болған жанартаулық әрекет нәтижесінде құрылған Гавай-Император тау тізбегінің су астындағы үлкен тауларының көрінетін шыңдары. Аралдар ең жақын құрлықтан шамамен 2993 километр (1860 миль) қашықтықта жатыр және Океанияның Полинезия аймағына кіреді. АҚШ-тың Гавайи штаты архипелагтың көп бөлігін (негізінен адам тұрмайтын Солтүстік-Батыс Гавай аралдарын қоса алғанда) толығымен алып жатыр, тек Мидуэй атолы (АҚШ-тың шағын шеткі аралы) бұл штабқа кірмейді. Гавай – АҚШ-тың толығымен архипелагта орналасқан жалғыз штаты және географиялық жағынан Солтүстік Америкамен байланысы жоқ жалғыз штаты. Солтүстік-Батыс аралдары (кейде Ливард аралдары деп те аталады) және оларды қоршаған теңіздер Ұлттық ескерткіш және ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілген.
The Hawaiian Islands (Hawaiian: Mokupuni Hawai‘i) are an archipelago of eight major volcanic islands, several atolls, and numerous smaller islets in the North Pacific Ocean, extending some 1500 mile (2414 km) from the island of Hawaiʻi in the south to northernmost Kure Atoll. Formerly called the Sandwich Islands by Europeans (not by Kānaka Maoli), the present name for the archipelago is derived from the name of its largest island, Hawaiʻi. The archipelago sits on the Pacific Plate. The islands are exposed peaks of a great undersea mountain range known as the Hawaiian–Emperor seamount chain, formed by volcanic activity over a hotspot in the Earth's mantle. The islands are about 1860 mile (2993 km) from the nearest continent and are part of the Polynesia subregion of Oceania. The U. S. state of Hawaii occupies the archipelago almost in its entirety (including the mostly uninhabited Northwestern Hawaiian Islands), with the sole exception of Midway Atoll (a United States Minor Outlying Island). Hawaii is the only U. S. state that is situated entirely on an archipelago, and the only state not geographically connected with North America. The Northwestern islands (sometimes called the Leeward Islands) and surrounding seas are protected as a National Monument and World Heritage Site.
Аралдар мен рифтер
Гавай аралдарының алғашқы қоныстану мерзімі әлі де талқылауда. Археологиялық дәлелдер б.з. 124 жылы қоныс ізалары бар екенін көрсетеді. Капитан Джеймс Кук 1778 жылдың 18 қаңтарында аралдарға сапар шегіп, оларды Адмиралтействоның бірінші лорды және оның демеушісі болған 4-ші Сэндвич графының құрметіне "Сэндвич аралдары" деп атады. Бұл атау 1840 жылдарға дейін қолданыста болды, содан кейін жергілікті "Гавай" атауы біртіндеп үстемдікке ие болды. Гавай аралдарының жалпы құрлық көлемі 6423,4 шаршы мильді (16 637 км²) құрайды. Мидуэй аралдарынан басқа, ол АҚШ-тың құрамына енбеген аумағы, осы аралдар мен кіші аралдар Гавайи штаты ретінде, АҚШ-тың 50-ші штаты болып басқарылады.
The date of the first settlements of the Hawaiian Islands is a topic of continuing debate. Archaeological evidence seems to indicate a settlement as early as 124 AD. Captain James Cook, RN, visited the islands on January 18, 1778, and named them the "Sandwich Islands" in honor of The 4th Earl of Sandwich, who as the First Lord of the Admiralty was one of his sponsors. This name was in use until the 1840s, when the local name "Hawaii" gradually began to take precedence. The Hawaiian Islands have a total land area of 6423.4 square miles (16,637 km2). Except for Midway, which is an unincorporated territory of the United States, these islands and islets are administered as Hawaii—the 50th state of the United States.
Негізгі аралдар
Жоғарыда Гавайидің (Желді аралдар) сегіз ірі аралдары тізімделген. Кахоолаведен басқа барлығында адам тұрады.
The eight major islands of Hawaii (Windward Islands) are listed above. All except Kaho'olawe are inhabited.
Геология
Бұл аралдар тізбегі немесе архипелаг, Тынық мұхит тақтасы Жердің мантиясындағы ыстық нүкте үстінен солтүстік-батысқа қарай баяу жылжығанда, бір миллион жылға шамамен 32 миль (51 км) жылдамдықпен қалыптасты. Осылайша, оңтүстік-шығыс аралдарда вулкандық белсенділік байқалады, ал архипелагтың солтүстік-батыс жағындағы аралдар ұзақ уақыт бойы эрозияға ұшырағандықтан көне әрі көбінесе кішкентай болып келеді. Архипелагтың жасы калий-аргондық әдіспен анықталды. Осы және басқа зерттеулер нәтижесінде, архипелагтың ең солтүстік-батыс аймағындағы Куре атолының шамамен 28 миллион жыл (млн жыл) бұрын пайда болған ең көне арал екені анықталды; ал ең оңтүстік-шығыс арал – Гавайидің жасы шамамен 0,4 млн жыл (400,000 жыл) құрайды. Соңғы 200 жылда вулкандық белсенділік тек Гавайи аралының оңтүстік-шығысында және оңтүстік-шығыстағы су астындағы, бірақ өсіп келе жатқан Камаэхуаканолао (бұрынғы Лоихи) вулканында байқалды. USGS Гавай вулкандар обсерваториясы жақындағы вулкандық белсенділікті тіркеп, оның суреттері мен түсіндірмелерін ұсынады. Килауэа вулканы 1983 жылдан бері үздіксіз атқылап тұрды, бірақ 2018 жылдың тамызында тоқтады. Ыстық нүктенің магмасының көп бөлігі базальттан тұрады, сондықтан Гавай вулкандарының құрамында осы магмалық тау жынысы басым. Қатаң дәнді габбро мен диабаз өте сирек кездеседі. Нефелинит аралдарда табылғанмен, өте сирек. Гавайидегі көптеген жарылыстар Гавай типіндегі жарылыстар болып табылады, себебі базальттық магма Тынық мұхиты алабының шетіндегі әсерлі және қауіпті жарылыстарды тудыратын андезиттік магма сияқты, жарылғыш жарылыстарға қатысатын магмалармен салыстырғанда сұйық келеді. Гавай аралы (Үлкен арал) – тізбектегі ең үлкен және ең жас арал, ол бес вулканнан тұрады. Мауна-Лоа, Үлкен аралдың жартысынан астамын алып жатқан, Жердегі ең үлкен қалқан тәрізді вулкан болып табылады. Теңіз деңгейінен шыңға дейінгі қашықтық 2,5 миль (4 км), теңіз деңгейінен теңіз түбіне дейінгі қашықтық шамамен 3,1 миль (5 км) құрайды.
This chain of islands, or archipelago, developed as the Pacific Plate slowly moved northwestward over a hotspot in the Earth's mantle at a rate of approximately 32 mile (51 km) per million years. Thus, the southeast island is volcanically active, whereas the islands on the northwest end of the archipelago are older and typically smaller, due to longer exposure to erosion. The age of the archipelago has been estimated using potassium argon dating methods. From this study and others, it is estimated that the northwesternmost island, Kure Atoll, is the oldest at approximately 28 million years (Ma); while the southeasternmost island, Hawaiʻi, is approximately 0.4 Ma (400,000 years). The only active volcanism in the last 200 years has been on the southeastern island, Hawaiʻi, and on the submerged but growing volcano to the extreme southeast, Kamaʻehuakanaloa (formerly Loʻihi). The Hawaiian Volcano Observatory of the USGS documents recent volcanic activity and provides images and interpretations of the volcanism. Kīlauea had been erupting nearly continuously since 1983 when it stopped August 2018. Almost all of the magma of the hotspot has the composition of basalt, and so the Hawaiian volcanoes are composed almost entirely of this igneous rock. There is very little coarser grained gabbro and diabase. Nephelinite is exposed on the islands but is extremely rare. The majority of eruptions in Hawaiʻi are Hawaiian type eruptions because basaltic magma is relatively fluid compared with magmas typically involved in more explosive eruptions, such as the andesitic magmas that produce some of the spectacular and dangerous eruptions around the margins of the Pacific basin. Hawaiʻi island (the Big Island) is the biggest and youngest island in the chain, built from five volcanoes. Mauna Loa, taking up over half of the Big Island, is the largest shield volcano on the Earth. The measurement from sea level to summit is more than 2.5 mile (4 km), from sea level to sea floor about 3.1 mile (5 km).
Жер сілкіністері
Гавай аралдарында жиі жер сілкіністері болады, олар көбінесе жанартау әрекетімен байланысты. Сәйкесінше, сейсмикалық белсенділік қазіргі уақытта тізбектің оңтүстік бөлігінде ең жоғары деңгейде. Тарихи және қазіргі заманғы жер сілкінісі дерекқорындағы мәліметтер жоғары магнитудалы жер сілкіністерін Мауна-Лоа және Килауэа сияқты белсенді жанартаулардың беткейлерімен байланыстырады. Эрозиялық күштердің, құлдырау мен көшкіндерге себеп болатын, жоғары көтеріліп келе жатқан магманың қысымымен үйлесуі, жанартау беткейлеріне зор стресс жасайды. Бұл стресс беткейдің құлауы немесе сығуы кезінде босатылады, нәтижесінде жер сілкінісі пайда болады. Бұл типтегі сейсмикалық белсенділік ерекше, өйткені жүйенің қозғаушы күштері уақыт өте келе тұрақты болмайды, себебі жанартау әрекетінің қарқыны өзгеріп отырады. Теңізге қарай орналасқан белсенді жанартаулардың беткейлеріндегі сейсмикалық қауіп жоғары, себебі жер сілкінісін тудыратын күштердің болжамсыздығы және осы оқиғалардың салыстырмалы түрде беткі қабатта орын алуы. Беткейлік жер сілкіністері әдетте 5-20 км тереңдікте болады, бұл жергілікті инфрақұрылым мен қауымдастықтар үшін қауіпті жағдай тудырады. Аралдар тізбегіндегі жер сілкіністері мен көшкіндер цунамиға да себеп болуы мүмкін. Алғашқы жер сілкінісін бақылаудың көп бөлігі миссионерлер Титус Коан мен Сара Лайман және оның отбасы Хилло қаласында жүргізген. 1833 және 1896 жылдар аралығында жылына шамамен 4 немесе 5 жер сілкінісі тіркелген. Бүгінде жер сілкіністерін USGS басқаратын Гавай вулкандары обсерваториясы бақылайды. 1974 жылдан 2003 жылға дейін Гавай штаты АҚШ-тың 7,3% құраған 3,5 магнитудадан жоғары жер сілкінісін тіркеді, жалпы саны 1533 жер сілкінісі. Осы кезеңде Гавай Аляска және Калифорниядан кейін ең көп жер сілкінісі тіркелген үшінші штат болып саналады. 2006 жылдың 15 қазанында Гавай аралының солтүстік-батыс жағалауында, Кона аймағына жақын жерде 6,7 магнитудалы жер сілкінісі болды. Алғашқы жер сілкінісінен шамамен бес минут өткен соң 5,7 магнитудалы серпіліс болды. Үлкен аралдың көп бөлігінде аз және орташа зиян келтірілді. Бірнеше маңызды жолдар тас көшкіндерінен жабылды, ал эффекттер эпицентрден шамамен 241 км қашықтықта орналасқан Оаху аралының Гонолулу қаласына дейін сезілді. Электр қуаты бірнеше сағаттан бірнеше күнге дейін үзілді. Су құбырларының бірнеше бөлігі жарылды. Өлім-жітім немесе өмірге қауіп төндіретін жарақаттар туралы хабарлама түспеді. 2018 жылдың 4 мамырында Килауэа жанартауының әрекет аймағында 6,9 магнитудалы жер сілкінісі болды. Жер сілкіністерін USGS басқаратын Гавай вулкандары обсерваториясы бақылайды.
The Hawaiian Islands have many earthquakes, generally triggered by and related to volcanic activity. Seismic activity, as a result, is currently highest in the southern part of the chain. Both historical and modern earthquake databases have correlated higher magnitude earthquakes with flanks of active volcanoes, such as Mauna Loa and Kilauea. The combination of erosional forces, which cause slumping and landslides, with the pressure exerted by rising magma put a great amount of stress on the volcanic flanks. The stress is released when the slope fails, or slips, causing an earthquake. This type of seismicity is unique because the forces driving the system are not always consistent over time, since rates of volcanic activity fluctuate. Seismic hazard near active, seaward volcanic flanks is high, partially because of the especially unpredictable nature of the forces that trigger earthquakes, and partially because these events occur at relatively shallow depths. Flank earthquakes typically occur at depths ranging from 5 to 20 km, increasing the hazard to local infrastructure and communities. Earthquakes and landslides on the island chain have also been known to cause tsunamis. Most of the early earthquake monitoring took place in Hilo, by missionaries Titus Coan and Sarah J. Lyman and her family. Between 1833 and 1896, approximately 4 or 5 earthquakes were reported per year. Today, earthquakes are monitored by the Hawaiian Volcano Observatory run by the USGS. Hawaii accounted for 7.3% of the United States' reported earthquakes with a magnitude 3.5 or greater from 1974 to 2003, with a total 1533 earthquakes. Hawaii ranked as the state with the third most earthquakes over this time period, after Alaska and California. On October 15, 2006, there was an earthquake with a magnitude of 6.7 off the northwest coast of the island of Hawaii, near the Kona area. The initial earthquake was followed approximately five minutes later by a magnitude 5.7 aftershock. Minor to moderate damage was reported on most of the Big Island. Several major roadways became impassable from rock slides, and effects were felt as far away as Honolulu, Oahu, nearly 150 mile (241 km) from the epicenter. Power outages lasted for several hours to days. Several water mains ruptured. No deaths or life threatening injuries were reported. On May 4, 2018, there was a 6.9 earthquake in the zone of volcanic activity from Kīlauea. Earthquakes are monitored by the Hawaiian Volcano Observatory run by the USGS.
Цунамилер
Гавай аралдары цунамилерге, яғни жағалауға соққы беретін үлкен толқындарға ұшырайды. Цунамилер көбінесе Тынық мұхитында болатын жер сілкінісінен туындайды. Жер сілкінісінен пайда болатын толқындар жоғары жылдамдықпен қозғалады және мыңдаған шақырым (километрлер) қашықтықтағы жағалау аймақтарына әсер ете алады. Цунамилер Гавай аралдарынан да басталуы мүмкін. Жарылысқандай вулкандық белсенділік цунамиге себеп болуы мүмкін. Молокай аралы миллион жыл бұрын құлауға ұшыраған, немесе үлкен көшкін болған; бұл су астындағы көшкін цунамиді тудырған болуы мүмкін. Гавай аралындағы Хилина құлдырауы да үлкен көшкін мен одан туындайтын цунамиге әкелуі мүмкін орын. Үлкен аралдағы Хило қаласы цунамиден ең көп зардап шекті, себебі Хило шығанағының пішіні судың күшті ағынын күшейтеді. Жағалау қалаларында цунами ескерту дабылы орнатылған. 2010 жылдың 27 ақпанында Чилиде болған жер сілкінісінен туындаған цунами аралдарға жетті. Бұл оқиға салыстырмалы түрде аз болды, бірақ жергілікті төтенше жағдайлар басқармасы соңғы технологияларды пайдаланып, болашақтағы үлкен оқиғаға дайындық ретінде эвакуация жасауға бұйрық берді. Губернатор оны келесі ірі оқиғаға дайындық үшін "жақсы жаттығу" деп атады. 2011 жылдың 11 наурызында Жапонияда болған жер сілкінісінен туындаған цунами аралдарға жетті. Бұл оқиға да салыстырмалы түрде аз болды, бірақ жергілікті билік үлкен оқиғаға дайындық ретінде эвакуация жасауға бұйрық берді. Цунамиден келген зиян шамамен 30,1 миллион долларға бағаланды.
The Hawaiian Islands are subject to tsunamis, great waves that strike the shore. Tsunamis are most often caused by earthquakes somewhere in the Pacific. The waves produced by the earthquakes travel at speeds of and can affect coastal regions thousands of miles (kilometers) away. Tsunamis may also originate from the Hawaiian Islands. Explosive volcanic activity can cause tsunamis. The island of Molokaʻi had a catastrophic collapse or debris avalanche over a million years ago; this underwater landslide likely caused tsunamis. The Hilina Slump on the island of Hawaiʻi is another potential place for a large landslide and resulting tsunami. The city of Hilo on the Big Island has been most affected by tsunamis, where the in rushing water is accentuated by the shape of Hilo Bay. Coastal cities have tsunami warning sirens. A tsunami resulting from an earthquake in Chile hit the islands on February 27, 2010. It was relatively minor, but local emergency management officials utilized the latest technology and ordered evacuations in preparation for a possible major event. The Governor declared it a "good drill" for the next major event. A tsunami resulting from an earthquake in Japan hit the islands on March 11, 2011. It was relatively minor, but local officials ordered evacuations in preparation for a possible major event. The tsunami caused about $30.1 million in damages.
Жанартаулар
Гавай аралдарының оңтүстік-шығысындағы екі аралында ғана белсенді жанартаулар бар: Мауи аралындағы Халеакала және Үлкен аралдағы Мауна-Лоа, Мауна-Кеа, Килауэа және Хуалалай. Қалған аралдардағы жанартаулар өшкен, себебі олар енді Гавайи ыстық нүктесінің үстінде орналаспаған. Камаэхуаканолао тауаралы – белсенді су асты жанартауы, ол 10 000–100 000 жыл ішінде мұхит бетінен көтеріліп, Гавайидің ең жаңа аралына айналуы күтілуде. Бұл жанартаулардан туындайтын қауіптерге лава ағындары (қоршаған бетті қиратып, көме алады), жанартау газдарының шығарылуы, жер сілкіністері және цунамилер (жоғарыда аталғандар), мұхитқа әсер ететін су асты жарылыстары және жарылыс болу мүмкіндігі кіреді.
Only the two Hawaiian islands furthest to the southeast have active volcanoes: Haleakalā on Maui, and Mauna Loa, Mauna Kea, Kilauea, and Hualalai, all on the Big Island. The volcanoes on the remaining islands are extinct as they are no longer over the Hawaii hotspot. The Kamaʻehuakanaloa Seamount is an active submarine volcano that is expected to become the newest Hawaiian island when it rises above the ocean's surface in 10,000–100,000 years. Hazards from these volcanoes include lava flows that can destroy and bury the surrounding surface, volcanic gas emissions, earthquakes and tsunamis listed above, submarine eruptions affecting the ocean, and the possibility of an explosive eruption.
Экология
Аралдарда көптеген эндемикалық түрлер қоныстанды. Адамдар қоныстанғаннан бері, бірінші полинезиялықтар келгеннен бастап, жергілікті емес ағаштар, өсімдіктер және жануарлар әкелінді. Олардың ішінде егеуқырлар мен шошқалар сияқты түрлер де болды, олар бастапқыда мұндай жыртқыштар болмаған кезде дамыған жергілікті құстар мен жұмырқалы жәндіктерге шабуыл жасады. Адамдардың санының өсуі, әсіресе еуропалық және американдық отарлау мен даму арқасында, орманның кесуіне, орманның нашарлауына, ағашсыз далаларға және қоршаған ортаның бұзылуына әкелді. Соның салдарынан, ормандық ортаға және тамаққа тәуелді көптеген түрлер жойылып кетті – қазіргі көптеген түрлер жойылу қаупіне тап болып отыр. Еуропалық және американдықтардың енуі арқылы өнеркәсіптік шаруашылық тәжірибелерін импорттаумен, адамдар егіншілік үшін жерді тазартқанда, бір түрлі дақыл өндірісі көп түрлі жүйелердің орнын басты.
The islands are home to a multitude of endemic species. Since human settlement, first by Polynesians, non native trees, plants, and animals were introduced. These included species such as rats and pigs, that have preyed on native birds and invertebrates that initially evolved in the absence of such predators. The growing population of humans, especially through European and American colonisation and development, has also led to deforestation, forest degradation, treeless grasslands, and environmental degradation. As a result, many species which depended on forest habitats and food became extinct—with many current species facing extinction. As humans cleared land for farming with the importation of industrialized farming practices through European and American encroachment, monocultural crop production replaced multi species systems.
Ұлттық ескерткіш
2006 жылы 15 маусымда президент Джордж Буш 1906 жылғы көнеліктер туралы заңға сәйкес Папаханаумокуакеа теңіз ұлттық монументін құру туралы жарлық шығарды. Монумент Гавай аралдарының солтүстік-батыс бөлігі мен оны қоршаған суларды қамтиды, бұл әлемдегі ең ірі теңіз жануарларының қорығы болып табылады. 2010 жылдың тамызында ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра комитеті Папаханаумокуакеаны Әлемдік мұралар тізіміне енгізді. 2016 жылдың 26 тамызында президент Барак Обама Папаханаумокуакеа монументін кеңейтіп, оның бастапқы ауданын төрт есеге ұлғайтты.
On June 15, 2006, President George W. Bush issued a public proclamation creating Papahānaumokuākea Marine National Monument under the Antiquities Act of 1906. The Monument encompasses the northwestern Hawaiian Islands and surrounding waters, forming the largest marine wildlife reserve in the world. In August 2010, UNESCO's World Heritage Committee added Papahānaumokuākea to its list of World Heritage Sites. On August 26, 2016, President Barack Obama greatly expanded Papahānaumokuākea, quadrupling it from its original size.
Климат
Гавай аралдары тропикалық аймақта орналасқан, бірақ биіктігіне және айналасындағы жағдайға қарай әртүрлі климаттарға ие. Аралдардың солтүстік және шығыс беткейлерінде (жел соғатын жағы) пассат желдерінен көп жауын-шашын түседі, бұл орографиялық жауын-шашынның нәтижесінде болады.
The Hawaiian Islands are tropical but experience many different climates, depending on altitude and surroundings. The islands receive most rainfall from the trade winds on their north and east flanks (the windward side) as a result of orographic precipitation.