Кіріспе

Англиялық суретші Рейчел Уайтерред (Dame Rachel Whiteread, 20 сәуір 1963 жылы туған) – негізінен мүсіндер жасайтын ағылшын суретшісі. Ол 1993 жылы жыл сайын берілетін Тернер сыйлығын жеңіп алған тұңғыш әйел болды.

Ерте өмір және білім

Уайтерд 1963 жылы Эссекстің Ильфорд қаласында дүниеге келген. Оның анасы Патриция Уайтерд (қызметтегі тегі Ланкастер), ол да суретші болған, 2003 жылы 72 жасында қайтыс болды. Оның әкесі Томас Уайтерд – география пәнінің мұғалімі, политехникалық училищенің әкімшісі және Еңбек партиясын өмір бойы қолдаған адам. Ол Уайтерд өнер мектебінде оқып жүрген 1988 жылы қайтыс болды. Ол үш қарындастың үшіншісі – үлкен екеуі бірдей егіздер. Бір кезде ол Хайгейт зиратында жұмыс істеп, уақыттың өтуімен зақымданған табыттардың қақпақтарын қайта бекіткен. Ол 1987 жылы көрмелерге қатыса бастады, ал 1988 жылы жеке көрмесін ұйымдастырды. Ол ұзақ жылдардан бергі серігі және әріптесі, мүсінші Маркус Тейлормен бірге Шығыс Лондондағы бұрынғы синагогада тұрады және жұмыс істейді. Олардың екі ұлы бар. Оның айтуынша, құймалар "жылдар бойы пайдаланудың іздерін" сақтайды. Уайтерд көбінесе өзінің туындыларының сызығы мен формасына назар аударады. Слейдте оқып жүргенде Уайтерд тұрмыстық заттардан құйма жасап, өзінің алғашқы мүсіні Closet-ті жасады. Ол ағаш шкафтың ішін гипске құйып, оны қара матамен жапты. Бұл туынды балалық шақтағы қараңғы шкафқа тығылып, сезімдерін тыныштандыруға байланысты жағымды естеліктерге негізделген. 1990 жылы "Ghost" атты туындысын аяқтады. Ол Солтүстік Лондондағы Арчвей-роудтағы үйдің бір бөлмесінен жасалған, бұл үйдің өзі өскен үйіне ұқсас болды. Көше кеңейтіліп, үй бұзылып жатқан еді. Ол бөлменің қабырғалары мен төбесін бөлік-бөлікке гипске құйып, металл каркасқа жинады. "Ghost" алғаш рет коммерциялық емес Chisenhale галереясында көрсетілді. Оны Чарльз Саатчи сатып алып, 1992 жылы өзінің алғашқы "Жас британдық өнер" көрмесіне Уайтердтің басқа туындыларымен бірге қосты. 2004 жылдың мамыр айында Momart қоймасында болған өрт Саатчи коллекциясының көптеген туындыларын, соның ішінде Уайтердтің кейбір туындыларын жойды. Алайда, "Ghost" жуырда ғана қоймадан Лондондағы жаңа Gagosian галереясына көшірілген еді. Бұл туынды 2004 жылдың күзінде Вашингтондағы Ұлттық өнер галереясы сатып алды. Ұлттық галереяның мәлімдемесіне сәйкес, "Ол әр түрлі масштабта жұмыс істеді, оң және теріс, қоғамдық және жеке, сондай-ақ өндірілген және қолмен жасалған заттар арасындағы кеңістікті анықтады, әрқашан тұжырымдылық, зия, сұлулық және күш-қуатпен".

Хаус пен Тернер сыйлығы

1993 жылдың қазан айында Уайтред Виктория дәуіріндегі терассалық үйдің қалыптамасын аяқтады. Ол 1991 жылдан бастап бүкіл үйді қалыпқа түсіруді жоспарлаған болатын. 1992 жылы ол және Artangel ұйымының өкілі Джеймс Лингвуд Солтүстік және Шығыс Лондонда бұзылатын үйлерді қарастырды, бірақ ешқайсысын алуға қол жеткізе алмады. 1992 және 1993 жылдар аралығында Уайтред DAAD суретшілер бағдарламасының стипендиясымен Берлинде суретші резидентурасында болды. Берлинде ол өзі салған қарапайым, анонимді бөлменің қалыптамасы – "Атағы жоқ бөлме" (Untitled (Room)) жасады. Қалыптама жасамас бұрын, ол бөлме өлшемдес қораптың ішін қағаз асты, терезелер мен есік орнатты. "House" – оның ең танымал туындысы, 1993 жылдың күзінде аяқталған, Виктория дәуіріндегі терассалық үйдің ішкі бөлігінің бетоннан жасалған қалыптамасы. Ол Шығыс Лондондағы түпнұсқа үйдің орнында – 193 Grove Road мекенжайында қойылды (бұл көшедегі үйлердің бәрі бұрын кеңес тарапынан бұзылған еді). Бұл туынды әртүрлі пікірлерге бөлінді, ол 1993 жылы жас британдық суретшілердің арасындағы ең үздігі үшін Тернер сыйлығын және ең нашар британдық суретші үшін K Foundation өнер сыйлығын жеңіп алды. Тернер сыйлығын жеңіп алған алғашқы әйел ол болды. Tower Hamlets London Borough Council 1994 жылдың 11 қаңтарында "House" туындысын бұзды, бұл шешім қызу пікірталас тудырды.

Су мұнарасы

1998 жылы Уайтерд Нью-Йорк қаласының «Қоғамдық өнер қоры» гранты бойынша «Су мұнарасын» жасады. Диаметрі 3,7 метр және биіктігі 2,7 метр болатын бұл туынды, Нью-Йорк қаласының Сохо ауданындағы бір үйдің шатырына орнатылған су мұнарасының мөлдір шайырынан құралған. Оны «көк түсіне қарай өзгеретін өте әдемі нысан, сонымен қатар Нью-Йорк көкжиегінің ең ерекше және тартымды ерекшеліктерінің бірін тойық ететін өте орынды туынды» деп атады. «Ghost» үлкен әрі танымал «Үйге» бастағандай, «Су мұнарасы» үш жылдан кейін Trafalgar Square алаңындағы тұғырға қойылған көпшілікке арналған жұмыстың бастауы болды.

Холокост ескерткіші, басқаша аталмаған кітапхана (2000)

Холокост кезінде 65 000 австриялық яһуди қаза болды, ал Фашизм құрбандарына арналған ескерткіш осы жоғалған өмірлерді еске алу үшін орнатылды. Алайда, бұл туынды қанағаттандырмайтындықтан, Симон Визенталь Вена мэріне жаңа ескерткіш идеясын ұсынды. Ескерткіш бейнелі болмауы керек және 65 000 адамның өмірін, сондай-ақ олардың қаза болған лагерьлерін көрсететіндей болуы тиіс еді. Осы талаптарға сәйкес, Рейчел Уайтерд он суретшінің ішінде осы ескерткішті жасау үшін таңдалды. Оның "Аты жоқ кітапхана" ескерткіші Венадағы Юденплац алаңында орнатылды және сырттан қарағанда кітапхана сияқты көрінеді. Құрылымның өзі тікенегі ішке қаратылған, цементтен құйылған кітаптардан тұрады. Бұл кітаптарды оқу мүмкін болмауы 65 000 австриялық яһудидің өмірінің аяқталуын, олардың тарихтарын айтуға мүмкіндік болмауын білдіреді, бұл көрерменге үлкен қайғы мен жоқтық сезімін қалдырады. Бұл кітаптар сонымен қатар нацистердің кітап өртеуіне сілтеме жасаған деп есептеледі. Мүсінде бұрыштар мен кітап сөрелері болмауы құрылым мен қолдаудың жоқтығын символдайды. "Аты жоқ кітапхана" Венаның ең көне синагогтарының орнында салынған, бұл көптеген азаматтардың ескерткіш үшін осы жердің өзі жеткілікті деп санауына себеп болды, соның салдарынан туындыға көптеген сын айтылды. Кейбір сыншылар тіпті оны яһуди халқын "кітап халқы" ретінде стереотиптеуде айыптады, өйткені яһуди ескерткіштері дәстүрлі түрде жазба түрінде болып келген. Бұл ескерткіш сонымен қатар интерьер және экстерьер сәулеттік ұғымдарын сұраққа салады, өйткені алаңды қоршаған ғимараттар қабырғалар құрайды, ал оған келіп тоғысатын көшелер есіктер сияқты. Сонымен қатар, кері бұрылған қызылша төбесі мүсіннің ішкі бөлігіне су ағызу нүктесі ретінде қызмет етеді.

Қайырымдылық қорап (2007)

Уайтерд бұл кішкентай гипстен жасалған мүсінді Лондонның Ислингтон ауданындағы Приор Уэстон бастауыш мектебіне көмек көрсету үшін Prior Weston PTA ұйымдастырған қайырымдылық аукционына арнап жасады. Мүсіннің өлшемдері салыстырмалы түрде шағын – 16 см x 11,5 см x 11,5 см.

Оңтүстік періштесі (2008)

2008 жылдың қаңтар айында Оңтүстік періштесі жобасы бойынша іріктеуден өткен бес суретшінің бірі болды.

Үлкен қайық үйі (2010)

Гран-Боутхаус Ұлы Норвегиядағы су жиегінде орналасқан. Алыстан қарағанда, ол кез келген қайық үйі сияқты көрінеді, бірақ жақынырақ қарап көрсеңіз, бұл бетоннан жасалған өнер туындысы екенін байқайсыз. Бұл жұмыс – ескі қайық үйінің ішкі бөлігінің қалыптамасы. Уайтрид қайық үйін іштен сыртқа бұрып, уақыттың бір сәтін сақтап қалдырады. Осылайша ол бізді айналамыздағы дүниелер туралы ойлануға шақырады. "Мен қайық үйі ішіндегі ауаны мумиялағандай еттім", - дейді Рейчел Уайтрид. "Мен тар мүсін жасағым келді, ол тыныш және сұлу тұрсын". Қайық үйі мен оның ішкі кеңістігінде ол іздегеннің бәрі болды. Ол осы жердің тарихын көрсетеді. Бұл мүсін әйтпесе жоғалып кетер еді деген нәрсені сақтап қалады.

Рейчел Уайтерд суреттері (2010)

2010 жылы Хаммер мұражайы Уайтердтің қағаздағы туындыларының алғашқы музейлік ретроспективасын көрсетті. Көрме Nasher Sculpture Center және Tate Britain орталықтарына шағылысты.

Басқа комиссиялар

2023 жылы Уайтрид Лондонның Мейфэр ауданындағы «Коннаут» мейманханасы тапсырыс берген «Карлос Плейс» алдында 102 дөңгелек неон ақ шеңберлермен жабылған 31 фут (шамамен 9 метр) биіктігіндегі Рождестволық шырша жасады.