Кіріспе
Үлкен Лондонның айналасындағы дөңгелек автокөлік жолы – M25 немесе Лондонның орбиталдық тас жолы, Үлкен Лондонның көп бөлігін қоршап өтетін маңызды магистраль. 188 шақырымдық (117 миль) тас жол Ұлыбританиядағы ең маңызды және трафиктік өткізуге толы жолдардың бірі. Маргарет Тэтчер 1986 жылы соңғы бөлігін ашты, сол арқылы M25 ашылғанда Еуропадағы ең ұзын айналма жол атанды. Дартфорд өтпесі орбиталдық маршрутты аяқтайды, бірақ ол тас жол ретінде жіктелмейді; ол магистральдық жол саналып, A282 деп белгіленеді. Кейбір жағдайларда, мысалы, 2003 жылғы Коммуникациялар туралы заң сияқты маңызды құқықтық контексттерде, M25 Үлкен Лондон үшін де-факто шекара ретінде қолданылады. 1944 жылғы Үлкен Лондон жоспарында Патрик Аберкромби Лондон төңірегінде орбиталдық тас жол салуды ұсынды. Бұл 1960-шы жылдардың басында Лондон айналма жолдары жобасына айналды, ал 1966 жылға қарай екі жобаны жоспарлау басталды: солтүстікке қарай 3-ші айналма жол және оңтүстікке қарай 4-ші айналма жол. 1975 жылы алғашқы бөлімдері ашылған кезде, айналма жолдарды біріктіріп, бір орбиталдық тас жол жасау туралы шешім қабылданды. M25 тас жолы қоршаған ортаға қатысты мәселелерді қарастырған алғашқы жобалардың бірі болды және шамамен 40 қоғамдық тыңдау өтті. Жол жоспарланғандай салынды, бірақ кейбір наразылықтарға қарамастан, Солтүстік Даунс және Эппинг орманының үстінен өтетін учаскеге Белл Коммон туннелінің кеңейтілуі қажет болды. M25 құрылысы кезінде танымал болғанымен, көлік өткізу қабілетінің жеткіліксіз екені тез байқалды. Қоғамдық тыңдаулардың нәтижесінде бірнеше түйіскездер кеңселер мен сауда орталықтары салынған жергілікті жолдарға ғана қызмет етті, бұл M25 жолына оның есептелген көлемінен де көп трафик әкелді. Тығын көлік жүйесін басқару схемаларына әкелді, оларға айнымалы жылдамдық шектеулері және «ақылды» тас жол кіреді. Ашылғаннан бері M25 тас жолы, әсіресе Хитроу әуежайы маңында, біртіндеп кеңейтілді.
The M25 or London Orbital Motorway is a major road encircling most of Greater London. The 117 mile (188 km) motorway is one of the most important roads in the UK and one of the busiest. Margaret Thatcher opened the final section in 1986, making the M25 the longest ring road in Europe upon opening. The Dartford Crossing completes the orbital route but is not classed as motorway; it is classed as a trunk road and designated as the A282. In some cases, including notable legal contexts such as the Communications Act 2003, the M25 is used as a de facto alternative boundary for Greater London. In the 1944 Greater London Plan, Patrick Abercrombie proposed an orbital motorway around London. This evolved into the London Ringways project in the early 1960s, and by 1966, planning had started on two projects, Ringway 3 to the north and Ringway 4 to the south. By the time the first sections opened in 1975, it was decided the ringways would be combined into a single orbital motorway. The M25 was one of the first motorway projects to consider environmental concerns and almost 40 public inquiries took place. The road was built as planned despite some protests that included the section over the North Downs and around Epping Forest which required an extension of the Bell Common Tunnel. Although the M25 was popular during construction, it quickly became apparent that there was insufficient traffic capacity. Because of the public inquiries, several junctions merely served local roads where office and retail developments were built, attracting even more traffic onto the M25 than it was designed for. The congestion has led to traffic management schemes that include variable speed limit and smart motorway. Since opening, the M25 has been progressively widened, particularly near Heathrow Airport.
Бағыт
M25 Ұлы Лондонды толықтай қоршап алады және шығыс және батыс бөліктерінде оның ішінде өтеді. 1A–5 тораптары Кентте, 6–13 – Суррейде, 14 және 15-тің шағын бөлігі Хиллингдонда, Үлкен Лондонда, 15–16 – Букингемширде, 17–24 – Гертфордширде, 25 – Энфилдте, Үлкен Лондонда және 26–31 – Эссексте орналасқан. Лондонның шығысында M25-тің екі шеті Тюррок пен Дартфорд арасындағы Темза өзеніндегі A282 Дартфорд арқылы өту арқылы жабық контурды құрайды. Бұл өткел екі қатарлы туннельдер мен төрт қатарлы QE2 (Queen Elizabeth II) көпірінен тұрады, көпірден немесе туннельдер арқылы өту үшін сағат 6:00-дан 22:00-ге дейін, көліктің түріне байланысты төлем қабылданады. Жол автокөлік жолдарының ережелеріне бағынбайды, сондықтан басқа көліктер Уулвич паромнан шығысқа қарай Темзадан өте алады; шығысқа қарайғы жалғыз өткел – Грейвсенд (Кент) және Тилбери (Эссекс) арасындағы жолаушылар паром. 5-тоғапта M25 автожолының сағат тілімен жүретін бағыты солтүстік-оңтүстік екі қатарлы жолдан шығыс-батыс екі қатарлы жолға ауысады, ал солтүстік-оңтүстік негізгі жол A21 болады. Кері бағытта, M25 магистралі негізгі шығыс-батыс жолынан айырылған жердің шығысында, бұл жол M26 автожолына айналады. Осы жерден 8-тоғапқа дейін M25 Солтүстік Даунс тауларының жиегімен, Шевенинг, Титси Плейс, Хевер қамалы және Чартуэлл сияқты бірнеше тарихи ғимараттардың жанынан өтеді. Рейгейт маңындағы M23 автожолымен торап төрт деңгейлі түйіскен жерде орналасқан, бұл Ұлыбританиядағы сирек кездесетін мысалдардың бірі. Осыдан кейін M25 Суррей Хиллз AONB-ге жақын өтеді. Одан солтүстікке қарай 1906 жылы салынған Чалфонт виадугі теміржол көпірінің астынан өтеді, ол Чилтерн магистральдық теміржолын жүргізеді. Осыдан солтүстікке қарай, 21-тоғапқа дейін жиі қызыл қарғаларды көруге болады. M25-тің солтүстік бөлігі Лондон Колнейдегі All Saints Pastoral Centre, Уолтем Аббат және Коппед Холлға жақын өтеді. "M25 ішінде" және "M25 сыртында" сөздері көліктік саласында "Greater London" сөзінің орнына қолданылатын еркін сөздер. 2003 жылғы Коммуникация туралы заңда M25 Лондон аймағынан тыс жерде телебағдарламалардың белгілі бір бөлігін жасау қажеттігін көрсететін шекара ретінде пайдаланылады; ол "Ұлыбританияда жасалған бағдарламалардың тиісті үлесі" "Ұлыбританияда M25 аймағынан тыс жерде" жасалуы керек екенін айтады, 362-бапта "сыртқы шекарасы Лондон орбиталық автожолы (M25) арқылы белгіленген аймақ" деп анықталған. M25 жолдарының бөліктері Біріккен Ұлттар Ұйымының Еуропа экономикалық комиссиясы белгілеген екі ұзақ қашықтықтағы E жолының бөлігі болып табылады. E15, Инвернесснен Алгесирасқа дейін созылатын, A1(M) 23-тоғабынан бастап 3-тоғапқа дейін M20-ге дейін M25 және A282 арқылы сағат тілімен жүреді.
Ерекшеліктері
M25 бастапқыда екі жақты үш қатарлы автокөлік жолы ретінде салынған. Одан бері оның көп бөлігі екі жақты төрт қатарлыға дейін кеңейтілді, шамамен жартысына жуығы, 12 және 14-кезеңдер арасында екі жақты бес қатарлы, ал 14 және 15-кезеңдер арасында екі жақты алты қатарлы бөлікке дейін кеңейтілді. Кішігірім учаскелерді кеңейту жұмыстары жалғасуда, сондай-ақ көптеген учаскелерде "ақылды" автожолдар салу жоспарлануда. Басқа автокөлік жолдары сияқты, M25 апаттық ("SOS") телефондарымен жабдықталған. Бұл телефондар Годстоун (1-15 кезеңдері үшін) және Оңтүстік Миммс (16-31 кезеңдері үшін) орналасқан Ұлттық автожолдар басқару орталықтарына қосылады. Дартфорд өткелінде жеке басқару орталығы бар. Автокөлік жолында жабық телеарналық (CCTV) кең желісі орнатылған, бұл оқиғаларды оңай анықтап, орналасқан жерін табуға мүмкіндік береді. Автокөлік жолын 4x4 көліктері патрульдеуде, көлік қозғалысын мүмкіндігінше үздіріссіз ұстауға тырысып, жергілікті полицияға көмектеседі. Олар жолда кедергілер туғанда жылжымалы кедергі ретінде әрекет ете алады. Салынысы аяқталған кезде M25 жолының тек бір бөлігінде ғана көше жарықтандыруы болған. Бастапқыда төмен қысымды натрий (SOX) шамдары ең көп қолданылатын технология болды, бірақ олар біртіндеп жоғары қысымды натрий (SON) шамдарымен алмастырылды. Автожолда 10 000-нан астам көше шамдары бар. M25 жолының бойында ластануды бақылауға арналған бірнеше клапан орнатылған, олар химиялық немесе жанар май төгілген жағдайда дренажды жаба алады.
Жоспарлар
Лондонды айналдыратын жалпы айналма жол идеясы алғаш рет 20 ғасырдың басында ұсынылды. 1913 жылы астананы айналдыратын сыртқы орбиталық бағыт ұсынылып, 1937 жылы сэр Чарльз Бресси мен сэр Эдвин Лютенстің «Магистральдық дамуды зерттеу» еңбегінде автомагистральдік бағыт ретінде қайта қарастырылды. Сэр Патрик Аберкромбидің 1943 жылғы Лондон графтығының жоспары және 1944 жылғы Үлкен Лондон жоспары астананы айналдыратын бес жол ұсынды. M25 автомагистралінің солтүстік бөлімдері Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде астанаға неміс шапқыншылығын тежеу үшін салынған, концентрлі түрде орналасқан танкіге қарсы қорғаныс және пулеметтік қамалдардан (pillbox) тұратын Сыртқы Лондон қорғаныс сақинасына ұқсас бағытты ұстанды. Бұл Аберкромбидің жоспарында D сақинасы деп белгіленген. Соғыстан кейін 11 округтік кеңес Көлік министрлігіне орбиталық бағыттың Лондон үшін «бірінші кезектегі» мәселе екенін хабарлады. Жоспарлар тоқтап қалды, себебі маршрут бірнеше қалалық аймақтардан өтуі тиіс болды, бұл сынға ұшырады. Лондонның солтүстік-батысы арқылы өтетін бастапқы D сақинасы көшелерді жай ғана жаңарту мақсатында жоспарланған. 1951 жылы Миддлсекс округі кеңесі округ арқылы орбиталық жолдың маршрутын жоспарлады, ол Исткоттен және Бушидің батысынан өтіп, ұсынылған M1 автомагистралімен қосылатын болды, бірақ екі жылдан кейін Министрлік бұл жоспарды қабылдамады. Харроу және Илинг арқылы балама маршрут ұсынылды, алайда кеңес бұзылуға жататын мүліктердің көлемін жариялағаннан кейін бұл жоспардан бас тартылды. 1964 жылы Лондон округі кеңесі Лондон айналма жолдары жоспарын жариялады, ол Лондонды айналдыратын төрт концентрлі автомагистраль сақинасынан тұруы керек еді. Келесі жылы Көлік министрі Барбара Касл D сақинасын салудың қажеттілігін мәлімдеді. Кейіннен M25 автомагистралінің құрамдас бөліктері солтүстіктегі Ringway 3 / M16 автомагистралінен және оңтүстіктегі Ringway 4 автомагистралінен құралды. Ringways жоспары ішкі екі айналма жолды (Ringway 1 және Ringway 2) жою қажеттілігіне байланысты даулы болды. Жоспардың толығымен 1972 жылдың ақпанында кейінге шегерілуіне қарамастан, 1-ші айналма жолдың бөліктері (оның ішінде Батыс Крест жолы) қарсылыққа қарамастан салынды. 1973 жылдың сәуір айында Ұлы Лондон Кеңесінің сайлауында Еңбек партиясы жеңіске жетті, ал партия Ұлы Лондон шегінде жүретін Ringways жоспарын тоқтату туралы ресми мәлімдеме жасады. Бұл M25 автомагистраліне айналатын маршруттарға әсер етпеді, өйткені олар бастапқыда орталық үкімет жобалары ретінде жоспарланған.
Құрылыс
М25 жолына жеке қоғамдық сауалнама жүргізілмеді. Әрбір бөлігі жоспарлау органдарына жеке ұсынылып, дербес негізделді, маршруттың бөліктеріне қатысты 39 жеке қоғамдық тыңдау өтті. Министрліктің жергілікті кеңестермен келіссөздер жүргізу қажеттігі бастапқыда жоспарланғаннан артық жергілікті қозғалыспен байланысқан түйіскендердің салынуына әкелді. 1981 жылғы есепте М25-тің бойында кеңселер мен сауда орталықтарының салынуына мүмкіндік бар екендігі көрсетілді, бұл жоспарланған көлік жақсартуларын күшсіз қылып, Орталық Лондонды жұмыс істеу үшін азырақ тартымды жерге айналдырады. Қоғамдық тыңдаулардағы наразылықтарға байланысты автожолдың ешқайсысы салынудан тоқтатылмады. Дегенмен, айналма жолдарға қарсы наразылықтар мен қоғамдық тыңдаулардағы сын нәтижесінде автожол экологиялық талаптарды ескере отырып салынды. Жаңа мүмкіндіктерге шуды азайту үшін қосымша топырақ үйінділері, тіліктер мен қоршаулар, сондай-ақ жолды жасыру үшін екі миллионнан астам ағаш пен бұталар кірді. Екі сыртқы айналма жолдың – 3 және 4 айналма жолдардың – құрылысы 1973 жылы басталды. Бірінші бөлігі, Оңтүстік Миммс пен Поттерс Бар арасындағы Герфордширде (23-тен 24-ке дейінгі қиылыстар) 1975 жылдың қыркүйегінде ашылды. Ол алдымен M16 деп аталды және уақытша A1178 жалпы мақсаттағы жол статусын алды. Рикмансворт пен Хантон Бридж арасындағы Солтүстік орбиталдық жолдың бөлігі 1966 жылы ұсынылып, 1971 жылы егжей-тегжейлі жоспарланды. Жол автожол стандарттарына сәйкес салынды және 1976 жылдың қазанында А405 бөлігі ретінде ашылды. Кейін ол М25 маршрутының бір бөлігіне айналды. Премьер-министр Маргарет Тэтчер М25 автожолын 1986 жылдың 29 қазанында 22-23 (Лондон Колней мен Оңтүстік Миммс) аралығындағы бөлігінде ресми түрде ашты. Жол протестішілерінің қаупінен қашу үшін салтанатты шара ең жақын көпірден шамамен 400 метр қашықтықта өтті. Автожолдың жалпы құны шамамен 1 миллиард фунт стерлингті құрады. Оның құрылысына бетон, асфальт қажет болды және қоқыстың шығарылуын қамтамасыз ету қажет болды. Аяқталғаннан кейін ол әлемдегі ең ұзын орбиталдық автожол болды. Ашылу салтанатында Тэтчер консерваторлық партия билікте болған кезде 98 миль (158 км) салынғанын жариялады, оны "Британия үшін керемет жетістік" деп атады. Автожолдың аяқталуын еске алу үшін 58 беттік буклет жарық көрді.
Пайдалану тарихы
M25 бастапқыда халық арасында танымал болды. 1987 жылғы жалпы сайлауда консерваторлар автокөлік жолы өткен барлық сайлау округтерінде жеңіске жетті, әсіресе лейбористерден Тюррокты жеңіп алды. Жаңа жолды аралау үшін автобустармен экскурсиялар ұйымдастырылды. Алайда, M25 тез арада созылмалы тығырындарға тап болатыны анық болды. "Экономист" журналында жазылғандай, "автожолды жобалауға 70 жыл, салуға 12 жыл, ал оның жеткіліксіздігін анықтауға бір жыл ғана кетті". Тэтчер бұл сынға наразылық білдіріп, оны "ашкере сөздер мен сын" деп атады. Көлік ағыны жобаланған ең жоғары сыйымдылықтан асып кетті. Оның ашылуына екі ай қалғанда үкімет 11 және 13 тораптары арасындағы үш жолақты бөліктің жеткіліксіз екенін және оны төрт жолаққа дейін кеңейту қажеттігін мойындады. 1990 жылы Көлік министрі M25 автожолын төрт жолаққа кеңейту жоспарларын жариялады. 1993 жылы күніне ең көп дегенде 88 000 көлікке арналған автожолда 200 000 көлік жүрді. Ол кезде M25 Ұлыбритания автожолындағы көлік ағынының 15%-ын құрады және 12-15 тораптары арасында алты жолақты қосу, сондай-ақ автожолдың қалған бөлігін төрт жолаққа кеңейту жоспарланған. Кейбір бөліктерде, әсіресе батыс бөлігінің үштен бірінде, бұл жоспар іске асырылды. Алайда, 2009 жылы шығындардың өсуіне байланысты тағы да сегіз жолақты (әр бағытқа төрт) кеңейту жоспарлары қысқартылды. Жобалар Автожол агенттігінің 2013-2014 жылдарға арналған бизнес-жоспарында қайта жаңартылды. 1992 жылдың маусым айында Көлік министрлігі (DfT) Хитроу әуежайына жақын бөлігін үш қосымша байланыс жолы арқылы он төрт жолаққа кеңейту туралы ұсыныс жасады. Бұл Ньюбери айналма жолы және басқа да жобаларды сынға алған автожолға қарсы наразылық білдіргендердің, сондай-ақ жергілікті биліктің қатал қарсылығын тудырды. Суррей округі кеңесі кеңейту жоспарына ресми қарсылық білдірді, ол көп ұзамай тоқтатылды. 1994 жылы магистральдық жолдарды бағалау жөніндегі тұрақты кеңесші комитет "M25 тәжірибесі, көлік ағынын тудыратын жағдайдың мысалы болып табылады" және автожолды одан әрі жақсарту нәтижесіз болады деп мәлімдеген есеп жариялады. 1995 жылдың сәуірінде Көлік министрі Брайан Моухини Хитроуға қатысты жолдарды жою туралы мәлімдеді. 1995 жылы 8 және 10 тораптары арасындағы жолды алтыдан сегіз жолаққа дейін кеңейту үшін 93,4 миллион фунт стерлинг жұмсалды, ал 1995 жылы 10-шы тораптан 15-ші торапқа дейін 13,5 миллион фунт стерлинг жұмсау арқылы Автокөлік жолындағы оқиғаларды анықтау және автоматты сигнал беру (MIDAS) жүйесі енгізілді. 2002 жылы бұл жүйе 16-шы торапқа дейін кеңейтілді, оның құны 11,7 миллион фунт стерлинг болды. Жүйе көлік және ауа райы сенсорлары, жылдамдық камералары және өзгермелі жылдамдық белгілерінен тұрады, олар аздап адам бақылауымен көлік жылдамдығын бақылайды. Ол көлік ағынын сәл жақсартты, көлік жүргізуді тоқтатуды азайтты. 1997 жылы Лейбористер сайлауда жеңіске жеткеннен кейін жол бюджеті 6 миллиардтан 1,4 миллиард фунтқа дейін қысқартылды. Алайда, DfT 12 (M3) және 15 (M4) тораптары арасындағы 12 жолақты кеңейту туралы жаңа ұсыныстар жасады. Хитроудың 5-терминалындағы қоғамдық тыңдауда Автожол агенттігінің өкілі кеңейтудің жаңа терминалға көлік ағынын орналастыру үшін қажет екенін айтты, бірақ Көлік министрі мұндай дәлелдер ұсынылмағанын мәлімдеді. Экологиялық топтар қоғамдық тыңдау өткізбестен Ұлыбританиядағы ең кең автожолдарды құру туралы шешімге қарсылық білдірді. "Жер достары" ұйымының айтуынша, кеңейтудің нақты себебі - 5-терминалды қолдау көрсету. Шешім қайтадан кейінге қалдырылды. 1998 жылы он жолақты жоба жарияланды, ал "M25 12-15 тораптарын кеңейту" жөніндегі 148 миллион фунт стерлингтік келісімшарт 2003 жылы Balfour Beatty компаниясына берілді. Бұл жоба 2005 жылы аяқталды, 12 және 14 тораптары арасындағы екі жақты бес жолақты және 14-тен 15-ке дейінгі жолдардағы екі жақты алты жолақты. 2007 жылы 25-ші торап (A10/Waltham Cross) қуатын арттыру үшін қайта жаңартылды. Жақын жердегі Холмсдейл туннелі шығысқа қарай үш жолаққа кеңейтілді, ал A10 автожолынан автожолға қосымша сол жақ бұрылыс жолағы салынды. Жалпы құны 75 миллион фунт стерлинг болды. 28 (A12 / A1023) торабындағы екі бағыттағы шығыс жолдарын кеңейту жұмыстары 2008 жылы аяқталды. Бұл тығыз көлік қозғалысы кезінде, әсіресе солтүстікке қарай бара жатқан A12 автожолына қосылатын M25 автожолынан келетін көлік ағынын азайту үшін жасалды. 2018 жылы жаңа схема ұсынылды, өйткені түйіспе сағатына 7500-ден астам көлікке арналған сыйымдылығына жетті. Схема M25 және A12 арасында екі жолақты байланыс жолын салуды қамтиды. Жұмыстардың 2021/22 жылдары аяқталуы күтілуде.
Кеңейту
2006 жылы Автожолдар агенттігі M25 тас жолын 6-дан 8 дейін кеңейтуді ұсынды, 5 және 6-шы, сондай-ақ 16-дан 30-ға дейінгі учаскелерді қамту жоспарланды. Жобаны жүзеге асыру үшін мердігерлердің тізімі 2006 жылдың қазан айында жарияланды, оның құны 4,5 миллиард фунт стерлинг болатыны күтілді. 2008 жылдың қаңтарында мердігерлерге ұсыныстарын қайта ұсыну тапсырылды, ал 2009 жылдың маусым айында жаңа көлік министрі шығындардың 5,5 миллиард фунтқа дейін өскенін және пайда мен шығындар арақатынасының айтарлықтай төмендегенін мәлімдеді. 2009 жылдың қаңтарында үкімет 5-тен 7-ге және 23-тен 27-ге дейінгі учаскелерді кеңейту жоспарларын «тоқтатып» орнына ауыр жүк көлігі үшін арнайы жолақтар енгізілетінін хабарлады. Дегенмен, төрт жолақты кеңейту 2013–14 жылғы Автожолдар агенттігінің бизнес-жоспарында қайта жаңартылды. 2009 жылы Connect Plus компаниясына M25 DBFO жеке қаржы жобасы бойынша 6,2 миллиард фунт стерлингтік келісімшарт берілді, ол 16-дан 23-ке және 27-ден 30-ға дейінгі учаскелерді кеңейтуді, сондай-ақ M25 және Дартфорд өткелін 30 жылға дейін күтіп ұстауды қамтиды. 16 (M40) және 23 (A1(M)) түйіскен жерлері арасындағы учаскені екі қатарлы төрт жолақты ету жұмысы 2009 жылдың шілдесінде басталды, оның құны 580 миллион фунт стерлингті құрады. 16-дан 21-ге (M1) дейінгі бөлігі 2011 жылдың шілдесіне дейін, ал 21-ден 23-ке дейінгі бөлігі 2012 жылдың маусымына дейін аяқталды. 27 (M11) – 30 (A13) түйіскен жерлерін екі қатарлы төрт жолақты ету жұмысы да 2009 жылдың шілдесінде басталды. 27-ден 28-ге (A12) дейінгі бөлігі 2010 жылдың шілдесінде, 28-ден 29-ға (A127) дейінгі бөлігі 2011 жылдың маусымында, ал 29-дан 30-ға (A13) дейінгі бөлігі 2012 жылдың мамырында аяқталды. 2013 жылы M25 тас жолының екі учаскесінде «ақылды тас жол» технологиясын енгізу және тұрақты бос жолақты пайдалану жұмыстары басталды. 5 (A21/M26) және 7 (M23) түйіскен жерлері арасындағы бірінші бөлігінің құрылысы 2013 жылдың мамырында басталды және жоба 2014 жылдың сәуірінде аяқталып, пайдалануға берілді. 23 (A1/A1(M)) және 27 (M11) түйіскен жерлері арасындағы екінші бөлігінің құрылысы 2013 жылдың ақпанында басталды және 2014 жылдың қарашасында аяқталып, пайдалануға берілді. 2016 жылдың желтоқсанында Highways England Thames Gateway жеткізу жоспарының аясында 30 (Thurrock) түйіскен жеріндегі қуаттылық жобасын аяқтады. 100 миллион фунт стерлингтік жобаға M25 тас жолын төрт жолақты ету, қосымша байланыс жолдарын салу және дренажды жақсарту кірді. M25 пен A3 тас жолының 10-шы түйіскен жерін кеңейту жоспарлары орман алқаптарының көлеміне қатысты алаңдаушылық тудырды. 2024 жылдың наурызында Ұлттық тас жолдар компаниясы M25 тас жолын операциялық тарихында тұңғыш рет толық күндік жабылу туралы хабарлады. Тас жол 15-18 наурыз аралығында 10 және 11-ші түйіскен жерлері арасында көпірді алып тастау үшін жабылды. Тағы бірнеше ұзақ мерзімді жабылулар жоспарланған.
Жол қозғалысы
M25 – Еуропадағы ең қызыл жолдардың бірі. 2003 жылы Хитроудың оңтүстігінде, 13 және 14-кезеңдер арасында күніне ең көп дегенде 196 мың көлік тіркелді. Жақын орналасқан 14 және 15-кезеңдер арасындағы бөлік британдық стратегиялық жол желісіндегі ең жоғары тәуліктік трафик көрсеткіштерін үздіксіз тіркеп келеді, 2018 жылы орташа ағын 219 492 көлік құралын құрады (2014 жылы өлшенген 262 842 рекордтық деңгейден төмен). M25 трафигін Ұлттық тас жолдар басқармасы атынан Connect Plus Services бақылайды. Компания операторларға тас жолды анық көруге және нақты тұрақтарды шешу үшін не істеу керектігін бағалауға мүмкіндік беретін, трафик қауіпті аймақтарына оңай жылжытылатын көшме CCTV камераларын пайдаланады. 2018 жылы таратылғанға дейін Carillion M25 трафигін басқаруға шартты түрде тартылды, 3G, 4G және Wi-Fi желілері арқылы денеге бекітілген камералардан тікелей хабарламалар жіберді. 1995 жылдан бері M25-тің кейбір бөліктері айнымалы жылдамдық шектерімен жабдықталды, бұл тұрақтар немесе кедергілер болған жағдайда қозғалысты баяулатуға және трафик ағынын басқаруға көмектеседі. Алғашқыда бұл жүйе 10 және 16-шы кезеңдер арасында сынақтан өтті және 1997 жылы тұрақты жүйеге айналды. Дартфорд өткелі – Үлкен Лондонның шығысында Темза өзенінен жасалған жалғыз бекітілген көлік өткелі. Бұл сонымен қатар Ұлыбританиядағы ең жұмбақ өткел және, демек, M25 трафигіне қысым түсіреді. Өткелді пайдаланушылар жол төлемі төлемейді, керісінше, тұрақ төлемі төлейді. Өткелдегі белгілер Лондон тұрақ аймағындағы белгілермен бірдей. 2009 жылы Көлік министрлігі Дартфорд өткелінің сыйымдылығын арттыру немесе M2 және M20 тас жолдарымен байланыстыратын жаңа жол мен өткел құру үшін жаңа Төменгі Темза өткелінің нұсқаларын жариялады. Бұл жоспарлар тоқтап, 2013 жылы Лондон мэрі Борис Джонсон оларды Гальонс Рич өткелімен алмастырды. Бастапқыда Woolwich Ferry-нің тікелей ауыстыруы ретінде қарастырылған, кейіннен ол көпір немесе туннель ретінде қарастырылды. 2019 жылға қарай жоспарлар өзгерді, оның орнына Доклендс жеңіл темір жолы Темзмидке дейін ұзартылды.
Оқиғалар
1984 жылдың 11 желтоқсанында 5 және 6-шы қиылыстар арасында бірнеше көлік соқтығысып, тоғыз адам қаза тауып, он адам жарақат алды. Кенеттен қалың тұман түсіп, 26 көлік қатысты. 1988 жылдың 16 желтоқсанында бірнеше көлік ұрланып, кісі өлтіру және қарақорлық үшін пайдаланылды, М25 тас жолын нысандар арасында жылдам қозғалу үшін қолданды. М25 Үштігі, оның ішінде Рафаэль Роу, 1990 жылы өмір бойына бас бостандығынан айырылды. 2000 жылы олардың үкімдері күштен шығарылып, түрмеде журналистиканы оқыған Роу Би-Би-Си-дің тергеу журналисі болды. 1996 жылы Кеннет Ной Кенттегі М25 қиылысындағы светофорда тоқтаған кезде жол ашу салдарынан Стивен Камеронды өлтірді. 2000 жылы ол өмір бойына бас бостандығынан айырылды және 2019 жылдың маусым айында босатылды. 2014 жылдың қарашасында түнгі жөндеу жұмыстары кезінде Лезерхедтегі 9-шы қиылысқа жақын жердегі 5 метрлік жол жабыны жаңбырдың салдарынан дұрыс жабыспады. Бұл жолда 0 метрлік шұңқыр пайда болды және көлік кептелісіне әкеп соқты. Көлік министрі Джон Хейс жұмыстың сапасын және туындаған көлік проблемаларын сынады. M25 тас жолында жануарлар мен құстардың жолға шығуы жиі кездеседі. 2009 жылы Автожолдар агенттігі 13-шы қиылыс маңындағы тас жолдан аққуды алып тастау үшін аптасына бірнеше рет шақырылғанын хабарлады. Аттардың қораптан қашып, жолға түсіп кетуіне байланысты бірнеше апат болған.
Жарыс
Автомобиль жолы ресми емес және заңсыз автокөлік жарыстарын қызықтырды. 1980 жылдардың соңында, жылдамдықты автоматтандырылған бақылау құрылғылары енгізілгенге дейін, суперкар иелері түнде Оңтүстік Мимс сияқты сервистік бекеттерде жиналып, уақыт сынақтарын өткізетін. 1 сағаттан кем уақыт тіркелді – сағатына 117 мильден (188 км/сағ) жоғары орташа жылдамдық, оған Дартфорд туннеліндегі жол төлемі кабиналарында тоқтау да кірді. Жеңімпаз ақшаның орнына шампан алды. "Enfield Gazette" газеті "M25 клубы" деп жазды, ал M25 маңында "Бірінші Лондондық Cannonball Run" жарысын жарнамалайтын плакаттар пайда болды. Жылдамдық камералары орнатылғаннан кейін, 1980 жылдардың соңында жарыстар көбінесе тоқтатылды.
Ұлыбританияның наразылық акциялары
2021 жылы «Insulate Britain» үй энергиясын үнемдеу және жылу оқшаулау науқаны тобы M25 тас жолының бірнеше бөліктерін бұзып, 3 (Сванли), 6 (Годстоун), 14 (Хитроу), 20 (Кингс Лэнгли) және 31 (Лейксайд) түйіскен жерлерін жапты. AA өкілінің айтуынша, бұл әрекеттердің нәтижесі кері болады, себебі кешігулер салдарынан көлік құралдарының зиянды газдарының шығарылымы артып, экономикаға да теріс әсер етеді. 13 қыркүйекте болған алғашқы оқиғадан кейін 92 адам ұсталды, одан кейін екі күннен соң тағы 70 адам ұсталды. «Insulate Britain» үкімет жауап бергенге дейін M25 тас жолын бұзуды жалғастыратындарын мәлімдеді. 29 қазанда, 2021 жылғы Біріккен Ұлттар Ұйымының Климаттық өзгерістер жөніндегі конференциясына екі күн қалғанда, «Insulate Britain» наразылары Гертфордширдегі 21-22 және Эссекстегі 28-29 түйіскен жерлерінде жол қозғалысын тоқтатты. 19 адам ұсталды.
Мәдени сілтемелер
M25 және Дартфорд өткелдері жиі болатын көлік кептелістерімен танымал. Бұл жол толығымен салынып біткенге дейін-ақ байқалды; ресми ашылу салтанатында Маргарет Тэтчер «кемсітетін және сынға алатындар» туралы шағымданып айтқан. Көптеген кептелістер «Британияның ең үлкен тұрақ орны» және әндер (мысалы, Крис Рианың «Тозаққа сапар») сияқты ұнатпай айтылатын атауларға шабыттандырды. Дегенмен, M25 айналасындағы экскурсиялық турлар 21-ғасырға дейін жалғасты. M25 комедиялық фантастикалық «Жақсы ниеттер» романында «Адамдар ісіндегі Шайтанның жасырын қолының дәлелі» ретінде бейнеленеді. 1970-ші жылдардағы автожолдарға қатысты көптеген қоғамдық тыңдаулар, әсіресе M25, «Галактикаға автостоппен саяхат» кітабының бастауына әсер етті, онда Жер гиперкөлікке арналған жаңа жол салу үшін қиратылады. M25 1980-ші жылдардың соңында рейверлер арасында жағымды беделге ие болды, себебі бұл жаңа орбиталық автожол Лондонның шетінде өтетін кештерге барудың танымал жолына айналды. Осы кештерге бару үшін қолданылуы «Orbital» электрондық дуэтінің атын шығарды. M25 автожолынан жақсы көрінетін Chalfont Viaduct-тегі «Give Peas a chance» (Джон Леннонның «Give Peace a Chance» әнінің пародиасы) деген граффити көпшілік арасында танымал болды және өзінің Facebook тобын құрды. Алғашқыда «Peas» деп жазылған, бұл лондондық граффити суретшісінің таңбасы деп есептелді; сөздердің қалған бөлігі оның заңмен жиі туындайтын қақтығыстарына байланысты болды деген хабар тарады. 2018 жылдың қыркүйегінде, шамамен 20 жылдан кейін, граффити бүлінді, содан кейін алынып тасталды және «Хелчке демалыс беріңіз» деген жаңа хабарламамен ауыстырылды. Network Rail өкілі «көпшілік жақсы көретін граффитиді» қалпына келтіру туралы өтініштерге қолдау білдірді, бірақ адамдардың өмірін қауіпке тігуіне кешірім жасамасак болады деді.