Кіріспе

Византиялық грек дворяндық отбасы; Никея империясының билеуші әулеті (1204 61) Ласкарис әулеті (Λάσκαρις, кейін Λάσκαρης; әйелдік формасы Laskarina; Λασκαρίνα), латиницада Ласкарис, Византиялық грек дворяндық отбасы болды. Отбасы мүшелері Никея империясының билеуші әулетін құрды, бұл Византияның төртінші крест жорығы 1204 жылы Константинопольді тонап алғаннан бастап, 1261 жылы империяның Палеолог әулетімен қалпына келтірілгенге дейін өмір сүрген. Крестшілер Византия астанасын тонағаннан кейін Алексий V Дукас құлатылды және оның бұрынғы жерлерінің көпшілігінде Латын империясы құрылды. Византияның ақсүйектері латын аумақтарынан қашып кетіп, үш тәуелсіз грек мемлекетін құрып, кресткерлерге қарсы шықты. Кіші Азиядағы сәтті қарсылықтан кейін Теодор I Ласкарис Никея империясын құрды және Византия тағына, Эпирдің Ангелос отбасы мен Трапезонттың Комненойларымен бірге дәулет берді. Кіші Азияның Византиялық грек халқы Теодор империясына бас сауғалауды сұрады, ол біртіндеп Батыс Анатолияның көп бөлігін бақылауға алды. Теодордың мұрагері Иоанн III Вататест әскери жеңістерден кейін империяны одан әрі нығайтты. Иоаннның ұлы Теодор II Ласкарис империяның күшін сақтап қалды, ал таққа оның кәмелетке толмаған ұлы Иоанн IV Ласкарис отырды. 1259 жылы Иоанн аристократиялық қастандықтың құрбаны болды, ол Михаил Палеологты өзінің регенті және император ретінде орнатуға қол жеткізді. Никеялықтар 1261 жылы Константинополді қайтадан басып алды және Михаил жаңа императорлық династия ретінде Палеологтар отбасын құрды. Палеологтар тұсында Ласкаридтер Византия империясы ыдырағанға дейін жоғары дәрежелі дворяндар қатарында болды, содан кейін олардың көбі Италияға көшті. Комненойлармен байланыстарын жарнамалау үшін алғашқы отбасы мүшелері "Комненос Ласкарис" деген атауды қолданған, ал екеуі қосымша "Цамантурос" деп аталды.

Атауы

Атаудың шығу тегі белгісіз. 1928 жылы грек ғалымы Федон Кукулес "ұстаз" деген каппадокиялық нұсқасы - даскаристен (δάσκαρης) шыққандығын ұсынды, бірақ каппадокиялық δ>λ ауысуы тек 19 ғасырдың аяғында расталды, сондықтан оның 11 ғасырдың ортасына немесе одан ертерекке қолданылуы күмәнді. Бір жылдан кейін Г. Стамнопулос Ласкас (Λάσκας) немесе Ласкос (Λάσκος) есімдерінің және латын arius-дан алынған арис ( άρις) аяғының балама этимологиясын ұсынды, бірақ грек лингвисті К. Менас мұндай этимологиялық эволюцияны мүмкін емес деп санады. Грек тарихшысы Д. Теодоридис араб тіліндегі al ʿashqar, "қызыл, сары", немесе "sorrel" сөзінен шыққан деп болжайды. Византияның Оксфорд сөздігіне сәйкес, "ең ықтимал" этимология 1969 жылы Б. Хемердингер ұсынған, оған сәйкес атау парсы сөзі Лашкаридан (لشگری, сондай-ақ عسکری, ʿaskarī) шыққан, яғни "жауынгер, сарбаз" дегенді білдіреді. Алайда, бұл түсіндірме "Ласкарис отбасының алғашқы белгілі мүшелері [ ] қарапайым шаруалар болғандықтан" сұраққа жауап береді.

Отбасы және төртінші крест жорығы

Есімнің алғашқы кездесуі 1059 жылы Евстафий Бойластың өсиетінде, бірақ онда аталған адамдар қарапайым шаруалар болған. 1180 жылы Михаил Ласкарис Салоникада елеулі ықпал жасады, ал басқа Михаил Ласкарис, мүмкін оның ұрпағы, 1246 жылы Салоникада Димитриос Ангелос Дукасқа қарсы сөз байласып отырғаны туралы айтылған. Бұл адамдардың императорлық әулетке қатысы бар ма, жоқ па, белгісіз. Ласкаридің алғашқы атақтылары - Теодор мен Константин ағайындылары, олар империялық Комнен кланымен байланысы бар провинциялық отбасының мүшелері. Династия Византияның саяси сахнасына кеш пайда болды. Олардың ата-аналарының немесе 12 ғасырдағы отбасы мүшелерінің есімдері жазылмаған. Егер Теодор тұңғыш ұлына әкесінің атын беру дәстүрін ұстанса, оның әкесі Николай деп аталатын. Олардың анасы Комненос отбасының белгісіз тармағына тиесілі болған және олар оның тегін мақтанышпен қабылдады. Олардың бес інісі бар еді: Мануэль, Майкл, Джордж, Алексиос және Айзек. Джордж Пачимерес Мануэль мен Майклды "Цамантурос" деп атайды, мүмкін олар басқа анадан туғанын көрсететін тегі, немесе басқаша айтқанда лақап аты. Отбасы Кіші Азияның батысымен және Константинополмен байланысты. Теодор мен Константиннің екеуінде де "Диасориттер" деген жазуы бар, әулие Георгий бейнеленген мөрі болды. Мөр олардың Каистрос өзенінің аңғарындағы Пиргионда орналасқан Диасорит Киелі Георгий монастырына байланысын білдірді. Теодор Константинополда Комненоймен туыстық байланыстары арқылы танымал болды. Теодор 1200 жылы император Алексий III Ангелостың қызы Анна Комненэ Ангелинаға үйленгеннен кейін "Комненос Ласкарис" отбасы Ангелостың билік құрған әулетіне қосылды. Теодор көп ұзамай диспот атағын алып, императорлық мұрагерлік тізбектің бірінші орынды иеленді. 1204 жылы сәуірде Константинопольді тонаған кезде император Алексий V Дукас қаладан Алексий III Ангелосқа бас сауғалап қашып кетті, бірақ соңғысы оны соқыр етті және ақырында латындықтар оны тұтқынға алды. Никетас Хониаттың айтуынша, крестшілер 12 сәуірде Константинополді басып алған кезде, Агия-Софияда Константин Ласкарис пен Константин Дукастың арасында жаңа Византия императоры деп жариялау мақсатында шұғыл жиналыс өткізілді. Біріншісі халықпен император болып сайланды, бірақ императорлық белгіден бас тартып, крестоносцыларға қарсы тұруды шақырды. 1205 жылы Теодордың тұсында Константиннің қарамағындағы рөлін ескере отырып, Сэр Стивен Рансиман және Дональд Квеллер сияқты кейбір тарихшылар Теодордың Константиннің орнына император болып тағайындалуы мүмкін екенін және Алексий V-ді алмастырғанын айтты. Басқа деректер бойынша, Теодор қала құлағанға дейін, 1203 жылдың қыркүйегінен бұрын түрмеден қашып шыққаннан кейін, кіші Азияға сенімді сарбаздар мен жақын отбасымен бірге көшіп барған. Қандай болған күнде де Константинге тез арада астанадан қашудан басқа амалы жоқ еді. Константинополь крестшілер қолына түсіп, латын империясы құрылды. 1204 жылдың мамыр айында Фландрия графы Бальдуин IX Агия-София шіркеуінде император болып тағайындалды. Бұл арада Кіші Азияда латын билігі қарсылық көрсетті, жергілікті грек магнаттары өздерінің иеліктерін автономды бірліктерге айналдыруға тырысты. Олардың ішіндегі ең табандысы Константиннің ағасы Теодор екені дәлелденді, оның қарсылық қозғалысы жер аударылу кезінде жаңа княздік құруға қол жеткізді.

Никея империясы

1204 жылы Византия астанасының құлдырауынан кейінгі жылдары Теодор латындықтарды Батыс Анатолияда басып алған аумағынан қуып шығарып, бұрынғы Византия мемлекетінің көшірмесін құруға қол жеткізді. Бастапқыда жергілікті лорд болған ол императорлық үкіметті қайта құруға көмектескен саяси күшті босқындар мен жергілікті элиталармен одақтасып, билікке келді. Оның ағасы Константин оған әскери жорықтарда, сондай-ақ дипломатиялық қарым-қатынастарында көмектесті. Теодордың мемлекеті өзінің билігін анатолияның солтүстік-батысында нығайта бастаған кезде, латын билігі астындағы Еуропа аумақтарынан оның аймағына көбірек гректер қоныстанған. Нәтижесінде Византияның мұрагерлері негізінен біртекті грек халқынан құралған. Никея империясында гректердің бірігуі және Византия билігін қалпына келтіру идеясы көп ұзамай қалыптасып, нығая түсті. 1205 жылы Теодор император (basileus) атағын алды, бірақ оны 1208 жылы жаңа патриарх ресми түрде тәжге отырғызды. Таққа отырғызу Никея қаласында өтті; бұл қала империяның, сондай-ақ Православ шіркеуінің орталығы болды. Теодор империясын крестшілерден ғана емес, қара теңіздің шығысындағы Трапезонттағы қарсыласы грек императоры Давид Комненненен де қорғауға мәжбүр болды. Ласкарис билік құрған кезде империясының шекарасын кеңейтуді қолға алды, бірнеше рет латындықтар мен сәлжұқтардың күштеріне қарсы тұрды, сонымен бірге жаңадан құрылған мемлекеттің ішкі әкімшілігінің негізін қалады. Көп ұзамай империяның сыртқы саясатының мақсаты Константинопольді қайтарып алу болды, бұл жаңа мемлекеттің ескі империяның заңды мұрагері ретінде даусыз заңдылығын растайтын акт болды. Теодор I, оның ұлдары Николаос пен Иоанн екеуі де 1213 жылға дейін қайтыс болды, 1221 жылы оның орнын Теодордың қызы Ирена Ласкаринаға үйленген күйеу баласы Иоанн III Дукас Вататз алмастырды. Вататц Теодордың ағалары Исаак пен Алексийдің Латын империясына қашып, оны биліктен шығару үшін көмек сұраған қарсыластарымен күресуге мәжбүр болды. Алайда Вататздың 1224 жылы Поэманендегі жеңісі шешуші болды; ол оның өз позициясын нығайтып, латын иеліктеріне қарсы Никеяның ұзақ және табысты шабуылдауын жариялады. Оның билігі кезінде Ватахтестің басты қарсыластары болгар патшасы Иван Асен II және батыста Константинопольдің латын билеушілері, сондай-ақ шығыста Рум сұлтандығы болды. Епирус пен Трапезонттың грек иелері, соның ішінде Теодор Комнен Дукас, сондай-ақ Византия тағына қарсыластары болды. Бірнеше сәтті әскери жорықтарда Вататз Никеяның шекарасын кеңейтіп, Македония мен Фракияның кейбір жерлерін қамтыды. Балқан түбегіне оның экспансиясы 1246 жылы сол кезге дейін Эпирдің Комненодукас әулетімен бақыланатын Салониканы басып алумен аяқталды. Вататз династияны императорлық атақтан (базилий) бас тартуға мәжбүрлеп, оларға тек "деспот" атағын сақтауға мүмкіндік берді. Вататз билігі кезінде гректер түріктерден Анатолияның батыс бөлігін қайтарып алды. Бірқатар әскери жеңістер, сәтті дипломатия және пайдалы саясат арқылы Вататз өз империясын айтарлықтай нығайта алды, сонымен қатар Византиялықтар арасында танымалдылыққа ие болды, нәтижесінде православие шіркеуі оны қасиетті деп жариялады. Вататз 1254 жылы қайтыс болып, оның жалғыз ұлы Теодор II Ласкарис таққа отырды. Теодор II өзінің бұрынғы билеушілеріне қарағанда қысқа өмір сүргенімен, қабілетті билеуші және әдебиетті адам екені дәлелденді. Төрт жылдық билік кезінде ол аристократиялық отбасылардың мемлекеттің ішкі істеріндегі рөлін қысқартуға бағытталған бірқатар реформаларды бастады. Теодор ақсүйекті астаналық билеушілерді жұмыстан босатып, жергілікті төменгі санаттағы адамдарды қолдады. Ол императорлық лауазымның маңыздылығын жақсы білген, әрі мемлекет басқаруды өзі атқарған. Теодор II 1258 жылы өлгенге дейін билік жүргізді, оның сегіз жасар ұлы Иоанн IV Ласкарис императорлық тақтың заңды мұрагері болды. Өлерінен бірнеше күн бұрын Теодор Ласкаридтердің адалдығын сақтаған Георгий Музалон мен Патриарх Арсенийді Иоаннның қамқоршылары және регенттері етіп тағайындады. Музалонның қарапайым шығу тегіне Византия аристократиясы наразылық білдірді, олар өздерінің билігін реттеуге бағытталған Ласкарид саясатын еске салды. Нәтижесінде Михаил Палеологтың айналасындағы аристократиялық топ Мозалондан билікті тартып алып, 1258 жылы Иоаннның регенті және 1259 жылы императордың серіктесі ретінде Палеологты орнатқан. Сол жылы Михаил Пелагония шайқасында Никеяға қар...

Палеолог дәуірі және Италия

Жаңа палеологтар әулеті кезінде Ласкаридтер белгілі бір беделді орынды сақтады, бірақ олардың рөлі қазір айқын азайды. Ласкаристің бірнеше мүшелері жергілікті әкім, император сарайындағылар және бай жер иелері болды. Ең танымал мүшелерінің арасында Мануэль Ласкарис, мектептердің үй шаруасы 1320 ж. және Алексиос, мега hetaireiarches 1370 ж. Джон Пегонит Ласкарис - 15 ғасырдың бірінші жартысында Венеция тұтқындаған Критте өмір сүрген композитор, ал ғалымдар Константин Ласкарис және Джон Риндакенос Ласкарис Византия империясының құлдырауынан Осман империясына қашып, Италияда баспана тауып, Ренессанс кезінде мәдени үлес қосқан көптеген адамдардың бірі болды. XV ғасырда Ласкарис Кананос өзінің Солтүстік Еуропаға жасаған саяхаттары туралы баяндады. 1269 жылы император Теодор II Ласкаристің қызы Эвдосия Ласкарис Вентимилья графы Гульемо Пьетро I Балбоға үйленді. Бұрын Гульельмо Византияға қарсы Пелагония шайқасына қатысқаннан кейін тұтқындалған болатын, бірақ ол Генуялықтармен тығыз байланысы арқасында босатылуға қол жеткізді. Евдосия мен Гульельмоның одағынан Вентимильяның Ласкарилер әулеті пайда болды, олар 1501 жылға дейін Тенданың егеменді графтығын басқарды, содан кейін олардың соңғысы Анна Ласкарис Савойялық Ренатоға (французша: Рене де Савойя) үйленіп, графты Савойя әулеті тармағына тапсырды. Ласкаридің Вентимилья бөлімшесінің ең танымал мүшесі Мальта рыцарларының бас шебері Джованни Паоло Ласкарис болды. Ол Мальтаның Ласкарис мұнараларын салдырды және Мальта үшін Кариб теңізіндегі отаршылдық империя құруға тырысты.