Кіріспе

10 ғасырдағы Киелі Рим империясының императрицасы Теофана (; сондай-ақ Теофания, Теофана немесе Теофано; ортағасырлық грекше Θεοφανώ; 955 – 15 маусым 991) – император Отто II-ге үйленген Киелі Рим империясының императрицасы және 983 жылдан 991 жылы қайтыс болғанға дейін олардың ұлы, император Отто III еңбекке жасы келгенде империяның регенті болды. Ол Византия императоры Иоанн I Цимискестің немере қызы болды. Ол күшті және қабілетті басшы ретінде танылды. Оның империя тарихындағы орны көп жағынан ерекше болды. Уилсонның сөзінше, "Ол 'қосақ императрица' (coimperatrix augusta) атағын алған жалғыз жұбайы болды, және Отто II ұлсыз қайтыс болған жағдайда, ол жалғыз билеуші болып табысқаны күтілді".

Ерте өмір

972 жылғы 14 сәуірде шығарылған неке куәлігіне сәйкес, Теофана император I Иоанн Цимискестің (925–976, 969–976 жылдары билік еткен) немере қызы немесе сіңлісінің қызы ретінде көрсетілген, ол армян және византиялық грек тегінен шыққан. Оның тегі жоғары ақсүйек: Vita Mahthildis оны augusti de palatio деп сипаттайды, ал Annales Magdeburgenses оны Grecam illustrem imperatoriae stirpi proximam, ingenio facundam деп атайды. Жақындағы зерттеулер оның Цимискестің бірінші некесінен туған інісі Константин Склерос (шамамен 920–989) пен туысы София Фокастың, император II Никефордың (шамамен 912–969) інісі Куропалат Лео Фокастың қызы болғанын көрсетеді.

Неке

Теофану Отондықтар қалағандай, "қызғылт түсті болып туған" емес еді. Саксониялық хронист, Мерзебург епископы Тиетмар, Отондықтардың басты таңдауы – марқұм император Романос II-нің қызы Анна Порфирогенита болғанын жазады. Теофанның туысы Иоанн I Цимискес 969 жылы өзінің алдыңғы билеушісі Никефор II Фоканы құлатты. Теофанды үйлену үшін Римге неміс және итальян шіркеушілері мен ақсүйектерден құралған делегация сүйемелдеп алып келді. Отондық сарай Теофанның Македония әулетінен емес екенін білген кезде, Ото I-ге Теофанды жіберуге кеңес берді. Оның кеңесшілері Теофанның узурпатор Иоанн Цимискеспен байланысы Ото I-ді Киелі Рим императоры ретінде бекіту үшін жасалған некені жарамсыз етеді деп ойлады. Иоанн Цимискес Македония әулетінің мүшесі, император Романос II-нің қарындасы Теодораға үйленгені айтылған соң, оны қалдыруға рұқсат берді. Осылайша, ол тумаса да, неке арқылы Македониялық болып саналды. Ото I көзі жеткен болуы керек, себебі Теофан мен Отоның мұрагері Ото II 14 сәуірде 972 жылы үйленді. Отоның елшісі, Кремона епискобы Лиутпранд Византия сарайында болған кезде, Рим папасы император Никефор II-ні "гректердің императоры" деп атаған хаты, неке келіссөздерінің алғашқы кезеңін тоқтатты. Иоанн I Цимискес билікке келгеннен кейін, оны жеке түрде "Рим императоры" деп атады, соның арқасында келісім келіссөздерін қайта бастау мүмкін болды. Алайда, Кельн архиепискобы Геро басқаратын үшінші делегация Константинопольға келген соң ғана, келіссөздер сәтті аяқталды. Неке келіссөздері аяқталғаннан кейін, Теофан мен Ото II-ні Папа Иоанн XIII 972 жылдың сәуірінде үйлендірді және ол сол күні Римде Киелі Рим императрицасы болып таж киді. Карл Лейзерстің "Ортағасырлық Еуропадағы коммуникация және билік: Каролингтер мен Отондықтар" кітабында айтылғандай, Ото I-нің таңдауы "жоғары саясат тілінде іздеуді" білдірмейді, өйткені оның шешімі, ақыр соңында, келесі Отон императорының дүниеге келуімен әулетін қамтамасыз етуге бағытталған еді.

Императрица

Оттон II әкесінен кейін 973 жылдың 8 мамырында таққа отырды. Теофана күйеуінің барлық сапарларында бірге болды және императордың ресми құжаттарының шамамен төрттен бірінде оның есімі жиі кездеседі – бұл оның артықшылықты жағдайының, ықпалының және империя ісіне деген қызығушылығының куәсі. Ол қайын анасы, Италиялық Аделаидамен жиі келіспеушіліктерде болғаны белгілі. Жас жұбайлар мен Аделаида бірнеше мәселеде қайшылыққа түсті, соның ішінде Аделаиданың Генрих Кепшілмен ерте байланысы да болды. Клюни аббаты Одилоның айтуынша, Аделаида «сол грек әйелінің» қайтысына өте қуанған. Дегенмен, императорлық жұп 973 жылы Вормста өткен рейхстагта өз одақтастарының сенімін қамтамасыз етті, содан кейін елді аралап, жаңа одақтар іздеп, ескі байланыстарды нығайтты. Жас Теофана дипломатиялық шеберлігін көрсетіп, саяси келіссөздерде белсенді серіктес ретінде көзге түсті. Теолог Петр Дамиан тіпті Теофанидің Иоанн Филагатпен, яғни қысқа мерзімге Иоанн XVI антипапасы болған грек монахпен махаббатқа түскенін айтады. Оттон II 983 жылдың 7 желтоқсанында 28 жасында, мүмкін, безгекке шалдығып кенеттен қайтыс болды. Оның үш жасар ұлы Оттон III сол жылы Веронада өткен Пентикост диетасында Рим патшасы болып тағайындалды. Рождествода Теофана оны Майнц архиепискобы Виллигис Ахен соборында тәж кигізіп, өзі оның атынан регент императрица ретінде билік жүргізді. Император Оттон II қайтыс болғаннан кейін Утрехт епископы Фолкмар бавариялық герцог Генрих Кепшілді түрмеден босатып жіберді. Бірақ ол баланы Майнц архиепискобы Виллигис және Вормс епископы Хильдебальдтың қолдауымен анасына қайтаруға мәжбүр болды.

Билікті біріктіру

Теофана Отон әулетінің бастапқы қарсылығына қарамастан, 985 жылдың мамыр айынан 991 жылы қайтыс болғанға дейін бес жыл бойы Киелі Рим империясын регент ретінде басқарды. Шындығында, он ғасырдағы көптеген патшайымдар ер билеушілердің ерте қайтысынан кейін билікке ие болып, әртүрліліктің үлкен дәуірін құрды. Оның патшайым, императрица және регент ретіндегі билігі саксон дәстүріне (әйелдерге отбасы ішінде тең роль берген), Византияның ықпалына (императордың әйел серігінің үлгісін ұсынған) және оның қайын енесі Аделаиданың мұрасына негізделген. Теофана мен оның қайын анасы Аделаида императорлық регенттік кезінде жиі келіспеушіліктер тудырған. Италиялық Аделаида тіпті оны «сол грек императоршасы» деп атаған. Алайда, тарихшы және автор Саймон Маклиннің сөзіне сүйенсек, Теофананың қайын анасымен араздасуы әсіресе көрсетілген. Теофананың «грек екендігі» жалпы проблема болған жоқ. Сонымен қатар, Батыста Византия сарайының мәдениетіне деген қызығушылық оның грек тегіне қатысты сын-ескертпелерді ұмыттырды. Теофананың регенттік кезеңі тұрақтылықтың маңызды кезеңі болды, себебі 985-991 жылдар аралығында еңбек дағдарыстарсыз өтті.

Ішкі бейбітшілік, дипломатия, соғыс және мәдени жетістіктер

Солтүстікте ол Эрик Жеңімпаз патшасымен келісім жасады, бұл славян тайпаларына қарсы одақ құруға ықпал етті, сондай-ақ сауда мен мәдени байланыстарды нығайтты. Шығыста ол Киевтің Ұлы Владимиріне елшілер жіберді, ол Византия ханшайымы Аннаға үйленген еді, ол император Василий II-нің қарындасы болған. Эконому былай деп атап өтті: "Теофанның ойына византиялық дәстүрге сәйкес «патшалар отбасы» келді: император басқа патшалардың «әкесі» болды, олар оның «ұлы» мен «досы» (амичи) сияқты отбасылық иерархия құрады. Ол сондай-ақ император мен патриарх арасындағы қарым-қатынастың византиялық үлгісін папамен қарым-қатынаста қолданды (Острогорский 1956б). Батыс империяның «отбасына» Польшаның герцогы I Миешко, Богемия және Венгрия кірді". Оның Византия және Ежелгі Рим идеяларының ықпалымен қалыптасқан императорлық билеу үлгісін Отон II және әсіресе Отон III қабылдады, ол оны одан әрі дамытты (бірақ оның өте жас кезінде болған кенеттен қайтысы оның болашақта берік негіз болуына кедергі келтірді). Тарихшы Герд Альтхоффтың айтуынша, Теофанның дипломатиялық шеберлігін асыра бағалауға болады. Патшалық жарғылары империяны басқаруда магнаттардың басты рөл атқарғанын көрсетеді. Альтхофф бұл орта ғасырлардағы патшалардың немесе императорлардың биліктің мұндай үлкен бөлігін ақсүйектермен бөлісуі сирек кездесетін жағдай екенін атап көрсетті. Теофан византиялық әдет-ғұрыптарды енгізді, «ол киім, тәждер мен зергерлік бұйымдарға, тамақтану әдеттері мен ыдыстарға, тіпті жиһазға да әсер етті». Оның ғалымдарынан құралған тобы империяға византиялық заңгерлердің тәсілдерін әкелді. Империядағы Әйелі Николайға құлшын да оның бастамасымен пайда болды. Ол күйеуі мен ұлымен бірге империядағы сауданы дамытқандықтан, Магдебург пен оның саудагерлеріне түрлі жеңілдіктер берілді. Тарихи мәліметтер Люнебургтен Галлеге дейінгі аймақтардағы қарқынды сауда белсенділігін көрсетеді. Византиялық, славяндық және араб саудагерлерінің іздері де бар. Көптеген византиялық монархтар сияқты Теофан дипломатияны бағалады, бірақ қажет болған жағдайда соғыс жүргізіп, жеке тәуекелге баруға дайын болды. Ол 987 жылы Лиеждің Епископ-Принц Ноткеріне Блуа графы Одо I-ге қарсы императорлық әскермен бірге жорыққа шықты, бұл әскери экспедиция сәтті аяқталды. 988 жылдан бастап ауруға шалдыққан Теофан 991 жылы Кельндегі Әйелі Панталеон шіркеуіне жерленді. Шіркеуші Тиетмар оны былай деп мақтады: «Теофан әлсіз жынысты болғанымен, ол салмақтылыққа, сенімділікке және әдептілікке ие болды. Осылайша ол ұлының патшалық билігін еркекше күшпен қорғады, адалдармен достық қарым-қатынаста болды, ал көтерілісшілерге қарсы қорқынышты билік жүргізді». Ото III әлі бала болғандықтан, оның әжесі Италияның Аделаидасы регенттік құқығын жүзеге асырды, Ото III өз бетінше билік ете алатын жасқа жеткенге дейін.

Тарихнама және сурет салу

Теофан әрқашан жылнамашылар мен тарихшылар арасында қызу дау тудырды. Мерзебургтік Тьетмар мен Кверфурттық Бруно оны мақтағанмен, оны басқа ғалымдар, әсіресе Клунилік Одило, оның қалың есігінің анасы және бәсекелесі Аделаиданың өмірбаяншысы сынға алды. Одило тіпті Ото II-нің Италияға жасаған жорылысының сәтсіз аяқталуына оны кінәлады. Қазіргі заманғы тарихшылар да осы пікірлерге бөлінген, бірақ жалпы бағыт позитивті бағалауға бейімдеуге көрінеді. Кейбіреулер оны бейтарап, жауапты және консервативті санаса, енді біреулері оны болашаққа бағытталған және белсенді деп есептейді. Ал Джестице сияқтылар қазіргі қолда бар дәлелдер Теофан мен басқа да көрнекті әйел Отон билеушілерінің жеке тұлға ретінде ерекше қабілетті болған-болмағанын анық қорытынды жасауға жеткіліксіз дейді, бірақ Отон қоғамы (ерлер мен әйелдерді физикалық күштен басқа барлық жағдайда тең қараған) әйелдерге табысқа жетуге мүмкіндік бергені анық. Македония Ренессансы мен Отон Ренессансы арасындағы байланыс немесе бірігудегі оның жеке рөлі де көп пікірталас тудырады.

Еске алу

Императрица Теофано сыйлығы, Салоникада орналасқан Императрица Теофано қорымен табыс етіледі, және ол "Еуропаның тарихи әртүрлілігін жақындастыруға ерекше үлес қосып жүрген жеке тұлғаларды немесе ұйымдарды марапаттайды". Оның қайтысының мың жылдығын еске алуға арналған бірнеше шаралар Германия мен Нидерландыда өткізілді.

Балалар

Аделаида I, Кведлинбург және Гандерсхайм аббаты, 973/974 жылы туған, 1045 жылы қайтыс болған. София I, Гандерсхайм және Эссен аббаты, 975 жылдың қазанында туған, 1039 жылы қайтыс болған. Матильда 978 жылдың жазында туған, 1025 жылы қайтыс болған; Лотарингия граф-палатині Эццоға үйленген. Отто III, Киелі Рим императоры, 980 жылдың маусымның соңы/шілде басында туған. Оттоның қыркүйек айының 8-іне дейін қайтыс болған егіз қызы.