Кіріспе
Рушен замогы - аралдың оңтүстігіндегі Ман аралының тарихи астанасы Кастлтаунда орналасқан ортағасырлық қамал. Ол оңтүстік-шығыста Базар алаңына және солтүстік-шығыста портқа дейін көтеріледі. Қамал Еуропадағы ортағасырлық қамалдардың ең жақсы үлгілерінің бірі болып табылады және әлі күнге дейін мұражай және білім беру орталығы ретінде пайдаланылуда.
Құрылыс
Құрылыс 10-ғасырдағы Мэн аралы билеушілерінің билігі кезінде болды деп есептеледі. 19 ғасырдың ортасында қамалдан 947 жыл деген датасы бар ескі дуға арқаны табылған. Маннның соңғы патшасы Магнус Олафссонның 1265 жылы қалада қайтыс болғаны туралы Манн жылнамасында жазылған. Рушеннің алғашқы қамалы орталық төрт бұрышты тас мұнарадан немесе қамалдан тұратын. Бұл жер күміс күйдіретін жердің кіреберісін күзету үшін бекіністі. Қалдықты 13-16 ғасырлар аралығында Манның бірінен соң бірі билеушілері дамытты. Ағаш тас қабырғалары айналадағы ландшафттың көп бөлігін билеп, Мэн аралының әртүрлі билеушілерінің үстемдік ету нүктесі ретінде қызмет етті. 1313 жылы батыс және оңтүстік жағынан мұнаралар орнатылды. 14 ғасырда шығыс мұнарасы, қақпалары мен перде қабырғасы қосылды. Қақпаның екі жағында күзет үйлері орналасқан, олар қамалдың кейінгі тарихында түрме камераларына айналдырылды. Қарауылдар күзетімен қақпаның қақпа үйінде болатын. Қақпаның ішінде жүгері ұнтақтауға арналған тегіс диірмен бар төменгі қабат бар. Қалдықта Рушен замогының сағаттық механизмі орналасқан ортағасырлық часовня да бар. Кастлтаунда әлі күнге дейін жұмыс істеп тұрған Кастл Рушен сағаты 1597 жылы Англия королевасы Елизавета I ұсынған, ол аралды дау кезінде бақылаған. Перт келісімінің бір бөлігі ретінде 1263-1266 жылдардағы Шотландия-Норвегия соғысын аяқтады. 1313 жылы 18 мамырда шотланд патшасы Роберт Брюс өзінің досы, арал иелері Ангус Ог Макдональдтың көмегімен мен флотымен Мэн аралына шабуыл жасады. Кейінгі уақытта ағылшындар мен олардың жақтастары жеңіске жетті. 1405 жылдан 1738 жылға дейін Ман аралын Стэнли отбасы басқарып келді, 1405 жылы Англияның Генри IV-і Ман королі атағын берген сэр Джон Стэнлиден басталды. Манн королі атағы 1521 жылы Манн лорды атағымен ауыстырылды, оны бүгін британ монархы иеленеді.
Англияның Азамат соғысындағы Рушен қамалы
1642 - 1651 жылдардағы ағылшын азаматтық соғысы кезінде 7 - Дерби графы Джеймс Стэнли, 1627 - 1651 жылдардағы Манн лорды роялистердің жағында болды. Ұлы Стэнли деп аталатын Джеймс Англиядағы парламентарийлермен күресуге кетер алдында Рушен замогында екінші роялистік сотты құрды. Азамат соғысының үшінші кезеңінде бірнеше шайқаста соғысқаннан кейін, 3 қыркүйекте Вурчестер шайқасында тұтқынға алынып, 15 қазанда Болтон қаласында өлтірілді. Джеймс Ман аралын тастап кеткенде, ол әйелі, графша Шарлоттаны қалдырды - 1644 жылы Латом үйінің әйгілі, табысты қорғаушысы - Ман аралының қолбасшысы. Француз туылған Шарлотта Стэнли Манкс ұлтшылы Ильям Дон бастаған көтеріліс пен өз гарнизонының бүліктері оны 1651 жылдың қазан айының соңында полковник Роберт Дакенфилд бастаған парламенттік күштерге бағынуға мәжбүрлегенге дейін Рушен қақпасын ұстады. Манкс заң кітаптары да Рушен замонындағы Лорд қазынасында сақталған. Қамал 16 ғасырда 24 кілттің кездесу орны болды. Бұл Манкс парламенті төменгі палатасының ертедегі атауы, Кілттер палатасы. Кейлердің 1710 жылға дейін тұрақты тұрағы болмаған, олар кейде Рушен замогында кездесетін. 1710 жылдан бастап Кілздер 1821 жылы арнайы ғимаратқа (Кілздердің ескі үйі) көшуге дейін Кастлтаундағы епископ Уилсонның кітапханасында кездесті. 1874 жылдан бері Кэйс үйі 1869 жылдан бері Мэн аралының астанасы Дугласта орналасқан.
Түрме
18 ғасырда қамалдың құлдырауы бірте-бірте басылады. ХХ ғасырдың аяғында ол түрмеге айналды. Қалдық түрме ретінде үздіксіз қолданылса да, құлдырау 20-ғасырдың басына дейін жалғасты, содан кейін ол губернатор-лейтенант Джордж Сомерсет, 3-ші барон Рагланның бақылауымен қалпына келтірілді. Қайта қалпына келтіру жұмыстарынан кейін және 1891 жылы арнайы салынған Виктория жолы түрмесінің аяқталуынан кейін, қамал 1929 жылы Британдық таққа Мэн аралы үкіметінің қарамағына берілді. 1880 жылдары қамалдың жағдайы тұтқындар үшін осындай қиындыққа ұшырады, тәртіп бұзылып, тұтқындарды бөлу мүмкін емес болды. 1885 жылы Англия мен Уэльс түрмелері комиссияларының төрағасы тексеруден кейін, 30 тұтқынға арналған жаңа түрме салу туралы ұсыныс жасады. Тинвальдтың шығындарға қарсы шығуынан кейін жаңа жер таңдалып, 1891 жылы сәуірде қазіргі Виктория Роуд түрмесі ашылды. Кевиштың денесі Рушен замогының аумағында жерленген. 19-ғасырдағы Манс демократиясы белсенділері Роберт Фаргер мен Джеймс Браун екеуі де Касл Рушен түрмесінде Кейс үйіне демократиялық емес мекеме ретінде шабуыл жасап, Мэн аралында қоғамдық сайлау өткізуді талап еткендері үшін жаза ретінде уақыт өткізді. Қылмыскерлерді ұстаумен қатар, Рушен қамалы ақыл-есі нашар науқастарды ұстайтын психикалық аурухана ретінде де пайдаланылды. Ақымақ қылмыскерлер Мэн аралында ұсталмай, Шотландия мен Англиядағы мекемелерге жіберілді.
Манкс ұлттық мұрасы
1988 жылы қамалдың бақылауы қалпына келтіру үшін Манкс ұлттық мұрасына берілді, оны 1991 жылдың шілдесінде Дерби графы алғашқы ірі Манкс мұралық орны ретінде ашты. Бүгінде ол Маннның патшалары мен иелерінің тарихын бейнелейтін Манн ұлттық мұрасы музейі ретінде жұмыс істейді. Көптеген бөлмелер ашылу маусымында (наурыздан қазанға дейін) көпшілікке ашық, ал барлық ашық бөлмелерде өздерінің оқиғаларын айтып беретін белгілер бар. Рушен замоғындағы мектеп іс-шараларының орталығы - 1507 жылдың мамыр айында Дербидің 2-ші графы және Манн королі Томас Стэнлидің замоққа сапарымен байланысты дайындықтар мен оқиғаларды қайта жаңғырту. Стенлидің 1507 жылғы сапары маңызды оқиға болды, өйткені Манн патшаларының көпшілігі аралға сирек, егер ешқашан барса, оның үкіметін төменгі деңгейдегі лауазымды адамдарға қалдырды. Рушен қасарындағы көрмелер Манстың ұлттық мұрасы - Манның мәдени, тарихи және мұралық орындары мен аттракциондары жинағының бөлігі. Мұражай қызметін қоса, қамал әлі күнге дейін ресми сот үйі ретінде пайдаланылуда. Касл Рушен Мэн аралы үкіметінің 5 фунт стерлингінің кері жағында бейнеленген. Касл Рушендегі 5 фунттан тұратын банкнотта Касл Рушеннің қарсысында орналасқан кастильдік паб, Касл Армз бейнеленген. 2011 жылғы Мэн аралында өткен Жастар Ойындарының жабылу рәсімі 2011 жылдың 12 қыркүйегінде Кастлтаунда Рошен ордасының алдындағы Базар алаңында өтті. Кастл-Рушен сонымен қатар Кастлтаундағы мемлекеттік орта мектепке, Кастл-Рушен орта мектебіне өз атын береді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Рушен қасапаты есімімен аталған. 1979 жылы, Тинвальдтың 1000 жылдығына арналған, ашылған 28 мильдік (45 км) Миллениум жолының ұзақ қашықтықтағы жаяу жүргін жолы Рушен қасапатынан басталып, солтүстік Манкс қаласының Рамси қаласына қарай барады. Жаяу жүргінші жолы Скай-Хиллдің табанында, Рамсидің қала алаңынан 2 км қашықтықта аяқталады. Рушен қасабасында көпірден өтіп бара жатқан әйел арбалы болып саналады.
The 28 mile (45 km) Millennium Way long distance footpath, which opened in 1979, the 1000th anniversary year of Tynwald, starts at Castle Rushen before heading towards the northern Manx town of Ramsey. The footpath ends at the foot of Sky Hill around 1 mile (2 km) from the town square in Ramsey. Castle Rushen is said to be haunted by a lady ghost, walking the castle drawbridge.