Кіріспе
Мазар (مَزَار), сондай-ақ мазар деп аударылады, сонымен қатар маркад (مَرْقَد) немесе Магрибте ḍarīḥ (ضَرِيْح) деп аталады, бұл әлемнің кейбір жерлерінде, әдетте, қасиетті немесе белгілі діни көшбасшының кесенесі немесе ғибадатханасы. Ортағасырлық араб мәтіндері сондай-ақ машад (مَشْهَد) немесе мақам сөздерін бірдей ұғымды білдіру үшін қолданады.
A mazār (مَزَار), also transliterated as mazaar, also known as marqad (مَرْقَد) or in the Maghreb as ḍarīḥ (ضَرِيْح), is a mausoleum or shrine in some places of the world, typically that of a saint or notable religious leader. Medieval Arabic texts may also use the words mašhad (مَشْهَد) or maqām to denote the same concept.
Этимология
Мазар, көпше mazārāt (مَزَارَات), ziyāra (زيارة, "көрісу" дегенді білдіреді) сөзімен байланысты. Бұл жерде қай жерде және қай уақытта болғаны айтылған. Араб тілінен шыққан бұл сөз парсы және хинди тілдерінен алынған. Ол ағылшын тілінде мазар деп аударылған. Дарих, көпше aḍriḥa (أضرحة) немесе ḍarāiḥ (ضرائح), ḍaraḥa (ضَرَحَ "аралас" деген мағынаны білдіреді) етістігіне қатысты. Бұл термин Магриб елдерінде кеңінен қолданылады. Машхад, көпше маšāhid (مشاهد), šahīd (شهيد, "шаһид" деген мағынаны білдіреді) сөзімен байланысты. Бұл жерде Құдай жолында өмірін қиған шейіт адамдардың жерленген жері туралы айтылады.
Қасиетті орындардың ерекше түрлері
Мәшһад әдетте киелі тұлғаның қабірін ұстайтын құрылысты немесе діни сапар болған жерді білдіреді. Машхадтың ішінде көп жағдайда жерлеу орнынан жоғары көпіршік салынған. Кейбірінің минареті де бар еді. Мақам, көпше мақам, сөзбе-сөз "бекет", адамның тұратын немесе тұратын жеріне қатысты, көбінесе Ахл аль-Байт ғибадатханалары үшін қолданылады. Ибн Таймияның айтуынша, мақамат - қастерленген адамның өмір сүрген, қайтыс болған немесе ғибадат еткен жері, ал машахид - мақаматтың үстіндегі немесе адамның молдалары үстіндегі ғимараттар.
Теңдес құрылымдарға арналған өңірлік терминдер
Мазар - араб сөзі, парсы, урду және хинди тілдерінен алынған. 19 ғасырдан 20 ғасырдың басына дейінгі Батыс әдебиеті "вали" сөзін қабылдады, кейде "вели", "вели" және т.б. деп жазылады, "қасиетті адамның қабірі немесе кесенесі" деген мағынаны білдіреді. Құбба (ағылш. (ағылшынша) "купол", көпше саны qubbat): Суданда, қасиетті адамның қабірі. Судандық халықтық ислам бойынша, киелі адам өзінің баракасын немесе баталарын өлгеннен кейін қабірі арқылы бөліседі, бұл оның баракасының қоймасы болып табылады және осылайша зияра зиярат немесе сапар орны болады. Суданда мұндай ғибадатханаға лайық қасиетті адамды вали, факи немесе шейх деп атайды. Қытайдың солтүстік-батысында мазар дыбыстық түрде мажа (麻扎) деп аударылады. Оны көбінесе gǒngběi (北) деп те атайды, ол парсы сөзі "гонбад" "купол" дегенді білдіреді. Бұл көбінесе Хуй халқының суфи шеберінің қабіріне арналған ғибадатхана кешені. Иран мен Оңтүстік Азияда дарга - суфилік ислам ғибадатханасы, құрметті діни тұлғаның қабірінің үстінде салынған. Оңтүстік Африкада (әсіресе Батыс Кейпта), крамат - рухани көшбасшының немесе аулияның қабірі, кейде тікбұрышты ғимараттың ішінде, ол қайтыс болғандардың (көбінесе Кейп Малай) ғибадатханасы ретінде қызмет етеді. Олар қасиеттілерге және олардың ғибадатханаларына қасиетті қасиеттер бар деп сенетін мұсылмандарды көпті құдайға табынушылар және еретиктер деп санайды. 1802 жылы уахабиттер Имам Хусейннің ғибадатханасын ішінара қиратты. 1925 жылы Сауд Арабиясының қолбасшысы және кейіннен патшасы Абдулазиз ибн Сауд Мединадағы Джаннат әл-Бақидегі адам қолынан жасалған құрылыстарды жойды, бұл Шиялық төрт имамның және Мұхаммедтің қызының жерленген жері. Қабірге әлі күнге дейін қарапайым түрде болса да, өлгендерді жерлеу үшін қолданылады.
Дизайн
Мазарлардың нақты архитектуралық түрі жоқ, олар мөлшері мен жасалуы жағынан әртүрлі. Алайда олардың барлығы да дәстүрлі түрба, яғни қабірдің үлгісіне сай жасалған, әрі негізінен төртбұрышты негіздің үстінде күмбез орналасқан.
Иракта
Имам Хусейн ғибадатханасы Ирактың Кербала қаласында орналасқан. Халифа әл-Махдидің сардабы (б.з.д. 775-785) Самаррада, Иракта, Насер әл-Дин Шах Каджар ұсынған және 1905 жылы Мозаффар ад-Дин Шах Каджар аяқтаған алтын күмбез астында сақталған. Қабір шейиттердің ең маңызды ғибадатханаларының бірі - әл-Аскари мешітінде орналасқан. 2006 жылы ақпанда болған бомбалау кезінде мешіт қатты зақымдалған, бұл суниттік шабуылшылардың әрекеті деп болжауға болады.
Иранда
2007 жылы Иранның Мешхед қаласындағы Имам Реза ғибадатханасына жылына 12 миллион адам келіп, мұсылман парызшылдардың Меккеден кейінгі екінші орынды иеленді. Бұл ғибадатхана өзінің емдік күшімен танымал. Тегеранның оңтүстігіндегі Шахрбану ханшайымы ғибадатханасына тек әйелдер ғана кіре алады. Шахрбану - Персияның соңғы Сасанид билеушісі ІІІ Яздегердтің қызы. Ол Имам Хусейн ибн Алиге үйленді және төртінші шиит имамы Али ибн әл-Хусейннің анасы болды, сондықтан шиитшілік пен Иран арасындағы ерте және тығыз байланысты нығайтады. Бұл ғибадатханада жұбаныш пен көмек іздеген әйелдер көп кездеседі.
Сирияда
Дамаскідегі Зейнеб бинт Әлидің ғибадатханасы Сайида Зейнеб мешіті Үндістан, Пәкістан, Иран және басқа да елдердің шииттерінің көмегімен қалпына келтірілді. Бұл Сириядағы шиилердің ең маңызды жерлерінің бірі болып табылады және ол Ирак, Ливан және Ираннан көптеген қажыларды тартады. 2008 жылдың қыркүйек айында ғибадатхананың сыртында бомба салынған көлік жарылып, 17 адам қаза тапты. Алеппода Аюбидтер дәуіріндегі Мәшхад әл-Хусейн - Сирияның ортағасырлық ғимараттарының ең маңыздысы. Әл-Хұсейн ғибадатханасы түсінде пайда болған қасиетті адам қойшыға көрсеткен жерде салынған және оны жергілікті шиит қауымының мүшелері салған. Қазіргі ғимарат қайта құрылған: түпнұсқа 1918 жылы үлкен жарылыстан қатты зақымдалған және қырық жыл бойы қираған күйде қалды. Бастапқы қалпына келтіру жұмыстары машадты бұрынғы қалпында қалпына келтіруге мүмкіндік берді. Кейінгі уақытта сарайдың ауласын темірден жасалған шатырмен жабу және жарқыраған безендірілген "құрбандық" орнату сияқты қосымшалар жасалды, бұл ескерткішке түпнұсқадан мүлдем өзгеше сипат берді.
Мысырда
Мысырда Фатимидтер қаһарында діни тұлғаларға арналған көптеген машадтар салынған, көбінесе күмбезді қарапайым шаршы құрылымдар. Асвандағы бірнеше мавзолейлер күрделірек және қосалқы бөлмелері бар еді. Фатимидтердің кесенелерінің көпшілігі жойылған немесе кейінгі жөндеу жұмыстары нәтижесінде қатты өзгерген. Машад әл Джуюши, сондай-ақ Машад Бадр әл Джамали деп аталады, бұл ерекшелік. Бұл ғимараттың арқан тәрізді күмбездермен жабылған дұға залы бар, михрабтың алдындағы аймақта күмбездер тіреліп тұр. Оның ауласы бар, ал мұнарасы биік. Машхад кімді еске алуы белгісіз. Қайырда Фатимид дәуіріндегі тағы екі маңызды машхад - Фустат зиратында Саида Руқайя мен Яхья әл-Шабибтің. Әлидің ұрпағы Саида Руқайя ешқашан Мысырға барған емес, бірақ мәшхед оның есіне салынған. Ол әл-Джуюшиге ұқсас, бірақ үлкен, флатовый күмбезі және сәнді безендірілген михрабы бар.
Пакистанда
Кейбір ғибадатханалар сүнни және шиилердің паломшыларын тартады. Мысалы, Карачидегі Абдол Гази Сахабтың ғибадатханасы, ол алтыншы имам Джафар әл-Садықтың туысы деп айтылады. Бағдадтан Синдке Аббасидтерден қашып келген ол мұнда индус ханзадасының панасына ие болды. Шииттер оны имамдар отбасының мүшесі ретінде құрметтейді, ал сунниттер оны тек үлкен қасиетті адам ретінде көреді. Тағы бір мысал - Лахордағы Биби Пак Даманның ғибадатханасы, ол Алидің қыздарының бірі мен Мұхаммедтің отбасындағы төрт әйелдің жерленген жері деп есептеледі. Исламның суниттік тармағының әйгілі суфи қасиеттісі Саид Али Худжвири (1071 жылы қайтыс болды) осы ғибадатханада қырық күн бойы ой жүгірткен.
Ауғанстанда
Ауғанстанның Кандагар қаласындағы Жамылғы ғибадатханасы. Мұнда Мұхаммед пайғамбар киген деп есептелетін жамылғы бар. Ауғанстанның Мазари-Шариф қаласында Әлидің ғибадатханасы. Әлидің жерленген жерлерінің бірі.
Пакистанда
Пакистанның Лахор қаласындағы Бхати қақпасының жанындағы Дата Ганж Бакш ғибадатханасы. Мазар-е-Куаид, Пәкістанның негізін қалаушы Мұхаммед Али Джиннаның қабірі, Пәкістанның Карачи қаласында. Пакистанның Лахор қаласындағы Гарх Махараджадағы Сарвари Кадри орденінің негізін қалаушы Сұлтан Бахуның мазары.
Үндістанда
Дарға Низамуддин, Чисти Низами орденінің негізін қалаушы, Дели, Үндістан. Лайла Маджну Ки Мазар, Анупгарх, Раджастан, Үндістан маңы. Жергілікті аңыз бойынша, Лейла мен Мәжнүн жұптары осы жерде қайтыс болған. Индияның Раджастан штатының Галиакот қаласында Фахруддин Шәһид кесенесі.
Индонезияда
Явадағы Имогири, Матарам, Йогьякарта және Суракарта сұлтандарының кесенесі.
Сингапурда
Керамат Искандар Сях, Форт-Кэннинг төбесіндегі, Сингапурдың 14 ғасырдағы патшасы Раджа Искандар Шахтың қабірі деп есептеледі.