Кіріспе
Рамазан – Ислам күнтізбесінің тоғызыншы айы, мұсылмандардың ораза ұстау, намаз оқу, ой елегінен өткізу және бірлесу айы. Мұхаммед пайғамбарға алғашқы уахи келгенін еске алу мақсатында жыл сайын сақталады және Исламның бес тірегінің бірі саналады. Рамазан айы айдың жаңа айы көрінгеннен бастап келесі айға дейін жиырма тоғыздан отыз күнге дейін созылады. Денсаулығы нашар немесе созылмалы аурулары бар, саяхатта жүрген, қарт, бала емізуші, қант диабетімен ауыратын, жүкті немесе етеккір келе жатқан ересек мұсылмандардан басқа барлық ересек мұсылмандар үшін таң атқаннан күн батқанға дейін ораза ұстау міндетті (фард). Таңғы оразаға дайындалатын тамақ сухур деп аталады, ал оразаны ашатын кешкі дастархан ифтар деп аталады. Түн ортасында күн шығатын немесе полярлық түн болатын аймақтарда тұратын мұсылмандар Мекке уақытымен ораза ұстауы керек деген шешімдер қабылданғанмен, түнді күнден ажырата алатын ең жақын елдің уақыт кестесін ұстану кең таралған. Осылайша, ораза уақытында мұсылмандар тамақ пен судан ғана емес, темекі өнімдерінен, жыныстық қатынастан және күнәлі істерден де аулақ болып, дұға оқуға және Құранды оқып үйренуге бейілдереді.
the 9th month of the Islamic calendar, a month of fasting for Muslims
Ramadan (رَمَضَان ; also spelled Ramazan, Ramzan, Ramadhan, or Ramathan) is the ninth month of the Islamic calendar, observed by Muslims worldwide as a month of fasting (sawm), prayer (salah), reflection, and community. A commemoration of Muhammad's first revelation, the annual observance of Ramadan is regarded as one of the Five Pillars of Islam and lasts twenty nine to thirty days, from one sighting of the crescent moon to the next. Fasting from dawn to sunset is obligatory (fard) for all adult Muslims who are not acutely or chronically ill, travelling, elderly, breastfeeding, diabetic, pregnant, or menstruating. The predawn meal is referred to as suhur, and the nightly feast that breaks the fast is called iftar. Although rulings (fatawa) have been issued declaring that Muslims who live in regions with a midnight sun or polar night should follow the timetable of Mecca, it is common practice to follow the timetable of the closest country in which night can be distinguished from day. Accordingly, during the hours of fasting, Muslims refrain not only from food and drink, but also tobacco products, sexual relations, and sinful behavior, devoting themselves instead to prayer and study of the Quran.
Этимология
Рамазан сөзі араб тіліндегі R M Ḍ (ر م ض) түбірінен шыққан, мағынасы – "күйдіретін ыстық". Бұл классикалық араб тіліндегі "рамид (رَمِضَ)" етістігі, ол "қатты қызу – жану; күйдіру; жалындану; жарқырау" дегенді білдіреді. Кейбір мұсылмандар Рамазанды Исламдағы Алланың есімдерінің бірі деп санайды. Сондықтан көптеген хадистерде күнтізбе айын атауда тек "Рамазан" деп айтуға тыйым салынады және сунниттік, шииттік және зәйдтік дереккөздерде айтылғандай, "Рамазан айы" деп айту қажет. Дегенмен, басқалар бұл хабарды "мауду" (жасалма) және сенімсіз деп бағалайды. және жиырма төртінші Рамазан. Мұхаммед пайғамбарға алғашқы Құран аяттары Лейлат әл-Қадр түнінде түскен делінеді, ол Рамазан айының соңғы он күніндегі бес жұп түндердің бірі. Мұсылмандарға ораза ұстау Хижраның екінші жылында (624 ж.) бұйырылғанмен, имандылардың Алладан сақтану (тақуа) сезімін дамытуы үшін бұл әрқашан қажет болды. Олар исламға дейінгі Меккедегі мүшріктердің күнәларын кешіру және құрғақшылықтан сақтану үшін Мухаррам айының он күні ораза ұстағанын айтады. Филипп Дженкинс Рамазан оразасының "Сирия шіркеулерінің қатаң оразалық тәртібінен" пайда болғанын айтады, бұл пікірді басқа ғалымдар, соның ішінде теолог Пол Гордон Чандлер де қолдайды, бірақ кейбір мұсылман ғалымдары оған қарсы шығады.
Маңызды күндер
Рамазан айының басталу және аяқталу күндері ай күнтізбесімен анықталады. Дегенмен, көбінесе Рамазан айының басталғанын жаңа айдың көрінуімен тікелей көзбен растауды қалайды.
Ләйлет әл-Қадыр
Ләйләтул-Қадыр (لیلة القدر) немесе "Қуат түні" – мұсылмандардың сенуінше, Құран алғаш рет осы түнде әлемге түсірілді және Мұхаммед пайғамбар осы түнде алғашқы уахиды алды. Бұл түн жылдың ең қасиетті түні деп есептеледі. Ол Рамазан айының соңғы он күні ішіндегі жұп емес түнде болды деп жалпыға сеніледі; ал Дауд Бохралары Ләйләтул-Қадыр Рамазан айының жиырма үшінші түнінде болған деп санайды.
Құрбан айт
Рамазан айының аяқталуын және келесі айлық ай – Шәувалдың басталуын белгілейтін Құрбан айт мейрамы, жаңа ай тілі көрінгеннен кейін немесе егер айды көру мүмкін болмаса, отыз күндік ораза аяқталған соң жарияланады. Құрбан айт – тамақтану, ішу және отбасылық қарым-қатынастардың табиғи жағдайына (фитра) қайта оралуды тойлайды.
Діни рәсімдер
Жалпы, таң атқаннан күн батқанға дейін ораза ұсталады. Ораза алдындағы, таңға дейінгі тамақ сухур деп аталады, ал оразаны ашатын, күн батқаннан кейінгі тамақ ифтар деп аталады. Мұсылмандар намаз оқуға және қайырымдылық жасауға көбірек уақыт бөліп, өзінің рухани тәртібін жақсартуға тырысады, осыған шабыттандырып, хадисте айтылған: «Рамазан келгенде, Жұмақтың есіктері ашылады, тозақтың есіктері жабылады және шайтандар тізгінленеді».
Ораза ұстау
Рамазан – рухани ой елеңдеу, өзін-өзі жетілдіру және құлшылық пен ғибадаттың артуының уақыты. Мұсылмандар Исламның үйретулерін ұстануға көбірек күш салуға тиіс. Ораза (саумы) таң атқанда басталып, күн батқанда аяқталады. Тамақ ішуден және су ішуден қалысқаннан басқа, мұсылмандар жыныстық қатынастан, жаман әрекеттерден бас тартып, мұқтаж жандарға көмек көрсетуге, оларға деген ықыластың артуына ұмтылады, соның нәтижесінде жомарттық пен міндетті садақа (закат) амалдарына шақырылады. Ораза ұстаудан босатылатындар: саяхатта жүргендер, хайыз көріп жүргендер, ауыр сырқатта жатқандар, жүкті әйелдер және бала емізетін аналар.
Сухур
Күн сайын таң атпай бұрын, мұсылмандар ораза алдындағы "сухур" деп аталатын тамақтанады. Таң атуға аздаған уақыт қалғанда тоқтағаннан кейін, мұсылмандар күндізгі алғашқы намазды, фаджрды, оқиды.
Ифтар
Күн батқанда отбасылар оразаны іфтармен бұзады, дәстүр бойынша тамақты құрма жеуден бастап, Мұхаммед пайғамбарымыздың үш құрмамен оразасын ашқан әдетін еске алады. Содан кейін олар бес уақыт намаздың төртіншісі – Магриб намазын оқып, басты тамаққа отырады. Ифтар кезінде көптеген қоғамдық жиналыстар, көбінесе швед үстелі түрінде ұйымдастырылады. Дәстүрлі тағамдар, әсіресе Рамазан айында ғана дайындалатын десерттер ерекше аталады. Көбінесе су ішеді, бірақ шырын мен сүт, сондай-ақ газдалған сусындар мен кофеинді сусындар да қол жетімді. Таяу Шығыста іфтар судан, шырындардан, құрмадан, салаттардан және апетиттерден тұрады; бір немесе бірнеше негізгі тағамдар; және мол десерттерден құралады, десерт тамақтың ең маңызды бөлігі саналады. Типик негізгі тағамдарға бидаймен пісірілген қой еті, грильденген көкөністермен қой еті кебабы және бұршақ қосылған күрішпен бірге пісірілген қуырылған тауық кіреді. Десерттерге локма, баклава немесе кунафе кіруі мүмкін. Уақыт өте келе, іфтар жүздеген, тіпті мыңдаған адамды қабылдайтын тойға айналды. Әміралықтың ең ірі мешіті – Абу-Дабидегі Шейх Зайед атындағы Ұлы мешіт әр түн сайын отыз мыңға дейін адамды тамақтандырады. Машхад қаласындағы Имам Реза қасиетті орнында он екі мыңға жуық адам іфтарға қатысады.
Қайырымдылық
Зәкят, көбінесе "кедейлер мөлшерлемесі" деп аударылады, мұсылманның табысының белгілі бір пайызын кедейлерге беруі міндетті; бұл Исламның бес тірегінің бірі болып табылады. Мұсылмандар Рамазан айында жасалған жақсылықтардың сыйақысы жылдың басқа кездеріне қарағанда артық болатынына сенеді, сондықтан көптеген мұсылмандар осы айда жылдық зекеттерінің көп бөлігін, тіпті барлығын садақа етеді.
Түнгі дұғалар
Тарауих (تراويح) – Рамазан айында оқылатын қосымша түнгі намаз. Көптеген адамдардың ойынша міндетті деп есептелсе де, шын мәнінде міндетті емес.
Денсаулыққа әсері
Рамазан айында ораза ұстаудың денсаулыққа әсері әртүрлі. Рамазан оразасы сау адамдар үшін қауіпсіз деп саналады; бірақ, белгілі бір бұрыннан бар денсаулық проблемалары бар адамдар үшін тәуекел тудыруы мүмкін. Көптеген ислам ғалымдарының пікірінше, ауру адамдар ораза ұстауға міндетті емес. Сонымен қатар, қарттар мен жасөсперім шақтағы балалар оразадан босатылады. Жүкті немесе бала емізетін әйелдерге де Рамазан айында ораза ұстауға рұқсат етілмейді. Жүкті әйелдердің ораза ұстауы белгілі бір денсаулық тәуекелдерімен байланысты, соның ішінде ерте босану және жүктілік диабеті болу мүмкіндігі бар. Рамазан айында ораза ұстаудың денсаулыққа пайдалы жақтары да бар, мысалы, инсулинге сезімталдықты арттыру және инсулинге қарсы тұруды азайту. Бұрыннан жүрек-қан тамырлары ауруы болған адамдарда 10 жылдық жүрек-қан тамырлары ауруы тәуекелінің көрсеткіші, липидтік профиль, систолалық қан қысымы, салмақ, дене массасы индексі (ИМТ) және белдің көлемі сияқты факторлардың жақсарғаны байқалды. Ораза кезеңінде әдетте салмақ азаяды, бірақ кейін қайта жинауы мүмкін. Көптеген мәдениеттерде сухур және ифтар уақытында көп мөлшерде тамақ мен су ішіледі, бұл денсаулыққа зиян келтіруі мүмкін. Рамазан оразасы сау адамдар үшін қауіпсіз, егер тамақ пен суды жеткілікті мөлшерде қабылдаса; бірақ, денсаулық проблемалары бар адамдар ораза ұстамас бұрын немесе ораза кезінде денсаулықтарына қатысты мәселелер туындаса, медициналық кеңес алуы керек. Берлин және Ұлыбритания білім беру департаменттері студенттерді Рамазан айында ораза ұстаудан бас тартуға шақыруға тырысты, себебі тамақтанбау немесе су ішпеу оқуға шоғырлануда қиындықтар тудырып, үлгерімді нашарлауы мүмкін деп санайды. Ирандық зерттеушілер тобының мәліметтері бойынша, орташа (GFR <60 мл/мин) немесе ауыр бүйрек ауруы бар пациенттерде Рамазан айында ораза ұстау бүйрек зақымдануына әкелуі мүмкін, бірақ бүйрек трансплантациясы жасаған және жақсы қызмет ететін пациенттерге немесе көбінесе тас түзілетін пациенттерге зиян келтірмейді. 55 алжирлік кәсіби футболшыларға жасалған зерттеу Рамазан айында жылдамдық, ептілік, дриблинг жылдамдығы және төзімділік көрсеткіштерінің айтарлықтай төмендегенін көрсетті, және Рамазан айы аяқталғаннан кейін 2 аптаға дейін көптеген ойыншылардың көрсеткіштері төмен болды.
Полярлық аймақтардағы Рамазан айы
Күннің таң атқаннан күн батқанға дейінгі ұзақтығы әлемнің әртүрлі бөліктерінде Күннің жазғы немесе қысқы күн тоғысына байланысты өзгереді. Көптеген мұсылмандар Рамазан айында он бірден он алты сағатқа дейін ораза ұстайды. Дегенмен, полярлық аймақтарда таңнан күн батуға дейінгі кезең жазда жиырма екі сағаттан асып кетуі мүмкін. Мысалы, 2014 жылы Исландияның Рейкьявик және Норвегияның Тронхейм қалаларындағы мұсылмандар шамамен жиырма екі сағат бойы ораза ұстады, ал Австралияның Сидней қаласындағы мұсылмандар бар болғаны он бір сағат ораза ұстады. Күндіз немесе түнде үздіксіз болатын аймақтарда кейбір мұсылмандар күннің шығуы мен батуын бақылайтын ең жақын қаланың ораза кестесін ұстанады, ал басқалары Мекке уақытын ұстанады.
Жер орбитасындағы Рамазан
Күннің шығысы мен батысы Жердің төменгі орбитасында күніне он алты рет болатындықтан, мұсылман ғарышкерлері ғарышта діни амалдарын соңғы болған жерінің уақыт белдеуіне қарай жоспарлайды. Мысалы, Флоридадағы Кеннеди ғарыш орталығынан ұшырылған малайзиялық ғарышкер оразасын Флориданың шығыс уақыты бойынша, Канавералдағы күн шығу мен күн бату уақытына сәйкес ұстайды. Бұл күнделікті намаз уақыттарын, сондай-ақ Рамазан айындағы күн бату мен күн шығу уақыттарын қамтиды.
Рамазан айында жұмыспен қамту
Рамазан айында мұсылмандар жұмыс істеуді жалғастырады; алайда, Оман және Ливан сияқты кейбір елдерде жұмыс уақыты қысқартылады. Ораза ұстап жүрген мұсылмандардың жұмысқа қатысты өнімділігіне әсер етуі мүмкін екенін ескере отырып, жұмыс берушілеріне хабарлауы жиі ұсынылады. Рамазанды сақтайтындарға діни сенімдеріне байланысты қандай қорғау көрсетілетіні елдер арасында әртүрлі. Оларды басқа қызметкерлерге қарағанда кемсітушілікке ұшырататын саясат Ұлыбритания мен АҚШ-та дискриминациялық шағымдарға әкеп соқты. Arab News басылымында Сауд Арабиясының бизнес өкілдері Рамазан айында жұмыс уақытының қысқартылуына наразы екендіктерін айтқан. Кейбір компаниялар өнімділіктің 35-50% төмендегенін хабарлады. Сауд Арабиясының кәсіпорындары ұзақ жұмыс уақытын ынталандыру үшін жалақы қосымшаларын беруді ұсынды. Өнімділік төмендесе де, саудагерлер сұраныстың артуына байланысты Рамазан айында жоғары табысқа қол жеткізе алады.