Кіріспе

Яһудилер мен христиандарды атау үшін ислам термині, Джеральдин Брукстың "Кітап халқы" романы.

Кітап халқы немесе Әһл әл-кітаб (أهل الكتاب) – мұсылмандардың бұрынғы уахилармен, әдетте жазба түрінде басшылыққа алынған діндердің ізбасарларына қатысты ислам термині. Құранда олар яһудилер, христиандар, сабилер және кейбір түсіндірмелерге сәйкес зороастрийлер деп айтылады. 8 ғасырдан бастап, кейбір мұсылмандар басқа діни топтарды да, мысалы самариялықтарды, тіпті буддистерді, индуистерді және джайндарды да Кітап халқы деп мойындады. Тарихи тұрғыдан алғанда, мұсылмандар Кітап халқы деп таныған діни қауымдар «димма» («қорғау») деп аталатын заңдық мәртебеге ие болды, яғни олар өз дінін ұстануға және өз қауымын өз дінінің ережелері мен нормаларына сәйкес басқаруға рұқсат алды, ал мұның орнына олар арнайы жеке бастық салығын – жизйяны төледі. Құран бұл терминді түрлі жағдайларда қолданады, діни пікір таластарынан бастап, монотеистік кітаптарға ие болғандардың арасындағы сенім бірлігін баса көрсететін үзінділерге дейін. Мұсылман мен христианның некесін тек христиан тарапының рұқсатымен жасау керек, ал христиан әйеліне дұға ету үшін шіркеуге баруына тыйым салуға болмайды.

Терминнің мағынасы

Адаммен бірге қолданылғанда, "ахл" термині сол адамның үй ішіндегі мүшелерін, оның ішінде олардың тайпаластарын, туыстарын және олармен ортақ отбасылық байланысқа ие барлық адамдарды білдіреді. Алайда, оны белгілі бір жерде тұратын адамдарға (мысалы, Құран 9:101-дегі ahl al Madīna, "Мәдина халқы") немесе ahl madhhab, "белгілі бір мазхаб немесе ойлау мектебінің жақтастары" сияқты абстрактілірек атаулармен жер атауларымен де қолдануға болады. "Кітап" сөзі Құранда жиі кездеседі, көбінесе жаратылғанның бәрін жазу және тіркеу құдайлық, емес адамдық іс-әрекет ретінде қолданылады. Бұл сөз тек "кітап" деген мағынаны ғана емес, сонымен қатар құдайлық білімді, құдайлық билікті және құдайлық аянды білдіреді. Осылайша, "ахл әл-кітап" термині мұндай білім мен аянға қол жеткізгендерге қатысты: олар – Алланың пайғамбар арқылы даналығын 'жіберген' (Танзилді қараңыз) адамдар, бұл – Алланың рақымының нышаны. Алайда, Кітап халқына берілген аяндар – Тәурат (әл-Таурат), Зәбур (әл-Зәбур) және Інжіл (әл-Інжіл) нысанында келеді.

Қолданылуы

Құран монотеистік кітаптардың иелері арасындағы сенім бірлігін баса көрсетеді және кейде Мұхаммедті олардан ақпарат сұрауға шақырып, бұрынғы уахи алған қауымдардың діни және моральдық ізгіліктеріне құрмет көрсетеді. Мұхаммедтің төңірегіндегі яһудилер мен христиандардың оның үндеуін қабылдаудан бас тартуын көрсете отырып, Құран олардың өзінде бар, бірақ іске асырмайтын үндеуді түсінуге қабілетсіздігін және Мұхаммедтің үйретісі осы үндеуді толықтыратынын бағалауын ерекше атап көрсетеді. Исламтанушы ғалым Ивон Хаддадтың айтуынша, бұл қысқа тарау Пайғамбардың "ашық дәлелін" (байина) қабылдамағандардың барлығын, олар Кітап иелері немесе кәпірлер (куффарлар) болсын, тозақтың мәңгілік отына тартады. Кітап иелері туралы джизья аятында (Құран 9:29) да айтылған. Аштнамеде христиандарды соғысқа мәжбүрлеуге болмайды және мұсылмандар олардың орнына соғысуы керек делінген; сонымен қатар, христиан шіркеулеріне құрмет көрсету және олардан ұрлық жасауға тыйым салынады. Мандаилерге «саби» терминін нақты қолданған ең ерте дерек – әл-Хасан ибн Бахлул, ол Аббасидтердің уәзірі Әбу Әли Мұхаммед ибн Мукланы (шамамен 885–940 жж.) келтіреді. Алайда, осы кезеңдегі мандаилер өздерін сабилер деп атаған-атамағаны немесе бұл талап Ибн Мукладан бастау алғаны әлі анық емес.

Кейінгі исламдық қолданысы

Омейядтардың генералы Мұхаммед ибн Қасым (шамамен 694-715 жж.) Брахманабадты жаулап алған кезде, индустарға, буддистерге және джайндарға «Кітап халқы» мәртебесін бергендігі айтылады. Ислам ғалымдары индустардың «Кітап халқы» санатында екендігіне қатысты пікір келіспеушіліктер бар. Үндістанды ислами жаулау нәтижесінде бұл анықтаманы қайта қарау қажет болды, себебі Үндістан халқының көп бөлігі үнді діндерін ұстанды. Үндістанның көптеген мұсылман дін қызметкерлері индустарды «Кітап халқы» деп есептеді.

Дими

Димми – тарихи термин, сөзбе-сөз "қорғалған адам" дегенді білдіреді. Ғалымдардың пікірінше, дхиммилердің құқықтары өз қауымдарында толық қорғалған, бірақ ислам мемлекетінің азаматтары ретінде белгілі бір шектеулерге тап болды және олар үшін джизья салығын төлеу міндетті болды, ол мұсылман азаматтары төлейтін зекет немесе садақаны толықтырды. Дхиммилер мұсылмандарға жүктелген белгілі бір міндеттерден босатылды және мұсылмандарға ғана арналған саяси құқықтардан айырылды, бірақ мүлік, келісімшарт және міндеттемелер саласында тең құқықтарға ие болды. Шариғат бойынша, дхимми қауымдары әдетте өздерінің ерекше заңдарымен басқарылды, мұсылман қауымына ғана қатысты заңдардан өзгеше. Мысалы, Мединедегі яһуди қауымына өздерінің халахикалық соттарын құруға рұқсат берілді, ал Османдық империясының миллет жүйесі дхимми қауымдарына жеке соттар арқылы өздерін-өздері басқаруға мүмкіндік берді. Бұл соттар өз қауымдарынан тыс діни топтарға қатысты істерді немесе өлім жазасын қарастыратын істерді қарауға құзыретті болмады. Дхимми қауымдарына мұсылман қауымы үшін әдетте тыйым салынған, мысалы, алкоголь және шошқа етін тұтыну сияқты белгілі бір амалдарға қатысуға рұқсат етілді. Тарихи тұрғыдан алғанда, дхимми мәртебесі бастапқыда яһудилерге, христиандарға және сабиандарға қолданылды. Кейіннен бұл мәртебе зороастрийлерге, индуистерге, джайнистерге және буддистерге де таратылды. Жұмсақ ислам дінін ұстанатындар дхимма жүйесін ұлттық мемлекеттер мен демократия дәуіріне сай емес деп санайды.

Яһудилер мен мәсіхшілер қолданған

Яһуди дінінде "Кітап халқы" (ивритше: עם הספר, Am HaSefer) термині еврей халқын белгілеу үшін қайта қолданылды, бұл Тораға немесе бүкіл еврей Библиясына сілтеме жасайды. Кейбір христиан дін өкілдері де өздеріне қатысты "Кітап халқы" терминін қабылдады, олардың ішінде Пьюритандар, сондай-ақ Жебі күн Адвентистері және Баптистер ең бастылары.