Кіріспе

Мұхаммедтің іс-әрекеті мен сөздері туралы әдебиет

Исламда сүннет (سنة) – Мұхаммед пайғамбардың мұсылмандарға үлгі боларлық дәстүрлері мен іс-әрекеттері. Сүннет – Мұхаммедтің замандастарының өзі көрген, соған сәйкес өмір сүрген және кейінгі ұрпақтарға жеткізген нәрсе. Исламның классикалық теориялары бойынша, сүннет хадис арқылы құжатталған (Мұхаммедтің үйретіп бергендері, істері, сөздері, үнсіз келісімдері немесе наразылықтары ауызша жеткізілген жазбалар), ал Құранмен (Ислам кітабы) бірге Мұхаммед арқылы берілген құдайлық аян (вахи) болып табылады. Сунниттік исламның классикалық теорияларынан өзгеше, шиит мұсылмандары имамдар сүннетті түсіндіреді дейді, ал суфилер Мұхаммед сүннеттің құндылықтарын «суфи шешендерінің тізбегі арқылы» жеткізгенін санайды. Құрандағы бірнеше аяттар оның мінез-құлқын үлгілік деп жариялап, оған бағынуға шақырады. Сүннет Исламдағы негізгі заңдар мен амалдардың, мысалы, қалай намаз оқу керектігінің негізін қалады, сондай-ақ «ең қарапайым іс-әрекеттерге» дейін, мысалы, тырнақ қалай кесуге немесе сақалдың қандай ұзындықта болуына дейін нұсқау береді. Исламнан бұрынғы кезеңде сүннет жақсы немесе жаман әрекетті білдіретін. Исламның алғашқы кезеңдерінде бұл термин өткен адамдардың, соның ішінде Мұхаммедтің де жақсы үлгілерін білдіретін. Мұхаммедтің сүннеті міндетті түрде хадиспен байланысты емес. Қазіргі классикалық мағынасы Исламның екінші ғасырының соңында, әл-Шафии ғалымның ықпалымен қалыптасты, ол кезде хадисте жазылған Мұхаммедтің үлгісіне басқа биліктер белгілеген барлық үлгілерден басымдық берілді. Сөйтіп, әл-сүннет термині ақырында Мұхаммедтің сүннетімен мағынасы бірдей болып қабылдалды. Сүннетті жазу – арабтардың дәстүрі болған, олар Исламды қабылдағаннан кейін бұл әдетті дініне әкелді. Мұхаммедтің сүннеті, хадис негізінде, оның нақты сөздерін (Сүнна Қаулия), әдеттерін, амалдарын (Сүнна Филилия) және үнсіз келісімдерін (Сүнна Тақририя) қамтиды. Исламда «сүннет» сөзі міндетті емес діни амалдарды, мысалы, Сүннет намазын білдіру үшін де қолданылады.

Сүнне мен хадис

Мұхаммедтің өмірбаянындағы жазбалар аясында сүннет көбінесе хадиспен мағынасы бірдей қолданылады, себебі Мұхаммедтің мінез-құлқының көп бөлігі оның сипаттамалары, сөздері мен іс-әрекеттері хадис арқылы бізге жеткен. Сейед Насрдың пікірінше, хадис Мұхаммедтің сөздерін қамтиды, ал сүннет оның сөздері мен іс-әрекеттерімен қатар, ол мақұлдаған исламнан бұрынғы дәстүрлерді де қамтиды. Шариғат контекстінде Малик ибн Анас және Ханафи ғалымдары олардың арасындағы айырмашылықты көрсеткен деп есептеледі: мысалы, Малик өзіне жеткен кейбір риуаяттарды қабылдамады, өйткені олардың "Мәдина халқының орныққан әдет-ғұрыптарына" қайшы екенін айтты.

Сүннеті салауат

Исламның "жолы" және ислам қауымының дәстүрлі әлеуметтік және құқықтық әдет-ғұрыптары мен практикасы болғаннан бөлек, сүннет кейбір мақтауға лайық амалдарға (көбінесе дұға оқу) қатысты уажиб/фард (міндетті) емес, мустахабб (ұсынылған) синонимі ретінде жиі қолданылады.

Ахли Сүнне

Сунни мұсылмандары сондай-ақ Ахл ас-Сунна уә-л-Жамағат ("Мұхаммедтің дәстүрі мен қауымының адамдары") немесе қысқаша Ахл ас-Сунна деп аталады. Кейбір ертедегі сүнни мұсылман ғалымдары (Әбу Ханифа, әл-Хұмайди, Ибн Әби 'Асим, Әбу Дауд және Әбу Наср әл-Марвази сияқты) "сүнне" терминін шии және басқа сүнни емес ислам ағымдарының сенімдеріне қарсы, сүнни доктринасын білдіру үшін тар мағынада қолданған. Мұхаммедтің (ﷺ) сахабаларының заманында жаңа мұсылмандар ақыл-ойымен белгілі бір сенімдерді қабылдап, кейбіреулерін қабылдамайтын. Сондықтан көптеген ертедегі мұсылман ғалымдары "сүнне" деп аталатын сенімдер туралы кітаптар жаза бастады.

Құранда

"Сүнна" сөзі Құранда бірнеше рет кездеседі, бірақ пайғамбардың немесе пайғамбардың сүннеті (суннат әл-расул, суннат әл-наби немесе сунна әл-набауия), яғни Мұхаммедтің жолы/тәжірибесі туралы нақты айтылмаған (мусульмандарды Мұхаммедке бағынуға шақыратын бірнеше аяттар бар). Төрт аятта (8.38, 15.13, 18.55) "сунат әл-аувалин" деген тіркес қолданылған, ол "ежелгілердің жолы немесе тәжірибесі" деген мағынаны білдіреді деп есептеледі. Ол "өткен нәрсе" ретінде сипатталады немесе Аллаға сенбеушілердің Оны қабылдауына кедергі келтіреді. "Сүннат Аллаһ" ("Алланың жолы") бес аятта сегіз рет кездеседі. Сонымен қатар, 17:77 аяты басқа, ертерек мұсылман елшілерінің (Ибраһим, Мұса және т.б.) жолы және "Біздің жолымыз", яғни Алланың жолы туралы айтады:
1=[Бұл] Біз сенен бұрын елшілер ретінде жібергендердің жолы (сүннасы), және Сіз Біздің жолымызда (сүннатуна) ешқандай өзгеріс таба алмайсыз. Бұл кейбір ғалымдарға (мысалы, Жавед Ахмад Ғамидиге) сүннеттің Құран мен Мұхаммедке дейінгі дәстүр екенін, және шын мәнінде Алланың пайғамбарларының дәстүрі, әсіресе Ибраһимнің дәстүрі екенін көрсетеді. Мұхаммед бұл дәстүрді исламның ажырамас бөлігі ретінде қайта орнату кезінде, христиандар, яһудилер және Исмаилдің араб ұрпақтары, арабтанған арабтар немесе исмаилдықтар болды.

Төрт мадхаб

Исламның алтын ғасыры Ханафи, Малики, Шафии, Ханбали және басқа да фиқһ мектептерінің құрылуымен басталды, бұл сүннетті "Мұхаммед пайғамбардың өзіне тән дәстүрлерге" (сунна әл-набауия) шектеді. Жаңа араб империясының ірі қалаларындағы, Мекке, Куфа, Басра және Сирия сияқты ежелгі аймақтық заң мектептерінде сүннеттің қазіргі қолданыстағыдан гөрі икемді анықтамасы болды. Бұл – Мұхаммедтің сахабаларының үлгілері, халифалардың үкімдері және "сол мектептің ғалымдары арасында кеңінен қабылданған" амалдарды қамтитын "қабылданған нормалар" немесе "әдет-ғұрыптар" болатын. Сүнна жиі "Құраннан кейінгі екінші орында" деп есептелгенмен, хадис "Құранды басқару және түсіндіру" құралы ретінде де қарастырылды. Әл-Шафии сүннеттің "Құранмен бірдей деңгейде" екенін "күшпен дәлелдеді" (ғалым Дэниел Браун айтқандай), олардың екеуі де иләһи аян. Әл-Шафии айтқандай, "Пайғамбардың бұйрығы – Алланың бұйрығы". Дегенмен, бұл Шафиидің сүннет Құраннан төмен екендігі туралы басқа тұжырымына қайшы келеді. Мұхаммедтің сүннеті барлық басқаларынан жоғары тұрды, және "хадис кез келген сүннеттің дұрыстығын растау үшін негіз болуы керек" деген "кең пікір" қалыптасты (М. О. Фаруктың сөзіне сүйенсек). Әл-Шафиидің жетістігі соншалық болды, кейінгі жазушылар "сүннетті Пайғамбардың сүннетінен басқаша қарастырмады".

Хадистерді жүйелеу

Алғашқы мұсылман заңгерлері өздерінің ісіне дәлел келтіргенде хадисті құжаттауға міндетті емес деп санаған, және сүннет Мұхаммедтің (ﷺ) өмірінде жазылмаған (ғалым Халед Абу Эль-Фадлдың айтуынша), бірақ әл-Шафиидің жеңісімен және сүннеттің шынайылығын растау үшін хадис қолданылуы керек деген "жалпы келісіммен" жағдай өзгерді (М. О. Фаруктың айтуынша), заңдық еңбектер пайғамбарлық хадисті енгізе бастағанда. Хадис енді жүйелі түрде жиналып, құжатталды, бірақ оқиға болғаннан бері бірнеше ұрпақ өткендіктен, "Пайғамбарға (ﷺ) айтылған көптеген хабарлар өтірік немесе кем дегенде тарихи тұрғыдан күмәнді" (Абу Эль-Фадлдың айтуынша). "Шындығында, ислам заң ғылымының ең күрделі салаларының бірі – шынайы және шынайы емес дәстүрлерді ажыратуға бағытталған ілім". Әбу Һурайра хадисті жаттап алған.

Классикалық ислам

Ислам заңгерлері сүннетті заңдық салдары жоқ – ал сүнне аль-ʿādīyah (Мұхаммедтің "жеке әдеттері мен қалаулары") және мұсылмандарға міндетті – ал сүнне аль-худа деп бөледі. Зәһири мектебі орындалуы сыйланбаған немесе ескерілмеген сүннет болмайды деп санайды, ал классикалық исламда міндетті емес сүннетті орындау ізгілік, бірақ міндетті емес деп есептеледі. Суфилер «міндетті және міндетті емес» сүннеттің аражігін «мағынасыз» деп қарастырады. Мұхаммед – әл-инсан әл-камил, кемелді адам, Алланың жақсы көргені, шарапаткер, «құдайлық нұрдың каналы». Оның әрбір амалынан үлгі алу – «тақуалықтың ең жоғары дәрежесі». 1=Біліңдер, қуанышқа жетекші кілт – сүннетті ұстану және Пайғамбардың (с.ғ.с.) барлық қимыл-әрекеттерінде, сөздерінде және істерінде, тіпті тамақтану, тұру, ұйықтау және сөйлеу әдептерінде оған еліктеу. Мен мұны тек діннің талаптарымен ғана байланыстырып айтпаймын, себебі олардан қашуға болмайды; керісінше, бұл мінез-құлықтың барлық саласын қамтиды.

Модернисттік ислам

19 ғасырда Моғол империясының құлдырауынан бастау алған "әлеуметтік және саяси дүрбелең" кейбір мұсылмандарды Мұхаммедтің жанындағы, адамдық келбетін іздеуге жетеледі. Кереметтер орындаған, "өмірден асқан" пайғамбарлық бейнесі, "мұсылман қауымын жаңарудың практикалық үлгісі" – ізгі, прогрессивті әлеуметтік реформатор иелігіне көшті. Мысалы, Насершіл Египет ғарыштық "үлгі адам" емес, "социализм имамын" мақтан тұтты. Суннаның илаһи аян екендігіне қарсы шығып, Мұхаммедтің миссиясының мақсаты – тек Құранды жеткізу деген тұжырымды қолдаған Ғұлам Ахмед Первез (1903–1985) болды. Ол Құранның "Елшінің міндеті – жариялау ғана" (5:99) аятын келтіріп, Мұхаммедтің іс-әрекеттеріне қатысты Алланың түзету жасаған бірнеше аяттарды (8:67), (9:43), (66:1) көрсетті, осылайша Мұхаммедтің құдайға берілген білімінің болмауына дәлелдеді. Бұл жылдам әлеуметтік және технологиялық өзгерістердің, мұсылман билігінің әлсіреуінің, мұсылман елдеріндегі дәстүрлі мазхабтардың батыстан келген заң кодекстерімен алмастырылуының кезеңі, дәстүрлі хадистерде талап етілген "азаматтық және саяси мәселелердегі толыққанды үлгілерден" бас тартуға ұсыныс жасады, "өйткені дүниелік мәселелерге егжей-тегжейлі пайғамбарлық басшылық қажет болса, әр дәуір өзгеріп жатқан жағдайларға бейімделу үшін жаңа пайғамбарды қажет етеді".

Исламдық қайта жаңғыру

ХХ ғасырдың соңында отаршылдықтан арылумен бірге жаңа ислами тіршілік пайда болды. Теоретиктер емес, белсенділер ретінде олар "исламды қайтадан билікке көтеруге" ұмтылысты, әсіресе, отаршылдық және заманауилықтың "әлемдік, батыстан ықпал алған заң жинақтарымен" алмастырылғанға дейін ислам елдерінің заңын шариғатқа қайтаруға тырысты. Модернистер сияқты, тіршілікке келтірушілер де тақлидті "күшпен қабылдамады" және заңның классикалық мектептеріне (мадхаб) аса қызығушылық танытпады. Алайда, Абул А'ла Маудуди және Мұстафа әл-Сибаи сияқты тіршілікке келтірушілердің "сүннеттің құқығы мен хадистің жалпы адалдығына" деген қолдауы "өзгеріссіз" болды, сондай-ақ олар "хадисті жоққа шығаруға" қарсы тұрды. Шибли Номани, Абул А'ла Маудуди, Рашид Рида және Мохаммед әл-Газали осы күш-жігердің жақтастары болды.

Хадиске негізделген сүннеттің баламалары

"Көптеген жазушылар келіседі", оның ішінде күмәнданғандар да, "сүннет пен хадис бірге тұруы немесе құлауы керек" дегенмен, кейбіреулер (Фазлур Рахман Мәлік, Джавед Ахмад Гамиди) "хадиске тәуелсіз сүннеттің негізін орнатуға" тырысып, ал әл-Шафииден бұрынғы сүннет мағынасына жүгінді.

"Тіршілік ету сүннеті"

1960 жылдары Ислам модернисі және Пәкістанның Ислам зерттеулері орталық институтының бұрынғы басшысы Фазлур Рахман Мәлік (Fazlur Rahman Malik) Мұхаммедтің (Пайғамбардың) сүннеті – нормативті үлгісі қалай түсінілуі керек екені туралы тағы бір идея ұсынды: ғасырлар бойы "жалпы ұғым" ретінде, бірақ "толыққанды нақты мазмұнмен толтырылмаған". Ол Мұхаммедтің "адамгершілік реформатор" ретінде келгенін, емес "жалпы заңнама беруші" ретінде келгенін, ал сүннеттің ерекшеліктері оның ізбасарларының қауымдастығымен келісілетінін, уақыт өзгерумен бірге дамитын "тірі және үздіксіз процесте" қалыптасатынын айтты. Ол батыс және мұсылман ғалымдарының Мұхаммедтің нақты бір мәлімдемесін дәлелдеуге тырысқан мұсылмандар көптеген хадис пен иснад (тізбек) мазмұнын өзгертіп бұзған деген сын-пікірін қабылдады, бірақ бұл оларды алаяқтық немесе жалғандыққа айналдырмады, себебі егер "Хадис сөзбен Пайғамбарға қайтпаса, оның рухы әрине қайтады". Оның орнына әл-Бухари мен әл-Муслимнің ахадис жинақтары – ижма (мұсылман ғалымдарының консенсусы немесе келісімі), ислам құқығының тағы бір классикалық көзі. Олар Шәфиилік "Ежелгі мектептердің" заңнамалық әдістемесін қайта жаңғыртуға мүмкіндік берді. Бірақ екінші және үшінші ғасырдағы мұсылмандар пайғамбарлық рухқа негізделген хадис пен заңдарды қайта құрастырғандай, қазіргі мұсылмандар да рибаны қайта анықтап, банктік пайызға қарсы ортағасырлық заңдарды экономикалық өнімділікке зиян келтірмей, кедейлерге көмектесетін шаралармен алмастыра алады.

Сүннеті - амалдан , хадисті емес

Суннаның ең негізгі және маңызды ерекшеліктері – салат (намаз), зекет (ондық беру), хадж (Меккеге сапар), саум (Рамазан айында таңнан күн батқанға дейін ораза ұстау) сияқты құлшылық амалдары мұсылмандарға «көптен көпке» (әл-Шафии сияқты фиқһ ғалымдарының пікірінше) беріліп, хадис кітаптарын тікелей пайдаланбастан (хадис кітаптары көбінесе келіспеген немесе жиі орындалмаған мәселелер бойынша жауаптар алу үшін қарастырылатын) және олардың сенімділігін тексеруден бұрын жеткізілген. Модернист Рашид Рида бұл «сүннің даусыз жалғыз көзі» деп есептеді. С.М. Юсуф «практика практика арқылы жақсы беріледі» деп мәлімдеді және хадистен гөрі сүннетті анықтаудың сенімдірек жолы екенін айтты. Ол сондай-ақ, хадис кітаптарына тәуелсіз практиканың ұрпақтан ұрпаққа берілуі, ерте заң мектептерінің халифат сүннеті мен Пайғамбардың сүннетін ажыратпауының себебін түсіндіреді деп сенді. Жавед Ахмад Гамидидің пікірінше, мұсылман қауымының үздіксіз практикасы (ижма, консенсус) Құранның Мұхаммедтің сахабаларының консенсусы және олардың үнемі оқулары арқылы «ұмма» (мұсылман қауымы) қабылдаған тәсілге ұқсас. Осының салдарынан Гамиди осы шектеулі, үздіксіз практика сүннетін нағыз сүннет деп санайды – ол Құранмен бірдей сенімді, бірақ дәстүрлі сүннеттен бас тартып, хадистің күмәнді негіздерінен сақтайды.

"Ішкі күйлер"

Суфи ойшылдары "фикхтың егжей-тегжейінен гөрі жеке руханилық пен ізгілікті баса дамытты". Мұхаммедтің сыртқы және ішкі жайларын қабылдаған кейбір суфи мұсылмандарының пікірінше, нағыз терең сүннет – Мұхаммедтің көркем мінезі мен ішкі жағдайы, яғни Хулукин Азим немесе "Ұлы мінез". Олар үшін Мұхаммедтің көзқарасы, оның ізгілігі, мінезінің сапасы – исламдағы сүннеттің толық мәнін көрсетеді, сыртқы амалдар ғана емес. Олар Мұхаммедтің сыртқы әдет-ғұрыптары ішкі ниетсіз мағынасын жоғалтады, ал көптеген хадистер Мұхаммедке ғана тән емес, арабтардың салты ғана екенін айтады.