Кіріспе

Исламның бес негізгі қағидасы

Исламның бес тірегі (أركان الإسلام; сондай-ақ, "діннің тіректері") – исламның негізгі амалдары, барлық мұсылман үшін міндетті құлшылық актілері саналады. Олар Жәбірейіл періштенің хадисінде баяндалған. Сунниттер мен шииттер осы амалдарды орындау және сақтаудың негізгі ережелері бойынша келіседі, бірақ шииттер оларды басқаша атамайды (Он екішілер үшін Сенімнің қосымшалары мен Исмаилизмнің жеті тірегін қараңыз). Олар: мұсылмандық иман, намаз, зекет беру, Рамазан айында ораза ұстау және мүмкіндігі барлардың Меккеге қажылық жасауы.

Исламның бес бағанасының жалпы сипаттамасы

Мұсылмандардың діни міндеттері бес тірек деп аталады. Олар әртүрлі болғанына қарамастан, бүкіл әлемдегі мұсылмандар тарапынан мойындалып, орындалады. Ислам пайғамбары Мұхаммедтің өмір салтына ұқсас өмір сүруді шын ниетпен қалағандар үшін олар міндетті деп есептеледі. Басқа діндер сияқты, ислам да белгілі бір амалдарды стандартты деп санайды; алайда, өзін мұсылман санайтын әрбір адам оларды міндетті түрде орындайды деген сөз емес. Әрбір адамның сеніміне байланысты жеке қатысу деңгейі әртүрлі болуы мүмкін; мысалы, барлығы күнделікті намаз оқымайды, ораза ұстамайды, қажылыққа бармайды немесе қайырымдылыққа мұлтақ садақа бермейді. Бес тіректі қабылдамай, төрт есік жүйесін ұстанатын әлевилер сияқты мұсылман қауымдастықтары да бар. Мұсылман арабтары жаңа аймақтарды бағындырғаннан кейін, олар мешіттер мен қамалдар салып, өздерінің сенімдері мен мәдениетін көрсететін түрлі естелік шараларын және артефакттарды тапсыруға кірісті. «Аллаға бойұсыну» деген мағынаны білдіретін ислам дінінің амалдары бес тірек деп аталатын негіздерге сүйенеді. Әрбір тірек Құранда әртүрлі сүрелерде айтылған. Осы міндеттемелерге қатысты толыққанды түсіндірмелер Хадисте келтірілген. Мұхаммедтің заманындағы яһудилер мен христиандар, сондай-ақ исламнан бұрынғы Арабияда осыған ұқсас амалдар орындалғанмен, олар Құран мен Хадисте өзгертілді, қатаң монотеистік принциптерге негізделді және Мұхаммедтің өмірімен байланыстырылды. Құранда шаһада толыққанды түрде келмесе де, Аллаға және Оның елшісіне бағынуға шақырылады. Намаз туралы көптеген аяттар бар, намаз уақыттары Құранда көрсетілген, ал 48:29 аятында қиямет пен сажда жасау амалдары айтылған. Бірнеше сүрелерде мұсылмандар намаз оқып, зекет беруге шақырылады (мысалы, Қ.), алайда сыйлықты қашан, кімге және қандай түрде беру керектігі Хадисте егжей-тегжейлі түсіндірілген. Құранда Рамазан айына және белгілі жағдайларда кімнің ораза ұстауы керек және кімге рұхсат етілгені туралы маңызды аяттар бар. Хажға қатысты Құрандағы ең ұзын бөлім қажылықтың бағыттарын, оған қатысушылардың басшылығын және амалдарын сипаттайды, оларды әрдайым Алланы есінде ұстауға шақырады.

Тіректердің тарихы

Ислам тарихы туралы ең басты қағидалардың бірі – Мұхаммед 632 жылы қайтыс болған кезде Бес тірек қалыптасқан және қолданыста болған деген болжам. Дегенмен, осы ислами амалдардың көп бөлігі азшылық мұсылмандық топтар арасындағы шағын айырмашылықтардан пайда болды. Тіректердің негізгі мазмұны Мұхаммедтің өмірі мен сенімдерімен қатар қалыптасқан. Бес тірек туралы Құранда қыстырма сөздер бар, ал кейбіреулері, мысалы Меккеге қажылық жасау туралы тікелей айтылған. Алайда, осы дәстүрлерді орындаудағы езгешеліктер Бес тіректің исламында қабылданады, бірақ бұл олардың барлығы Мұхаммедтің өмірінен бастап қалыптасқан дегенді білдірмейді. Айырмашылықтардың куәлігі тіректердің әрқашан бүгінгідей болмағанын көрсетеді, сондықтан тіректердің қазіргі және классикалық нысанына жетуіне көп жылдар кетті.