Кіріспе

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ресей империясының Батыс Арменияны басып алуы 1915 жылы басталып, Брест-Литовск келісіммен ресми түрде аяқталды. Армяндар оны кейде Ван Республикасы деп атаған. 1915 жылдың шілдесіне дейін Армения революциялық федерациясының де-факто басшысы болған Арам Манукян. Ол қысқаша "Еркін Васпуракан" деп аталды. 1915 жылдың тамызынан басталған сәтсіздіктен кейін ол 1916 жылдың маусымында қайта құрылды. 1916 жылы сәуірде Сазонов келісімінің негізінде Ресейге аймақ берілді. 1917 жылдың желтоқсанынан бастап ол Транскавказ комиссариатына қарады, комиссар ретінде Хакоб Завриев болды, ал Арменияның Бірінші Республикасы құрылғанның алғашқы кезеңдерінде ол басқа Армения ұлттық кеңестерімен бірге қысқа уақытқа біріккен Арменияға енгізілді. Бұл уақытша үкімет 1915 жылдың сәуір айында Ванды қоршаулағаннан кейін әкімшілік құрылымды құраған армян еріктілері құрамына сүйенді. Армения революциялық федерациясының басым бөлігі болды. Арам Манукян немесе "Ванның Арам" әкімшілігінің ең танымал губернаторы болды.

Халықтың таралуы

Ванды қоршау кезінде Ван вилайеті бойынша 67 792 (Осман халқының 1914 жылғы бағалауы бойынша) және 185 000 армян (Армения патриархының 1912 жылғы бағалауы бойынша) болды. Ван қаласында шамамен 30 000 армян болды, бірақ Османдықтардың шабуылы кезінде оларға айналадағы ауылдардан көбірек армян қосылды.

Құрылысы, 1915 жыл

Соғыс 1915 жылы 20 сәуірде Арам Манукянның қарсылық көтерілісінің басшысы ретінде басталып, екі айға созылды. Мамыр айында әрмен батальондары мен регюлианттар қалаға кіріп, Осман әскерін Ваннан қуып шықты.

Транскавказдық арнайы комитет

1917 жылы 18 наурызда Ресейдің Уақытша үкіметі Кавказ вице-корольдігін жойды. Әскери қызмет аймағынан басқа барлық билік арнайы Транскавказ комитеті немесе Озаком деп аталатын азаматтық әкімшілік органға берілді. А. Завриевтің рөлі Озакомның басып алынған аумақтарды басқару туралы жарлық шығаруына ықпал етті. Бұл аймақ ресми түрде "Батыс Армения жері" деп танылды және Требизон, Эрзурум, Битлис және Ван аудандарын бақылаған Завриевтің басшылығымен азаматтық билікке берілді.

Ұлттық майдан

Кавказдағы орыс армиясы ұлттық және этникалық желілер бойынша ұйымдастырылды, мысалы, 1917 жылдың қарсаңында әрмен еріктілері мен Ресей Кавказ армиясы. Алайда, Ресейдің Кавказ армиясы ыдырап, армян сарбаздары Осман әскеріне қарсы жалғыз қорғаушы болды. Алдыңғы шепте үш негізгі дивизия болды, оларды тиісінше Мовсес Силикян, Андраник Озаниан және Михаил Арешиан басқарды. Армения партизандары осы негізгі бөлімшелерді ертіп жүрді. Османдықтар әрмендерден үш есе артық болды, ал ал майдан шебінде 483 шақырым, биік таулы аймақтар мен асулар болды.

1918 жылы шегіну

Ван көмек комитетінің (Жакын Шығыс көмек) төрағасы Костин Хамбарцумиан болды, ол жалпы саяси жағдайды ескере отырып, 1917 жылы Ван балалар үйінің бір мың бес жүз жетім баласын Гюмриге жеткізді.

Брест-Литовск келісім-шарты, 1918 жылғы наурыз

Жаңа шекара 1918 жылы 3 наурызда Ресейдің КСРО мен Осман империясы арасында қол қойылған Брест-Литовск келісім-шартымен белгіленді. Келісім бойынша Ван вилайеті Карс вилайеті, Ардахан және Батум аймақтарымен бірге Осман империясына берілді. Сондай-ақ, келісімде Транскавказияның тәуелсіздігі жариялануы керектігі айтылған.

Қарсылық, 1918 жылдың наурызы

Шығыс армяндар армян конгресінің (АААК) Думадағы өкілдері өз әріптестеріне қосылып, Транскавказдың Ресейден тәуелсіздігін жариялады. 5 сәуірде Транскавказ делегациясының басшысы Акакий Чхенли келісімді келіссөздер үшін негіз ретінде қабылдады және басқару органдарына жеделхат жіберіп, оларды осы ұстанымды қабылдауға шақырды. Тифлистегі көңіл-күй мүлдем басқаша болды; келісім біріккен блокты жасамады. Армения Осман империясымен соғыс жағдайында екенін мойындады. Г. Хованнисян Әзірбайжан татарлары Осман империясының жағына шығып, Баку мен Еревандағы Армения Ұлттық кеңестерін Тбилисидегі Ұлттық кеңестен ажыратып, байланыс желілерін басып алды. Британдықтар генерал Лайонель Чарльз Данстервиллдің қолбасшылығымен Бакуға шағын әскери күш жіберді, олар 1918 жылы 4 тамызда келді. 1918 жылы 30 қазанда Осман империясы Мудрос келісімін жасады, сонда аймақтағы әскери іс-әрекет тоқтады. Енвер-паша қозғалысы соғыс біткеннен кейін ыдырап кетті.

Танылу үшін жасалатын күш-жігер

Осман империясы мен Ресейдің КСРО арасындағы Брест-Литовск келісім-шарты Ресей Армениясында Арменияның құрылуын қамтыды. Батыс Арменияның әкімшілігі Батум келісімін қабылдады, бұл әрмен шекарасын Ресей Армениясына тереңдете түсуге мәжбүр етті. Лондон конференциясы кезінде Дэвид Ллойд Джордж Америка президенті Вудро Вильсонды Анатолияға мандат алуға, әсіресе армян диаспорасының қолдауымен, 1916 жылы ең үлкен басқыншылық кезінде Батыс Армения әкімшілігі талап еткен провинциялар үшін мандат алуға шақырды. "Уилсондық Армения" Севр келісімінің құрамына енді. Алайда, іс жүзінде жағдай басқаша болды. Бұл идея Александрополь және Карс келісімдерімен тоқтатылды. Севр келісімінің орнын Лозанна келісімінің алуы, "Батыс Армения үшін әкімшілік" үшін күрестің тоқтатылуы. Бастапқы мақсаттың жалғасы ретінде, Армения революциялық федерациясының басты мақсаты - "ерікті, тәуелсіз және біріккен" Арменияны құру, оның ішінде Севр келісімінде Вильсон Армениясы деп аталған барлық аумақтар, сондай-ақ Арцах және Жавахк облыстары.