Кіріспе

Польшалық белорус жазушысы және философы Сымон Будный (, Szymon Budny, Симон Будный; 1533 ж. , Будне 1593 ж. 13 қаңтар, Вишнева) - поляк-белорус гуманисі, педагог, еврейші, Киелі кітап аудармашысы, протестанттық реформатор, философ, социолог және тарихшы, Польша-Литва одақтастығының аумағында белсенді болды. Ол белорус тіліндегі белорус мәдениетінің дамуына ықпал еткен алғашқылардың бірі болды. Ол Польша бауырластарының жетекшілерінің бірі болды.

Туған жері

Туған жері туралы мәлімет аз. Жалпы болжам бойынша ол Подляк воеводиясының Будне қаласында дүниеге келген, бірақ Белоруссия аумағында осыған ұқсас 140-тан астам жер бар екені белгілі. Бірақ оның белорус мәдениетін жақсы білгені және өмірінің көп бөлігін оны насихаттауға арнағаны белгілі. Ол кіші белорус ақсүйектерінен шыққан. Саймон Будный өзін бастапқыда литвин ретінде таныстырды, ол кезде бұл термин белорустарды сипаттау үшін көбінесе қолданылған.

Христиандық ілім

Саймон Будни - Иса Мәсіхтің құдайлық болмысын мүлдем жоққа шығарған Радикалды реформация партиясының алғашқы тұлғасы. Будни грек унитариан Якоб Палеологпен және венгр Ференц Давидпен бірге Мәсіхтің өмірден бұрын болғанын ғана жоққа шығарды, бұл "Социандық" "Ариандық" сенімнен ерекшеленетін нәрсе, бірақ Будни, Палеолог және Давид одан әрі барып, Мәсіхке сиынуды да жоққа шығарды. Осы үшеуінің ішінде Бадни де қыздан туылғанын мойындамады. Вилбурдың (1947) айтуынша, бұл оның Мәсіхке табыну мен дұғаға қарсы ұстанымы Марцин Чехович сияқты Будни, Палеолог және Дәуіттің көзқарастарын эбиондық позицияны қайта жаңғырту және иудаизациялау түрі деп санайтындармен ажырауды әкелді және Будни Польшаның Кіші реформацияланған шіркеуінен шығарылды. Кейінгі Шығыс Еуропа тарихшылары Буднидің жағдайында бұл оның белорус тіліндегі Жаңа Келісімдегі жазбасы болған болуы мүмкін деп санайды. Исаның Жүсіптің ұлы екендігі туралы, сондай-ақ Батыста Фаусто Соцциниге (1581) жазылған хат, оған Фаусто Соццинидің жауабы Амстердамда Соццининің немересі басып шығарған Bibliotheca Fratrum Polonorum-ның II томында сақталған.

Будни және раввиндік түсініктемелер

Будныйды Чехович пен Соцзини "иудаизациялау" деп айыптап, поляк-литвалық-белоруссиялық унитариандық қауымнан шығарылған болса да, Иасаак Трокидің "Чицук Эмуна" (Күштірілген сенім) атты айтыс шығармасында христиандық қарсыласы ретінде қарастырылды.

Саяси көзқарастар

Будни мемлекеттің шектеулі білімді монархиялық тұжырымдамасын қолдады (Анджей Фрайч Моджевскиймен), бұл Сеймнің дамуына мүмкіндік береді. Грегорий Павел Бжезиний (Грегорий Павел) мен Палеолог 1572 жылдан бері христианның мемлекеттегі рөлі туралы ұзақ қызу пікір алмасуға қатысты, ол жарияланбаған. Марцин Чехович өзінің Христиандық Колоквистерінің XII диалогында Грегорц Пауль з Бжезидің зорлық-зомбылықсыз ұстанымын қабылдады. 1580 жылы Будни, ол кездегі литвалық бауырластардың әлеуметтік консервативті жетекші дін қызметкері, бүкіл хат-хабарды, оның ішінде Палеологтың "Дефенсио" атты еңбегінде Ecclesia Minor Polish Brethren-тің бейбітшілік ұстанымына қарсы шыққандарын жариялады. Содан кейін поляк бауырлары Грегорц Павель з Бжезинге жауап жазуды өтінді, бірақ ол денсаулығы нашар деп, өзін кешірді, ал тапсырма сол кездегі 41 жастағы Фаусто Соцциниге тиді, ол мұны жасады және 1581 жылы ар-ожданға қарсылық білдіруді және мемлекетінен бөлінуді қорғады.

Белоруссия тілі

Будный - беларусь мәдениетінің ана тілінде дамуының алғашқы идеологтарының бірі, ол беларусь ұлттық санасының дамуына айтарлықтай ықпал етті. Өзінің "Катехизис" (Насвиж, 1562 жылы белорус тілінде басылған) еңбегінде Будный Франциск Скаринага еліктеп, христиан дінін түсіндіру үшін белорус тілінде сөйлейді. "Ол үшін оның әміршілік билігі тек шет тілдерін ғана емес, ежелгі славян тілдерін де жақсы көреді, әрі оны да жақсы көреді. Осылайша басқалар да осы жақсы үлгіге еліктейді, ал Отан мен оның ана тілі болашақ пен үмітке ие болады".

Польша тілі

Алайда кейін Будни бас тартып, поляк тілінде жазуға кірісті. Ол мұны былай деп ақтауға тырысты: Głupstwo to jest mową jednej krainy gardzić, a drugiej słówka pod niebiosa wynosić. "Бір елдің тілін менсінбей, екіншісін аспанға дейін дәріптеу - ақымақтық". Ол 1568-1572 жылдары Нешвиж қаласында (Польша: Nieśwież) аударылған Киелі кітапты поляк тіліне аударды. 1574 жылы баспада өзгерістер енгізілгендіктен, Жаңа Келісімнің екінші басылымы жарық көрді. Бұрынғы әріптесі Марцин Чехович 1577 жылы Люблинде поляк тілінде Жаңа Келісімді басып шығарды.

Шығармалары

Ол Ескі және Жаңа Келісімді (Biblia Nieświeska) поляк тілінде түсініктемелермен және жазбалармен (Zasłaŭje, Беларусь 1572) жариялады, онда Ізгі хабарларға ертедегі радикалдық рационалистік сын бар және Талмуд туралы біраз білімді көрсетті. Катехизм Бұл еңбек сол кездегі сұрақтар мен жауаптардың жалпы түрінде жазылған және төрт бөлімнен тұрады: 10 түзету туралы, сенім символы туралы, Құдайға дұға ету және рәсімдер туралы. О opravdanii greshnogo cheloveka pred Bogom ("Құдай алдында күнәкар адамдардың ақталуы туралы"). Будни протестанттық идеяларды дамытып келеді, сонымен қатар оның кейбір социандық (ариандық) артықшылықтары. Ол поляк бауырластарының Марцин Чехович сияқты ар-ожданға қарсылық білдірген қанатын сынға алады, олар мәсіхші жер бетіндегі билікке қатыса алмайды, жер мен адамдарға иелік ету құқығы жоқ, соғысқа қатыса алмайды және семсер қолдана алмайды деп санайды. Ескертпе: жеке атаулар мен жер атаулары BGN/PCGN түрінде берілген.