Кіріспе
Юрген Хабермас 1981 жылғы еңбек Юрген Хабермас кітабы Коммуникативтік әрекет теориясы (Theorie des kommunikativen Handelns) - философ Юрген Хабермас 1981 жылы жазған екі томдық кітап, онда автор "әлеуметтік ғылымдарды тіл теориясында" негіздеудің жолын табу туралы жобасын жалғастырады. Бұл туралы әлеуметтік ғылымдардың логикасы (1967). Екі томдық "Аң және қоғамды рационализациялау" (Handlungsrationalität und gesellschaftliche Rationalisierung) деп аталады, онда Хабермас коммуникативтік рационалдық ұғымын қалыптастырады, ал "Өмір әлемі және жүйе: функционалистік ақыл-ойының сыны" (Zur Kritik der funktionalistischen Vernunft) деп аталады, онда Хабермас қоғамның екі деңгейлі ұғымын жасайды және заманауилық үшін сын теориясын ұсынады. Коммуникативтік әрекет теориясын жазғаннан кейін Хабермас оны өзінің мораль, демократия және құқық теориясының негізі ретінде пайдаланып, коммуникативтік әрекет теориясын кеңейтті. Бұл еңбек әлеуметтік теоретиктер мен философтардың көптеген пікірлерін қосты. 1998 жылы Халықаралық социологиялық қауымдастық оны ХХ ғасырдың сегізінші маңызды социологиялық кітабы деп атады.
1981 book by Jürgen Habermas
The Theory of Communicative Action (Theorie des kommunikativen Handelns) is a two volume 1981 book by the philosopher Jürgen Habermas, in which the author continues his project of finding a way to ground "the social sciences in a theory of language", which had been set out in On the Logic of the Social Sciences (1967). The two volumes are Reason and the Rationalization of Society (Handlungsrationalität und gesellschaftliche Rationalisierung), in which Habermas establishes a concept of communicative rationality, and Lifeworld and System: A Critique of Functionalist Reason (Zur Kritik der funktionalistischen Vernunft), in which Habermas creates the two level concept of society and lays out the critical theory for modernity. After writing The Theory of Communicative Action, Habermas expanded upon the theory of communicative action by using it as the basis of his theory of morality, democracy, and law. The work has inspired many responses by social theorists and philosophers, and in 1998 was listed by the International Sociological Association as the eighth most important sociological book of the 20th century.
Теория
Коммуникативтік іс-әрекет теориясы - бұл инструментальдық немесе объективті терминдерге негізделмеген, керісінше, эмансипациялық коммуникативтік актіге негізделген ақыл-ойының тұжырымдамасын қайта құруға бағытталған сын жоба. Бұл реконструкция "адамның іс-әрекеті мен түсінуін тілдік құрылымға ие ретінде жемісті талдауды" ұсынады және әрбір сөз қажетсіз үстемдіктен бостандық күтуге негізделген. Бұл тілдік қарым-қатынас құрылымдары қоғамның нормативті түсінігін орнату үшін пайдаланылуы мүмкін. Қоғамның бұл тұжырымдамасы "әзіргі заманның парадокстеріне сай келетін әлеуметтік өмірдің тұжырымдамасын жасауға мүмкіндік береді". Бұл жоба Хабермастың "Білім және адам мүдделері" (1968 ж.) кітабының сын-ескертпеден кейін басталды, содан кейін Хабермас әлеуметтік білімнің контексттік және тарихи талдауынан аулақ болып, коммуникативтік іс-әрекет теориясына айналды. Коммуникативтік іс-әрекет теориясы тілді қоғамның негізгі компоненті ретінде түсінеді және "Жүйелік теорияға (Люхман), даму психологиясына (Пиаже, Кольберг) және әлеуметтік теорияға (Вебер, Дюркгейм, Парсонс, Мид және т.б.) сүйене отырып" марксизмді жаңартуға тырысады. Бастапқыда "Әлеуметтік өзара әрекеттесудің прагматикасы" атты еңбегінде жазылған дәрістерге сүйене отырып, Хабермас өзінің теориясын қоғамды кеңінен түсінуге дейін кеңейте алды. Томас А. Маккарти Коммуникативтік әрекет теориясының өзара байланысты үш мәселесі бар екенін айтады: 1) қазіргі заманғы философия мен әлеуметтік теорияның субъективті және индивидуалистік тұжырымдамаларына байланысты емес және олармен шектелмейтін ұғымды дамыту; 2) өмір әлемі мен жүйелік парадигмаларды біріктіретін қоғамның екі деңгейлі тұжырымдамасын құру; және, ақыр соңында, 3) осы фонда, оның патологияларын талдап, есеп беретін қазіргі заманның сыншыл теориясын құру.
1- том
Коммуникативтік әрекет теориясы, 1-том "қазіргі философия мен әлеуметтік теорияның субъективті және индивидуалистік негіздерімен байланысты емес және шектелмейтін рационалдық ұғымын дамытуды" көздейді. "Бірінші философия" немесе "білім философиясы" арқылы түпкілікті негіздерді іздеудің осы сәтсіздіктерімен, эмпирикалық сыналған рационалдық теориясы ғылым мен әлеуметтік ғылымға негізделген прагматикалық теория болуы керек. Бұл кез келген универсалистік талаптарды тек қана тарихи (және географиялық) контексттердегі қарсы мысалдарды сынап, трансценденттік онтологиялық болжамдарды қолданбай, тексере алатындығын білдіреді. Бұл оны әлеуметтану дәстүрінде коммуникативтік іс-әрекеттің жаңа теориясының негізін іздеуге итермелейді. Ол Макс Вебердің рационалдылық туралы сипаттамасын қайта оқып, оның адам әрекетіне қатысты шектеулі көзқарасы бар деп дәлелдеді. Хабермас Вебердің әлеуметтік әрекетті қарастыратын негізгі теориялық болжамдары оның тауар өндірісінің жағдайларынан туындайтын мақсатты рационалдыққа қатысты талдауына кедергі келтірді деп айтады. Іс-әрекеттің анықтамасын адам мінез-құлқының ниетімен немесе субъективті мағынамен қабылдағанда, Вебердің іс-әрекет теориясы жалғыз әрекет ететін субъектіге негізделген және әлеуметтік денеге тән үйлестіруші әрекеттерді қамтымайды. Вебердің пікірінше, рационализация (социологиялық теорияда осы сөзді қолдана отырып) құндылықтың үш сферасын жасайды: ғылымның, өнердің және құқықтың дифференциацияланған аймақтары. Оның ойынша, осы бірліксіз ақыл-ойы қазіргі заманның қауіптілігін тудырады. Бұл қауіп тек жеке институционалдық құрылымдарды құрудан ғана емес, сонымен қатар танымдық, нормативті және эстетикалық білімнің мамандандыруынан туындайды, бұл өз кезегінде күнделікті санаға енеді және бөлшектеледі. Бұл бірліксіздік мәдениеттің дәстүрлі негізінен жалпыға ортақ ұжымдық күш-жігерге айналып, тауарландыру арқылы ұтымды түрде қалыптасқан және жалпы халықтың мақсаттарынан бөлек мүдделері бар жеке тұлғалар басқаратын формаларға көшуін білдіреді. Бұл "нақты мақсатты рационалды іс-әрекетті" мемлекеттік "медиа" басқарады, олар ауызекі тілді әлеуметтік іс-әрекетті үйлестіру құралы ретінде ауыстырады. Қоғамдық интеграцияның осы екі қағидасы арасында антагонизм пайда болады: түсінік пен ұжымдық әл-ауқатқа бағытталған тіл және "медиа", бұл жетістікке бағытталған іс-қимыл жүйесі. Веберге ілесіп, Хабермас мамандандыруды негізгі тарихи даму ретінде қарастырады, ол "күнделікті сананы байытатын және бөлшектейтін" қазіргі заманның бөтендеу әсерлеріне әкеледі. Хабермас рационалдылықтың осы шектеулі нұсқасының "әлеуметтік-психологиялық шығындарын" ақыр соңында жеке адамдар көтереді деп көрсетеді, бұл Гьёрги Лукачтың Маркстің өзінде реефикация туралы түсінігін дамытқан кезде ойда болған нәрсе Тарих және тап санасы (1923). Олар кең таралған невротикалық аурулар, нашақорлық, психосоматикалық бұзылулар және мінез-құлық және эмоционалдық қиындықтар ретінде пайда болады; немесе олар қылмыстық әрекеттерде, наразылық топтарында және діни секталарда көбірек саналы түрде көрінеді. Лукачтың ойынша, нақтылау терең болса да, рационалды аргументтің өзін-өзі рефлексивті болуы және оның қысымшы агенттіктердің кәсіби қолданысынан асып түсу мүмкіндігімен шектеледі. Хабермас Адорно мен Хоркхаймерге қарағанда осы оптимистік талдаумен келіседі және еркіндік пен татуласу идеалдары адамзат қоғамының тілдік медиация механизмдерінде тамырланған деп санайды.
Эстетикалық сөйлем
Эстетикалық дискурстар жұмыс істейді медиаторлар аргументтер бізді өзінде құндылықты көрсететін шығарманы немесе орындауды қарастыруға әкеледі. "Эстетикалық тәжірибе арқылы дәлелденген шығарма, өз кезегінде, дәлелдің орнын басып, оны шынайы шығарма деп санайтын стандарттарды қабылдауды ынталандырады". Хабермас адамдарды аянды эстетикалық тәжірибеге жеткізу үшін сыншының, куратордың немесе промоутердің араласқандығын маңызды деп санайды. Бұл арадастық көбінесе тікелей немесе мемлекеттік агенттік арқылы экономикалық мүдделерге байланысты. Хабермас контекст мәселесін қарастырған кезде мәдениетке сілтеме жасайды. "Төсінудің әрбір процесі мәдени тұрғыдан қалыптасқан түсініктің аясында жүреді. Түсіндіру міндеті басқалардың жағдайды түсіндіруін өз түсінігіне қосудан тұрады. Бұл түсіндіру әр жағдайда тұрақты және анық дифференциацияланған тапсырмаға әкелуі керек дегенді білдірмейді". Сөйлеу әрекеттері сондай-ақ олармен өзгертілетін контекстке енген. Бұл қарым-қатынас екі бағытта да жүреді. Контексті тұрақты фон немесе алдын ала түсінік ретінде көру оны коммуникативтік іс-қимыл сферасынан шығарып тастау.
Терапиялық сөйлеу
Терапиялық сөйлеу - бұл жүйелі өзін-өзі алдауды түсіндіруге қызмет етеді. Мұндай өзін-өзі алдау әдетте белгілі бір мінез-құлық қатаңдастығын немесе құндылық үкімінің бейімділігін қалдырған даму тәжірибесінен туындайды. Бұл қатаңдық қазіргі заманның талабына икемді жауап беруге мүмкіндік бермейді. Хабермас мұны психоанализ тұрғысынан қарастырады. Бұл сөйлемнің бір аспектісі - ойланулық көзқарасты қабылдау, бұл рационалды қарым-қатынастың негізгі шарты. Бірақ, алдамшы ойлардан арылу дегеніміз, егер өзгеріске ұмтылу үшін, өзін-өзі талдау дегенді білдіреді. Ең қиын қиялдар біздің санамыздан тыс жерде жатыр.
Түсіндірме сөз
Түсіндірмелі сөйлем түсінікке жетудің құралына (тілдік) көрініс құралына назар аударады. Рационалдылық дегеніміз - кез келген байланыс жүйесінің грамматикасына сұрақ қоюға дайын болу керек. Көрнекі тілдің дәлел келтіре алатындығы туралы сұрақ Хабермаспен талқыланбайды. Тіл кеңінен түсіндірілсе де, ол - ойлануға болатын кез келген коммуникативтік әрекет, бұл - Хабермас аргументтерінде басымдық беретін ауызша сөйлеу. Оның үлгісінде адам іс-әрекетінің ауызекі тілінде ерекше орын бар екені сөзсіз. Ауызша қарым-қатынас контекстері салыстырмалы түрде аз зерттелген және ауызша және әдеби формалар арасындағы айырмашылық "Коммуникативтік әрекет теориясында" жасалмаған. Жүйе өмірді отарлап алғандықтан, көптеген кәсіпорындар өз мүшелерінің ниеттерімен қозғалмайды. "Бюрократиялық күшін жою және пікір мен ерік қалыптастырудың өздігінен процестерін құрғату жаппай адалдығын қалыптастырудың аясын кеңейтеді және саяси шешім қабылдауды өмірдің нақты, жеке басын қалыптастырушы контекстінен ажыратуды жеңілдетеді". Жүйе оны мәдени сферадан заңдылықпен танытатын нәрсеге сыйақы беру немесе мәжбүрлеу арқылы жүзеге асырады. Мұндай қоғамдық қамқорлық жағдайлары көрінбейтін түрде мәдени салада қол жетімді бостандықты жоққа шығарады.
Қабылдау
Коммуникативтік әрекет теориясы 1986 жылы жарияланған сын очерктер жинағының тақырыбы болды. Философ Том Рокмор 1989 жылы жазған хатында "Коммуникативтік әрекет теориясы" немесе Хабермастың "Білім және адам мүдделері" (1968), Хабермас шығармаларының ең маңыздысы екені белгісіз екенін айтты. Коммуникативтік әрекет теориясы әлеуметтік теоретиктер мен философтардың көптеген пікірлерін қосты, ал 1998 жылы Халықаралық социологиялық қауымдастық оны ХХ ғасырдың сегізінші маңызды социологиялық кітабы ретінде атады, ол Норберт Элиастың "Цивилизациялық процесс" (1939) артында, бірақ Талкотт Парсонстың "Әлеуметтік әрекет құрылымы" (1937) алдында тұрды.