Кіріспе

Сөйлесу элементтерін зерттейтін теория саласы. Дискурс – кез келген коммуникация түріне қатысты сөйлесу ұғымының жалпылануы. Дискурс – әлеуметтік теорияның маңызды тақырыбы, және социология, антропология, континенттік философия және дискурс талдауы сияқты салаларды қамтиды. Мишель Фуконың пионерлік еңбектеріне сүйене отырып, бұл салалар дискурсты әлемді қабылдау тәжірибемізді құратын ой, білім немесе коммуникация жүйесі ретінде қарастырады. Дискурсты бақылау – әлемді қабылдау қалай жүзеге асырылатынын бақылаумен тең болғандықтан, әлеуметтік теория көбінесе дискурсты билікке қатысты терезе ретінде зерттейді. Теориялық лингвистикада дискурс тілдік ақпарат алмасу ретінде тар мағынада түсіндіріледі және динамикалық семантика аясының қалыптасуына ықпал еткен маңызды факторлардың бірі болды, онда тілдік құралымдардың мағынасы дискурстік контексті жаңарту мүмкіндігімен байланыстырылады.

Әлеуметтік теория

Гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдарда дискурс – тіл арқылы білдірілетін формалды ойлау жолын сипаттайды. Дискурс – бұл тақырып туралы қандай мәлімдемелер жасауға болатынын анықтайтын әлеуметтік шекара. Дискурстың көптеген анықтамалары негізінен француз философы Мишель Фуконың еңбектеріне қадалатын. Әлеуметтануда дискурс – «жеке тұлғалар шындықты мағынамен толтыратын кез келген практика (көптеген түрлерде кездеседі)» деп анықталады. Саяси ғылым дискурсты саясат пен саясат қалыптастырумен тығыз байланысты деп қарастырады. Сондай-ақ, түрлі салалардағы әртүрлі теориялар дискурсты билік пен мемлекетпен байланысты деп түсіндіреді, себебі дискурсты бақылау – шындықтың өзін бақылаумен теңестіріледі (мысалы, егер мемлекет бұқаралық ақпарат құралдарын бақыласа, ол «ақиқатты» бақылайды). Қысқасы, дискурстен қашу мүмкін емес, өйткені тілдің кез келген қолданылуы жеке көзқарастарға әсер етеді. Басқаша айтқанда, таңдалған дискурс – қарым-қатынас жасау үшін қажетті сөздік қоры, тіркестер немесе стильді ұсынады. Мысалы, әртүрлі партизандық қозғалыстар туралы екі айқын түрлі дискурс қолданылуы мүмкін, оларды «бостандық күресушілері» немесе «террористтер» деп сипаттау арқылы. Психологияда дискурстар әртүрлі риторикалық жанрлар мен метажанрларға енгізілген, олар оларды шектейді де, мүмкіндік береді – тілдің тіл туралы айтуы. Бұл Американдық Психологиялық Ассоциацияның (APA) Психикалық Бұзылулардың Диагностикалық және Статистикалық Нұсқаулығында көрсетілген, онда психикалық денсаулық туралы сөйлеуде қолданылатын терминдер туралы айтылады, осылайша психология және психиатрия мамандарының мағыналарын және практикаларын реттейді.

Қазіргі заман

Модернистік теоретиктер прогреске жетуге бағытталған және білімді дамыту үшін, сондай-ақ қоғамды жақсырақ түсіну үшін барлық жерде қолданылатын табиғи және әлеуметтік заңдардың бар екеніне сенген. Ондай теоретиктер "ақиқатты" және "шындықты" табумен айналысып, нақтылық пен болжамдылықты қамтитын теорияларды жасауға тырысты. Сондықтан модернистік теоретиктер дискурсты функционалды деп түсінді. Дискурс пен тілдің өзгеруі прогреске немесе жаңа жаңалықтарды, түсініктерді немесе қызығушылық салаларын сипаттау үшін жаңа немесе "дәлдірек" сөздерді әзірлеу қажеттілігімен байланыстырылды.

Формалды семантика және прагматика

Ресми семантика мен прагматикада дискурс көбінесе ортақ түсініктердегі ақпаратты нақтылау процесі ретінде қарастырылады. Семантиканың кейбір теорияларында, мысалы, дискурс өкілдік теориясында, сөйлемдердің мағынасы ортақ түсінікті жаңартатын функциялармен теңестіріледі.