Кіріспе

Тірі аудитория алдында сөйлеу

Қоғамдық сөйлеу, сондай-ақ риторика деп те аталады, – бұл тірі аудитория алдында белгілі бір тақырып бойынша сөз сөйлеу ісі немесе шеберлігі. Қоғамдық сөйлеу адамзат тарихында маңызды мәдени рөл атқарды. Көне қытай философы және көрнекті риторика ғалымы Конфуций жақсы сөздің аудиторияда болсын, болмасын, жеке адамдардың өміріне әсер етуі керек деп сенді. Ол биліктегі адамның сөздері мен іс-әрекеттері арқылы әлемге ықпал ете алатынына сенді. Қоғамдық сөйлеуді ежелгі Грекия мен Римде де зерттеген, онда оны көрнекті ойшылдар риториканың орталық бөлігі ретінде талдаған. Ежелгі грек философы Аристотель сөйлеудің үш мақсатын атап көрсетті: кеңес беру (саяси сөйлеу), сот (сот залында сөйлеу) және мақтау-айыптау (мақтау немесе айыптау сөзі). Сол сияқты, римдік мемлекет қайраткері және философ Цицерон қоғамдық сөйлеудің үш мақсатын анықтады: сот (сот залында сөйлеу), кеңес беру (саяси сөйлеу) және көрнекі (Аристотельдің мақтау-айыптау сөзіне ұқсас, рәсімдік сөйлеу түрі). Бүгінде қоғамдық сөйлеуді бейнеконференциялар, мультимедиалық презентациялар және басқа да дәстүрлі емес форматтар сияқты цифрлық технологиялар өзгертіп жіберді. «Спикерлер бұрышы» – бұл еркін сөйлеуге, ашық ауада сөйлеуге, пікір алмасуға және талқылауға рұқсат етілген аймақ. Алғашқы және ең танымал «Спикерлер бұрышы» Англияның Лондон қаласындағы Хайд-парктің солтүстік-шығыс бұрышында орналасқан.

Мақсаттары

Қоғамдық сөйлеудің басты мақсаты – тыңдаушылардың ойларын және іс-әрекеттерін хабарлау немесе өзгерту. Қоғамдық сөйлеудің функциясы сөз сөйлеушінің ниетімен анықталады, бірақ бір сөз сөйлеуші бір мақсатпен әртүрлі аудиторияға едәуір өзгешелеу сөздер айтуы мүмкін. Қоғамдық сөйлеу көбінесе таңдалып алынған және кейде шектеулі аудиторияға бағытталған, мүшелері әртүрлі көзқарастарға ие адамдардан тұрады. Бұл аудиторияға сөз сөйлеушінің ынталы жақтастары, қарсы пікірлері бар міндетті түрде келгендер немесе сөз сөйлеушінің тақырыбына әртүрлі деңгейде қызығушылық танытатын бейтаныс адамдар кіруі мүмкін. Кәсіби сөз сөйлеушілер тіпті шағын аудиторияның да біртекті емес, әртүрлі адамдардан құралған жиын екенін мойындайды. Жалпы алғанда, қоғамдық сөйлеудің мақсаты – алаңдаған аудиторияны сендіру немесе немқұрайлы аудиторияны маңызды мәселеге салып көрсету. Сөз сөйлеуші осы екі тәсілдің қайсысы қажет екенін анықтағаннан кейін, өз мақсаттарына жету үшін әңгімелеу және ақпарат беру тәсілдерін қолданады.

Еліктіру

Еліктіру – латын тіліндегі "persuadere" сөзінен туындаған термин. Еліктіруші сөйлеудің мақсаты – аудиторияның нанымдарын өзгерту, және ол саяси пікірталастарда кеңінен қолданылады. Көшбасшылар осындай ашық аландарды өз аудиториясын – жалпы халықты немесе үкімет шенеуніктерін – ықпал ету үшін пайдаланады. Студенттерге академиялық ортада көпшілік алдында сөйлеу стратегияларын оқытудың пайдалы екенін дәлелдейтін көптеген зерттеулер бар, оның ішінде өзіне сенімділікті арттыру және түрлі ақпараттарға қол жеткізу арқылы қоғамдық игілікті қамтамасыз етуге көмектесу. Гарвард университеті көпшілік алдында сөйлеу, оның ішінде ықпалдастырушы коммуникация және жеке баяндар бойынша түрлі курстар ұсынады. Әлем бойынша академиялық конференциялар мен TED дәрістерінің үнемі танымал болуына байланысты, көпшілік алдында сөйлеу ғылыми және кәсіби жетістіктерге жету үшін академиялық білімнің маңызды саласына айналды. Бұған қоса, жұмыс кездесулері мен презентациялар идеялар мен шешімдерді белсенді түрде жасау үшін көпшілік алдында сөйлеуді меңгеруді қажет етеді, ал қазіргі заманғы технологиялар компанияларға кең аудиторияға ақпарат таратуға мүмкіндік береді.

Қатысу

Сөйлеудің интервенциялық стилі – риторикалық теоретик Уильям Р. Браун ұсынған салыстырмалы түрде жаңа әдіс. Бұл стиль идеализм теориясының айналасында қалыптасады, ол адамдар өмір мен айналасындағы нәрселерге символдық мағына береді деп санайды. Осы себепті, кез келген нәрсенің символдық мағынасы қарым-қатынас тәсіліне байланысты өзгереді. Егер коммуникацияға интервенциялық стильмен қарасақ, онда қарым-қатынас қоғамдағы, мінез-құлықтағы және заттардың, идеологиялардың, сондай-ақ күнделікті өмірдің мағынасын қабылдау тәсіліндегі үнемі болатын өзгерістерге жауапты деп түсініледі. Ораторлық туралы ең алғашқы жазба 2000 жыл бұрын ежелгі Грекияда пайда болған. Бұл еңбекте ежелгі грек ораторларының тәжірибесінен және іс-әрекетінен алынған қағидалар қарастырылады. Аристотель – нақты ережелер мен үлгілерді қолданған алғашқы ораторлық ұстаздардың бірі. Оның маңызды ойларының бірі – спикерлер әрқашан үш нәрсені әртүрлі деңгейде үйлестіреді: логикалық ойлау, ол Логос деп аталады; сенімділік, ол Этос деп аталады; және эмоция, ол Патос деп аталады. Аристотельдің еңбектері Орта ғасырлар мен Ренессанс дәуірінде гуманитарлық білімнің маңызды бөлігіне айналды. Ежелгі гректердің классикалық еңбектері мыңдаған жылдар бұрын олардың жұрт алдында сөйлеу өнерін қалай үйреткенін және дамытқанын көрсетеді. Классикалық Грекия мен Римде риторика – композицияның және сөйлеудің негізгі құрауышы болды, бұл екі дағды да қоғамдық және жеке өмірде маңызды рөл атқарды. Ежелгі Грекияда азаматтар өздері үшін сөйледі, қазіргі заңгерлер сияқты мамандардың сөйлеуіне жол бермеді. Сотта, саясатта немесе қоғамдық өмірде табысқа жетуді қалаған кез келген азамат көпшілік алдында сөйлеуді үйренуі керек еді. Риторикалық құралдарды алғаш рет софистер деп аталатын ұстаздар тобы үйретті, олар студенттерге тиімді сөйлеу үшін өз әдістерін қолдануды үйретті. Софистерден бөлек, Сократ, Платон және Аристотель қоғамдық сөйлеу теориясын дамытып, реторикалық дағдыларды үйренуге қызығушылық танытқан студенттерге осы қағидаларды үйретті. Платон Академияны, ал Аристотель Лицейді осы дағдыларды үйрету үшін құрды. Демосфен Афинада танымал оратор болды. Әкесі 7 жасында қайтыс болғаннан кейін, оның үш заңды қамқоршысы болды: Афоб, Демофон және Терипид. Оның жұрт алдында сөйлеуге құштар болуына себеп – оның қамқоршылары әкесі оның білімі үшін қалдырған ақшаны ұрлап кеткенін білгені болды. Оның алғашқы сөйлеуі үш қамқоршысына қарсы сотта болды. Содан кейін Демосфен көпшілік алдында сөйлеуді одан әрі жетілдірді. Ол айтылуын жақсарту үшін аузына тас ілетіп, демікпеу үшін жүгіріп сөйлейтін, ал сөйлеу өнерін жетілдіру үшін айнаның алдында жаттығу жасағандығымен белгілі. Риторика диалектке ұқсас: ол екеуін де ынандыру актілері деп анықтайды. Алайда, диалект – жеке түрде көндіру әрекеті, ал риторика – көпшілік орында көндіруге бағытталған. Аристотель сөйлеуді үш түрге бөледі: (i) саяси, адамдарды әрекет етуге немесе одан бас тартуға сендіру үшін қолданылады; (ii) соттық, әдетте заңмен байланысты, біреуді айыптау немесе қорғау үшін қолданылады; және (iii) салтанатты, біреуді жағымды немесе жағымсыз бағалау үшін қолданылады. Аристотель спикердің беделін қалыптастырудың ынандыру үшін тиімді екеніне сенеді, өйткені тыңдаушылар спикердің айтқанына сенімді және сенетін болса, оның сөздеріне сенеді. Жан Эллис басшылығымен ұйым уақыт өте келе Австралияның басқа аймақтарына және қазіргі Папуа-Жаңа Гвинеяға тарады. Ұйымның негізгі қағидасы – ол "әйелдер үшін әйелдер" деп құрылған. 2020 жылы олар "Сөйлеуді оңайлату" деп қайта аталды.

Америка Құрама Штаттары

XVIII және XIX ғасырларда АҚШ-та әйелдерге сот залында, сенатта және мінберде көпшілік алдында сөйлеуге тыйым салынды. Әйелдің көпшілік ортада сөйлеуі лайықсыз деп есептелді. Квакер дінінің өкілдеріне, шіркеу жиналыстарында көпшілік алдында сөйлеуге рұқсат берілді. Франсис Райт – АҚШ-та көпшілік алдында сөз сөйлеген алғашқы әйелдердің бірі болды, ол үлкен аудитория мен баспасөз арқылы әйелдер мен ерлер үшін тең білім беруді қолдады. Мария Стюарт, афроамерикалық тегі бар әйел, сондай-ақ АҚШ-тың алғашқы әйел спикерлерінің бірі болды. Ол 1832 және 1833 жылдары Бостонда ерлер мен әйелдер алдында, Райттан кейін небәрі төрт жыл өткен соң, жас қыздарға білім беру мүмкіндіктері және құлдықтан құтылу туралы лекция оқыды. Олар әйел болғандықтан, көпшілік алдында сөйлеуге қарсы болған шіркеулермен келіспеушілікке түсті.

Ұлыбритания

Британдық саяси белсенді Эмелин Панкхерст 1903 жылғы 10 қазанда Әйелдер әлеуметтік және саяси одағын (WSPU) құрды. Ұйымның мақсаты – сол кезде тек ер адамдарға ғана берілген әйелдердің парламенттік дауыс беру құқығы үшін күресу еді. Эмелин шешендік өнерімен танымал болды және 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін көптеген әйелдерді радикалды әдістермен қарсылық көрсетуге жетеледі. Талибандар Сват аңғарында әйелдердің білім алу құқығын шектегеннен кейін, Юсуфзай «Талибандар менің білім алу құқығымды қалай алуға батылады?» деген алғашқы сөйлеуін жасады, онда ол мектептердің жабылуына наразылық білдірді. Ол бұл сөйлеуін Пешаварда баспасөзге ұсынды. Киотодағы Йоцу но Мия театрында сөйлеген сөзінде ол қыздарын сыртқы әлемнен қорғайтын ата-аналардың іс-әрекетін сынады. Ұсталғанына қарамастан, Кишида жапон әйелдерінің қоғамдық кеңістікте әйелдердің мәселелерін, өмірлік тәжірибесін және азаттығын сөз сөйлеу арқылы көтеруге қабілетті екенін көрсетті.

Глоссофобия

Көпшілік алдында сөйлеуден қорқу, глоссофобия немесе көпшілік сөйлеуден алаңдаушылық деп аталады, және ол ең көп кездесетін фобиялардың бірі болып саналады. Көпшілік алдында сөйлеу кезінде туындайтын алаңдаушылықтың бірнеше себебі болуы мүмкін. Бұл ұйым адамдарға көпшілік алдында сөйлеу дағдыларын және тиімді сөйлеуші болу үшін қажетті басшылық дағдыларын – мазмұн дайындау, клубты дамыту және сөз сайыстарын ұйымдастыру сияқты – дамыруға көмектеседі. Клуб мүшелері жиналып, өздерінің дағдыларын бірлесіп жетілдіреді; әрбір мүше сөз сөйлеуді тәжірибелейді, ал қалғандары бағалап, пікір білдіреді. Кездесулерде әдетте «Кесте тақырыптары» да болады, ол – дайындықсыз, кездейсоқ тақырыптар бойынша сөйлеу, яғни алдын ала жоспарламастан түрлі мәселелер туралы айту. Мүшелер өздерінің сөйлеу және басшылық қабілеттерін пайдаланып, кездесуді ұйымдастыруға көмектесу үшін кездесу жүргізушісі болуға ерікті жасай алады. Мұндай қызметтік рөлдер клубтың әрбір мүшесіне кездесулерде кем дегенде бір рет сөйлеу мүмкіндігін береді.

Рострум

Рострум – Австралияда құрылған, ел бойынша 100-ден астам клубы бар тағы бір қоғамдық сөйлеу ұйымы. Бұл ұйымның мақсаты – адамдарға кез келген жағдайда тиімді коммуникаторларға айналуға көмектесу. Осы жиналыстарға тәжірибелі жаттықтырушылар да қатысып, жиналыс соңында кәсіби кері байланыс береді.

Өзін-өзі оқытудың шешімдері

Жаңа мыңжылдықта видео және онлайн курстар түрінде ұсынылатын оқыту шешімдерінің саны айтарлықтай өсті. Видеолар үлгі алуға болатын мінез-құлықтың нақты мысалдарымен ұсынылады. Кәсіби спикерлер өз өнерін жетілдіру үшін үздіксіз оқыту мен білім алуға тырысады. Бұл олардың сөйлеу шеберлігін арттыру мақсатында кеңес іздеуін, мысалы, әңгіме айтудың жақсы әдістерін меңгеруін, әзіл-қалжыңды тиімді коммуникация құралы ретінде қолдануды үйренуін және өздері зерттеп отырған тақырыпты үнемі тереңдетуін қамтиды. Олар мазмұнның басты екенін жақсы түсінеді және жазуды өзін-өзі оқытудың бір жолы ретінде қолдайды, себебі ол спикердің тек сөйлеу техникасына ғана емес, сонымен қатар мазмұнды дамытуға назар салмауын қажет етеді.

Технология

Жаңа технологиялар TED Talks сияқты, бүкіл әлемге таратылатын конференциялар секілді, дәстүрлі емес көпшілік алдында сөйлеудің түрлі формаларын ашты. Бұл сөйлеу түрі аудиторияның кеңейіп, физикалық қана емес, сонымен қатар виртуалды аудиторияға да жете алуына мүмкіндік берді. Көрермендер әлемнің кез келген жерінен осы сөйлеуді тамашалай алады. YouTube – көпшілік алдында сөйлеуді одан да көп адамға жеткізуге мүмкіндік беретін тағы бір платформа. YouTube-та адамдар өздерінің бейнеларын жүктеуге болады, ал көрермендер оларды түрлі мақсаттарда қарап тамашалай алады. Мультимедиялық презентацияларға түрлі бейнеклиптер, дыбыс эффектілері, анимация, лазерлік нұсқаушылар, қашықтан басқару құралдары және көптеген тақырыптар кіре алады. Бәрі де презентацияны жақсартады және көпшілік алдында сөйлеу туралы біздің дәстүрлі көзқарасымызды өзгертеді. Көпшілік сөйлеушілер көрермендердің реакциясын бағалау жүйелерін пайдалана алады. Ал үлкен жиынға баяндама жасағанда, спикер көбінесе үндеу күшейткіш немесе микрофон мен динамиктерді қолданады.

Телекоммуникация

Телекоммуникация және бейнеконференциялар да көпшілік алдында сөйлеудің бір түрі болып табылады. Стэнфорд университетінің профессоры Дэвид М. Феттерман 1997 жылы жариялаған «Интернеттегі бейнеконференциялар» атты мақаласында: «Бейнеконференция технологиясы географиялық тұрғыдан алыс жатқан тараптарға спутниктік немесе телефон байланысы арқылы әдетте бір-бірін көруге және естуге мүмкіндік береді» деп жазды. Бұл технология үлкен конференциялар мен тараптардың тікелей қарым-қатынасы үшін пайдалы, сонымен қатар саяхаттаудың қиындықтарын тудырмайды.

Белгілі заманауи теоретиктер

Харольд Лассвелл Лассвеллдің коммуникация моделін жасады. Бұл теорияда көпшілік алдында сөйлеудің бес негізгі элементі сипатталған: коммуникатор, хабар, канал, аудитория және әсер. Қысқасы, спикер «кім не айтады, қандай арна арқылы кімге, қандай нәтижеге жетеді?» деген сұраққа жауап беруі керек. 1950-ші, 60-шы және 70-ші жылдары тағы бірнеше модельдер мен теориялар құрылды. Олар көбінесе тыңдаушылардан кері байланысқа, сондай-ақ контексті түсінуге, адамдар арасындағы ортақ білім мен тәжірибеге және коммуникация кедергілеріне назар аударуға бейім.