Ақпарат тарату, коммуникацияның анықтамасы, хабар алмасу үрдісі, кодтау, канал, декодтау – бұл мақалада қарастырылады. Коммуникация моделі туралы біліңіз.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ақпарат беру
Transmission of information
Коммуникация көбінесе ақпарат беру ретінде анықталады. Оның нақты анықтамасы даулы, және қасақана немесе сәтсіз берілулердің кіретіні және коммуникация мағынаны ғана жеткізбей, сонымен қатар жасайтыны туралы пікірталас бар. Коммуникация модельдері – оның негізгі компоненттері мен өзара әрекеттесуінің жеңілдетілген шолулары. Көптеген модельдерде ақпарат көзі кодтау жүйесін пайдаланып, ақпаратты хабар түрінде беру идеясы бар. Хабар арна арқылы қабылдаушыға жіберіледі, ол оны түсіну үшін декодтауы керек. Коммуникацияны зерттейтін негізгі сала коммуникациялық зерттеулер деп аталады. Коммуникацияны жіктеудің ең көп қолданылатын тәсілі – ақпарат алмасу адамдар, басқа түрлердің өкілдері немесе компьютерлер сияқты тірі емес объектілер арасында жүзеге асырыла ма, әлде жоқ па дегенге байланысты. Адам коммуникациясындағы басты айырмашылық – ауызша және ауызша емес коммуникация. Ауызша коммуникация тілдік нысанда хабар алмасуды қамтиды, оның ішінде сөйлеу және жазу, сондай-ақ қол тілі бар. Ауызша емес коммуникация тілдік жүйені қолданбай жүзеге асырылады, мысалы, дене тілі, сезіну және бет әлпеті арқылы. Тағы бір ерекшелік – жеке тұлғалар арасындағы коммуникация, ол ерекше адамдар арасында болады, және өзімен өзінің коммуникациясы, ол жеке ойлармен айналысуды білдіреді. Коммуникативтік құзырет – жақсы коммуникация жасау қабілеті және хабарларды құрастыру және түсіну дағдыларын қамтиды. Адам емес коммуникация түрлеріне жануарлар мен өсімдіктердің коммуникациясы жатады. Бұл саладағы зерттеушілер көрінетін реакциялардың болуы және қатысушылардың алмасудан пайда көруі сияқты критерийлерді қоса отырып, коммуникативтік мінез-құлықтың анықтамасын жиі жетілдіреді. Жануарлардың коммуникациясы көбелекке ұшу, ата-ана-бала қарым-қатынасы, бағдарлау және өзін қорғау сияқты салаларда қолданылады. Химиялық заттар арқылы коммуникация салыстырмалы түрде қимылсыз өсімдіктер үшін ерекше маңызды. Мысалы, шапырқы ағаштар басқа өсімдіктерді шөп жейтін жануарлардың шабуылы туралы ескерту үшін ауаға ұшпалы органикалық қосылыстарды бөліп шығарады. Коммуникацияның көп бөлігі бір түрдің өкілдері арасында жүзеге асырылады, себебі оның мақсаты көбінесе ынтымақтастықтың бір түрі болып табылады, ол әртүрлі түрлер арасында сирек кездеседі. Түрлер аралық коммуникация көбінесе симбиоздық қарым-қатынастарда болады. Мысалы, көптеген гүлдер жәндіктерге нектардың қайда екенін көрсету үшін симметриялық пішіндер мен ерекше түстерді пайдаланады. Адамдар үй жануарларымен және жұмыс жануарларымен қарым-қатынас жасағанда түрлер аралық коммуникацияға қатысады. Адамдар арасындағы коммуникацияның тарихы ұзақ және адамдардың ақпарат алмасу әдістері уақыт өте келе өзгеріп келеді. Бұл өзгерістер көбінесе жаңа коммуникациялық технологиялардың дамуымен байланысты. Мысалдарға жазу жүйесінің ойлап табылуы, көптеп басылудың дамуы, радио мен теледидардың пайда болуы және интернеттің пайда болуы жатады. Технологиялық жетістіктер компьютерлер арасындағы деректер алмасу сияқты коммуникацияның жаңа формаларына да әкелді.
Communication is commonly defined as the transmission of information. Its precise definition is disputed and there are disagreements about whether unintentional or failed transmissions are included and whether communication not only transmits meaning but also creates it. Models of communication are simplified overviews of its main components and their interactions. Many models include the idea that a source uses a coding system to express information in the form of a message. The message is sent through a channel to a receiver who has to decode it to understand it. The main field of inquiry investigating communication is called communication studies. A common way to classify communication is by whether information is exchanged between humans, members of other species, or non living entities such as computers. For human communication, a central contrast is between verbal and non verbal communication. Verbal communication involves the exchange of messages in linguistic form, including spoken and written messages as well as sign language. Non verbal communication happens without the use of a linguistic system, for example, using body language, touch, and facial expressions. Another distinction is between interpersonal communication, which happens between distinct persons, and intrapersonal communication, which is communication with oneself. Communicative competence is the ability to communicate well and applies to the skills of formulating messages and understanding them. Non human forms of communication include animal and plant communication. Researchers in this field often refine their definition of communicative behavior by including the criteria that observable responses are present and that the participants benefit from the exchange. Animal communication is used in areas like courtship and mating, parent–offspring relations, navigation, and self defense. Communication through chemicals is particularly important for the relatively immobile plants. For example, maple trees release so called volatile organic compounds into the air to warn other plants of a herbivore attack. Most communication takes place between members of the same species. The reason is that its purpose is usually some form of cooperation, which is not as common between different species. Interspecies communication happens mainly in cases of symbiotic relationships. For instance, many flowers use symmetrical shapes and distinctive colors to signal to insects where nectar is located. Humans engage in interspecies communication when interacting with pets and working animals. Human communication has a long history and how people exchange information has changed over time. These changes were usually triggered by the development of new communication technologies. Examples are the invention of writing systems, the development of mass printing, the use of radio and television, and the invention of the internet. The technological advances also led to new forms of communication, such as the exchange of data between computers.
Анықтамалар
Байланыс сөзі латын тіліндегі "communicare" етістігінен шыққан, яғни "бөлісу" немесе "хабарлау" деген мағына береді. Байланыс әдетте ақпаратты жеткізу ретінде түсініледі: хабар жіберушіден алушыға дыбыс, жазбаша белгілер, дене қимылдары немесе электр энергиясы сияқты бірнеше құралдар арқылы жіберіледі. Жіберуші мен алушы көбінесе екі бөлек тұлға, бірақ адам өзімен-өзі де байланыс жасай алады. Кейбір жағдайларда жіберуші мен алушы жеке тұлғалар емес, ұйымдар, әлеуметтік топтар немесе мемлекеттер сияқты топтар болуы мүмкін. Басқа мағынада, байланыс термині беріліп жатқан хабарды немесе коммуникациялық құбылыстарды зерттейтін ғылым саласын білдіреді. Байланыстың нақты сипаттамасы пікірталас тудырады. Көптеген ғалымдар осы терминнің бір анықтамасымен толыққанды түсіндірілуі мүмкін емес екеніне күмән келтіреді. Бұл қиындықтар терминнің әртүрлі контексттерде әртүрлі құбылыстарға қолданылуынан туындайды, көбінесе сәл өзгеше мағыналарда. Дұрыс анықтама мәселесі зерттеу процесіне көптеген деңгейде әсер етеді. Бұл қандай эмпирикалық құбылыстар байқалатынын, олардың қалай жіктелетінін, қандай гипотезалар мен заңдар жасалатынын және осы қадамдарға негізделген жүйелі теориялардың қалай құрастырылатынын анықтауды қамтиды. Кейбір анықтамалар кең және санасыз және адам емес мінез-құлықты қамтиды. Кең анықтама бойынша, көптеген жануарлар өз түрлерінің ішінде байланыс жасайды, ал гүлдер өздерінің түстері мен пішіндері арқылы араларға нектардың орналасқан жерін хабарлап, байланыс құрады. Басқа анықтамалар байланысты адамдар арасындағы саналы өзара әрекеттесумен шектейді. Кейбір тәсілдер символдар мен белгілерді пайдалануға назар аударса, басқалары түсінудің, өзара әрекеттесудің, биліктің немесе идеялардың берілуінің рөлін ерекше атап көрсетеді. Әртүрлі сипаттамаларда коммуникатордың хабар жіберу ниеті орталық компонент ретінде қарастырылады. Осы көзқарас бойынша, ақпараттың берілуі қасақана болмаса, байланыс үшін жеткіліксіз. Бұл көзқарастың бір нұсқасын философ Пол Грайс береді, ол байланысты қабылдаушыға коммуникатордың ниетін білдіруге бағытталған әрекеттермен теңестіреді. Осыған байланысты туындайтын сұрақ – тек сәтті ақпарат беруді ғана байланыс деп қарастыру керек пе? Мысалы, бұрмалау бастапқы ниет етілген хабарды өзгерткісі келгенімен кедергі келтіруі мүмкін. Бұған ұқсас мәселе – қасақана алдау әрекеттері байланыс болып санала ма? Әдебиет сыншысы И.А. Ричардс бойынша, байланыс бір сана басқа санаға өз тәжірибесін жеткізу үшін қоршаған ортаға әсер ететін кезде пайда болады. Коммуникация теориялықтары Клод Шеннон мен Уоррен Уивердің пікірінше, байланыс – бұл көз, хабар, кодтаушы, арна, декодер және қабылдағыш сияқты бірнеше компоненттердің өзара әрекеттесуі нәтижесінде туындаған ақпараттың берілуі. Бұл берілу көзқарасы транзакциялық және құрылымдық көзқарастармен қабылданады, олар байланыстың тек ақпаратты жеткізу туралы емес, сонымен қатар мағынаны жасау туралы екенін көрсетеді. Транзакциялық және құрылымдық көзқарастар байланыстың қатысушылардың тәжірибесін әлемді түсіну және өздерінің қоршаған ортасы мен өзіне түсінік беру арқылы қалыптастыратынын айтады. Жануарлар мен өсімдіктердің байланысын зерттейтін зерттеушілер мағынаны жасауға көп көңіл бөлмейді. Керісінше, олар коммуникативтік мінез-құлықты басқа ерекшеліктерімен, мысалы, тіршілік ету мен көбеюде пайдалы рөл атқаруымен немесе байқалатын жауап тудыруымен анықтайды.
The word communication has its root in the Latin verb , which means or Communication is usually understood as the transmission of information: a message is conveyed from a sender to a receiver using some medium, such as sound, written signs, bodily movements, or electricity. Sender and receiver are often distinct individuals but it is also possible for an individual to communicate with themselves. In some cases, sender and receiver are not individuals but groups like organizations, social classes, or nations. In a different sense, the term communication refers to the message that is being communicated or to the field of inquiry studying communicational phenomena. The precise characterization of communication is disputed. Many scholars have raised doubts that any single definition can capture the term accurately. These difficulties come from the fact that the term is applied to diverse phenomena in different contexts, often with slightly different meanings. The issue of the right definition affects the research process on many levels. This includes issues like which empirical phenomena are observed, how they are categorized, which hypotheses and laws are formulated as well as how systematic theories based on these steps are articulated. Some definitions are broad and encompass unconscious and non human behavior. Under a broad definition, many animals communicate within their own species and flowers communicate by signaling the location of nectar to bees through their colors and shapes. Other definitions restrict communication to conscious interactions among human beings. Some approaches focus on the use of symbols and signs while others stress the role of understanding, interaction, power, or transmission of ideas. Various characterizations see the communicator's intent to send a message as a central component. In this view, the transmission of information is not sufficient for communication if it happens unintentionally. A version of this view is given by philosopher Paul Grice, who identifies communication with actions that aim to make the recipient aware of the communicator's intention. One question in this regard is whether only successful transmissions of information should be regarded as communication. For example, distortion may interfere with and change the actual message from what was originally intended. A closely related problem is whether acts of deliberate deception constitute communication. According to a broad definition by literary critic I. A. Richards, communication happens when one mind acts upon its environment to transmit its own experience to another mind. Another interpretation is given by communication theorists Claude Shannon and Warren Weaver, who characterize communication as a transmission of information brought about by the interaction of several components, such as a source, a message, an encoder, a channel, a decoder, and a receiver. The transmission view is rejected by transactional and constitutive views, which hold that communication is not just about the transmission of information but also about the creation of meaning. Transactional and constitutive perspectives hold that communication shapes the participant's experience by conceptualizing the world and making sense of their environment and themselves. Researchers studying animal and plant communication focus less on meaning making. Instead, they often define communicative behavior as having other features, such as playing a beneficial role in survival and reproduction, or having an observable response.
Байланыс үлгілері
Коммуникация модельдері – коммуникация процесінің тұжырымдамалық бейнелері. Олардың мақсаты – негізгі компоненттерін қарапайым түрде көрсету. Бұл зерттеушілерге гипотезаларды қалыптастыруға, коммуникацияға қатысты ұғымдарды нақты жағдайларға қолдануға және болжамдарды тексеруге көмектеседі. Олардың қарапайымдылығымен берілгендігіне байланысты, коммуникацияның барлық маңызды аспектілерін толыққанды түсінуге қажетті тұжырымдамалық күрделіліктен мүресіз болуы мүмкін. Олар көбінесе негізгі компоненттер мен олардың өзара әрекеттесуін көрсететін диаграммалар түрінде визуализацияланады. Коммуникация модельдері көбінесе олардың мақсатты қолданылуына және коммуникацияны қалай түсіндіретініне қарай жіктеледі. Кейбір модельдер барлық коммуникация түрлеріне арналған жалпы модельдер болып табылады. Мамандандырылған модельдер, мысалы, бұқаралық коммуникация модельдері сияқты, нақты түрлерді сипаттауға бағытталған. Коммуникацияны жіктеудің бір ықпалды тәсілі – сызықтық беріліс, өзара әрекеттесу және транзакциялық модельдерді ажырату. Сызықтық беріліс модельдері хабар берушінің ақпаратты қабылдаушыға қалай жіберуіне назар аударады. Олар сызықтық, себебі ақпарат тек бір бағытта ғана ағылады. Бұл көзқарас кері байланыс циклын қамтитын өзара әрекеттесу модельдерімен қабылданады. Кері байланыс көптеген коммуникация түрлерін сипаттау үшін қажет, мысалы, әңгімеде тыңдаушы сөйлеушіге өз пікірін білдіру арқылы немесе түсініктеме сұрау арқылы жауап бере алады. Өзара әрекеттесу модельдері процесті екі жақты коммуникация түрінде көрсетеді, онда коммуникаторлар хабарларды кезекпен жібереді және қабылдайды. Транзакциялық модельдер бір уақытта жіберу мен жауап беруді көрсету арқылы бұл суретті одан әрі жетілдіреді. Бұл өзгерту тыңдаушының басқа адам сөйлеп жатқан кезде бетпе-бет әңгімеде қалай пікір білдіре алатынын сипаттау үшін қажет. Мысалы, дене тілі мен бет-әлпеті арқылы сөзсіз кері байланыс беруге болады. Транзакциялық модельдер сонымен қатар мағына коммуникация кезінде туындайды және одан тәуелсіз емес деп санайды. 20-ғасырдың ортасында жасалған барлық ерте модельдер сызықтық беріліс модельдері болып табылады. Мысалы, Лассвеллдің моделі бес негізгі сұраққа негізделген: "Кім?", "Не дейді?", "Қай арна арқылы?", "Кімге?", және "Қандай әсер етеді?". Бұл сұрақтардың мақсаты – коммуникация процесіне қатысатын негізгі компоненттерді анықтау: хабар беруші, хабар, арна, қабылдаушы және әсер. Лассвеллдің моделі бастапқыда тек бұқаралық коммуникация моделі ретінде қарастырылған, бірақ ол басқа салаларға да қолданылды. Ричард Брэддок сияқты кейбір коммуникация теоретиктері оны "Қандай жағдайда?" және "Не үшін?" сияқты қосымша сұрақтарды қосу арқылы кеңейтті. Шеннон-Вейвер моделі – тағы бір ықпалды сызықтық беріліс моделі. Ол дереккөз хабарды жасайды, одан кейін беруші оны сигналға аударады деген идеяға негізделген. Шу сигналды бұрмалауға және қиындатуға әкелуі мүмкін. Сигнал қабылдаушыға жеткеннен кейін, ол қайтадан хабарға аударылады және мақсатқа жетеді. Мысалы, телефон арқылы қоңырау шалғанда, қоңырау шалушы – дереккөз, ал оның телефоны – беруші. Бергіш хабарды электр сигналына аударады, ол сым арқылы өтеді, ол арна ретінде қызмет етеді. Қоңырау алатын адам – мақсат, ал оның телефоны – қабылдаушы. Шеннон-Вейвер моделі шудың сигналды қалай бұрмалап, шуға қарамастан қалай табысты коммуникацияға қол жеткізуге болатынын терең талқылайды. Бұл хабарламаны ішінара артық ету арқылы мүмкін болады, осылайша декодтау мүмкін болады. Басқа да ықпалды сызықтық беріліс модельдеріне Гербнердің және Берлоның модельдері жатады. Ең алғашқы өзара әрекеттесу моделін коммуникация теоретигі Уилбур Шрамм жасаған. Оның айтуынша, коммуникация дереккөз идеяға ие болып, оны хабар түрінде білдірген кезде басталады. Бұл процесс кодтау деп аталады және идеяны білдіре алатын белгілер жүйесін, мысалы, визуалды немесе естілетін белгілерді пайдаланады. Хабарлама мақсатқа жіберіледі, оны түсіну үшін декодтау және түсіндіру қажет. Олар өз идеяларын қалыптастырып, оны хабарға айналдырады және кері байланыс түрінде қайта жібереді. Шрамм моделінің тағы бір жаңалығы – хабарларды кодтау және декодтау үшін бұрынғы тәжірибе қажеттігі. Коммуникацияның сәтті болуы үшін дереккөз бен мақсаттың тәжірибе салалары біртіндеп жапсысуы керек. Бірінші транзакциялық модельді коммуникация теоретигі Дин Барнлунд 1970 жылы ұсынған. Ол коммуникацияны "хабар өндіруден гөрі мағына өндіру" деп түсіндіреді. Оның мақсаты – белгісіздікті азайту және ортақ түсіністікке келу. Бұл сыртқы және ішкі ыңғайларға жауап ретінде жүреді. Декодтау – оларға мағына беру процесі, ал кодтау – жауап ретінде жаңа мінез-құлық ыңғайларын жасау.
Models of communication are conceptual representations of the process of communication. Their goal is to provide a simplified overview of its main components. This makes it easier for researchers to formulate hypotheses, apply communication related concepts to real world cases, and test predictions. Due to their simplified presentation, they may lack the conceptual complexity needed for a comprehensive understanding of all the essential aspects of communication. They are usually presented visually in the form of diagrams showing the basic components and their interaction. Models of communication are often categorized based on their intended applications and how they conceptualize communication. Some models are general in the sense that they are intended for all forms of communication. Specialized models aim to describe specific forms, such as models of mass communication. One influential way to classify communication is to distinguish between linear transmission, interaction, and transaction models. Linear transmission models focus on how a sender transmits information to a receiver. They are linear because this flow of information only goes in a single direction. This view is rejected by interaction models, which include a feedback loop. Feedback is needed to describe many forms of communication, such as a conversation, where the listener may respond to a speaker by expressing their opinion or by asking for clarification. Interaction models represent the process as a form of two way communication in which the communicators take turns sending and receiving messages. Transaction models further refine this picture by allowing representations of sending and responding at the same time. This modification is needed to describe how the listener can give feedback in a face to face conversation while the other person is talking. Examples are non verbal feedback through body posture and facial expression. Transaction models also hold that meaning is produced during communication and does not exist independently of it. All the early models, developed in the middle of the 20th century, are linear transmission models. Lasswell's model, for example, is based on five fundamental questions: "Who? ", "Says what? ", "In which channel? ", "To whom? ", and "With what effect?". The goal of these questions is to identify the basic components involved in the communicative process: the sender, the message, the channel, the receiver, and the effect. Lasswell's model was initially only conceived as a model of mass communication, but it has been applied to other fields as well. Some communication theorists, like Richard Braddock, have expanded it by including additional questions, like "Under what circumstances?" and "For what purpose?". The Shannon–Weaver model is another influential linear transmission model. It is based on the idea that a source creates a message, which is then translated into a signal by a transmitter. Noise may interfere with and distort the signal. Once the signal reaches the receiver, it is translated back into a message and made available to the destination. For a landline telephone call, the person calling is the source and their telephone is the transmitter. The transmitter translates the message into an electrical signal that travels through the wire, which acts as the channel. The person taking the call is the destination and their telephone is the receiver. The Shannon–Weaver model includes an in depth discussion of how noise can distort the signal and how successful communication can be achieved despite noise. This can happen by making the message partially redundant so that decoding is possible nonetheless. Other influential linear transmission models include Gerbner's model and Berlo's model. The earliest interaction model was developed by communication theorist Wilbur Schramm. He states that communication starts when a source has an idea and expresses it in the form of a message. This process is called encoding and happens using a code, i. e. a sign system that is able to express the idea, for instance, through visual or auditory signs. The message is sent to a destination, who has to decode and interpret it to understand it. In response, they formulate their own idea, encode it into a message, and send it back as a form of feedback. Another innovation of Schramm's model is that previous experience is necessary to be able to encode and decode messages. For communication to be successful, the fields of experience of source and destination have to overlap. The first transactional model was proposed by communication theorist Dean Barnlund in 1970. He understands communication as "the production of meaning, rather than the production of messages". Its goal is to decrease uncertainty and arrive at a shared understanding. This happens in response to external and internal cues. Decoding is the process of ascribing meaning to them and encoding consists in producing new behavioral cues as a response.
Адам
Адамдардың қарым-қатынасының көптеген түрлері бар. Басты айырмашылық – тілдің қолданылуы, мысалы, сөздік және сөзсіз қарым-қатынас арасындағы қарама-қарсылық. Тағы бір ерекшелік – адамның басқалармен немесе өзімен қарым-қатынас жасауы, яғни, тұлғааралық және ішкі қарым-қатынас арасындағы айырмашылық. Адамдардың қарым-қатынас түрлері хабарды жеткізуге қолданылатын арнасы немесе құралы бойынша да жіктеледі. Адам қарым-қатынасын зерттейтін ғылым антропосемиотика деп аталады.
There are many forms of human communication. A central distinction is whether language is used, as in the contrast between verbal and non verbal communication. A further distinction concerns whether one communicates with others or with oneself, as in the contrast between interpersonal and intrapersonal communication. Forms of human communication are also categorized by their channel or the medium used to transmit messages. The field studying human communication is known as anthroposemiotics.
Ауызша
Ауызша қарым-қатынас – тілдік формадағы, яғни тіл арқылы хабар алмасу. Күнделікті қолданыста ауызша қарым-қатынас кейде тек сөйлеумен шектеледі және жазу мен қол тілінен тыс қалуы мүмкін. Дегенмен, академиялық дискурста бұл термин көбінесе кең мағынада қолданылады, сөйлеу, жазу немесе қол қимылдары арқылы тілдік қарым-қатынастың кез келген түрін қамтиды. Ауызша және ауызсыз қарым-қатынасты ажыратудағы кейбір қиындықтар тілдің не екенін анықтаудағы күрделіліктерден туындайды. Тіл әдетте қарым-қатынас үшін қолданылатын символдар мен ережелердің дәстүрлі жүйесі ретінде түсініледі. Мұндай жүйелер қарапайым мағыналық бірліктер жиынтығына негізделген, оларды біріктіріп, күрделі идеяларды білдіруге болады. Бірліктерді күрделі сөздерге біріктіру ережесі грамматика деп аталады. Сөздер сөйлемдер құру үшін біріктіріледі. Адам тілінің ерекшелігі – оның күрделілігі мен көркемдік қуаты. Адам тілі тек қана нақты нысандарды ғана емес, сонымен қатар кеңістікте және уақытта алыс жатқан нысандарды және абстракт идеяларды білдіруге мүмкіндік береді. Адамдар бала кезінде ана тілін меңгеруге табиғи бейімділігі бар. Олар өмірде кейінірек басқа тілдерді де екінші тіл ретінде үйрене алады. Алайда, бұл процесс интуитивті емес және көбінесе тілдік шеберліктің сол деңгейге жетуіне әкелмейді. Тілдерді зерттейтін академиялық ғылым лингвистика деп аталады. Оның кіші салаларына семантика (мағынаны зерттеу), морфология (сөздің құралымын зерттеу), синтаксис (сөйлем құрылымын зерттеу), прагматика (тілді қолдануды зерттеу) және фонетика (негізгі дыбыстарды зерттеу) жатады. Тілдердің арасындағы басты айырмашылық – табиғи және жасалма тілдер арасындағы қарым-қатынас. Ағылшын, испан және жапон тілдері сияқты табиғи тілдер табиғи жолмен және тарих барысында жоспарланбастан пайда болды. Эсперанто, квеня, C++ және бірінші реттік логика тілі сияқты жасалма тілдер мақсатты түрде бастапқыдан-ақ жасалған. Көптеген күнделікті ауызша қарым-қатынастар табиғи тілдерді пайдалану арқылы жүзеге асырылады. Ауызша қарым-қатынастың негізгі түрлері – сөйлеу және жазу, сондай-ақ оларға сәйкес келетін тыңдау және оқу. Сөйлеу тілінде дыбыстар белгілерді жасау үшін қолданылады және мағынаны жеткізеді, ал жазуда белгілер физикалық бетке түсіріледі. Америка және Никарагуа тілдері сияқты қол тілдері де ауызша қарым-қатынастың бір түрі болып табылады. Олар сөйлемдер құру және мағынаны жеткізу үшін көбінесе қолдар мен қол қимылдары арқылы көрнекі құралдарға сүйенеді. Ауызша қарым-қатынас түрлі функцияларды атқарады. Басты функцияларының бірі – ақпарат алмасу, яғни сөйлеушінің аудиторияны бір нәрсеге, әдетте сыртқы оқиғаға хабардар етуге тырысуы. Бірақ тіл сөйлеушінің сезімдерін және көзқарастарын білдіру үшін де қолданылуы мүмкін. Бұл функциямен тығыз байланысты басқа адамдармен әлеуметтік қарым-қатынас орнату және оны сақтау. Ауызша қарым-қатынас басқалармен бірлесіп әрекет ету және оларға әсер ету үшін де пайдаланылады. Кейде тіл сыртқы мақсаттар үшін емес, тек көңіл көтеру немесе жеке ләззат алу үшін қолданылады. Ауызша қарым-қатынас адамдарға өздері мен айналасындағы әлемді түсінуге көмектеседі. Бұл сыртқы оқиғаларды қабылдаудың қалай түсіндірілетініне, заттардың қалай жіктелетініне, идеялардың қалай ұйымдастырылатынына және бір-бірімен қалай байланыстырылатынына әсер етеді.
Verbal communication is the exchange of messages in linguistic form, i. e., by means of language. In colloquial usage, verbal communication is sometimes restricted to oral communication and may exclude writing and sign language. However, in academic discourse, the term is usually used in a wider sense, encompassing any form of linguistic communication, whether through speech, writing, or gestures. Some of the challenges in distinguishing verbal from non verbal communication come from the difficulties in defining what exactly language means. Language is usually understood as a conventional system of symbols and rules used for communication. Such systems are based on a set of simple units of meaning that can be combined to express more complex ideas. The rules for combining the units into compound expressions are called grammar. Words are combined to form sentences. One hallmark of human language, in contrast to animal communication, lies in its complexity and expressive power. Human language can be used to refer not just to concrete objects in the here and now but also to spatially and temporally distant objects and to abstract ideas. Humans have a natural tendency to acquire their native language in childhood. They are also able to learn other languages later in life as second languages. However, this process is less intuitive and often does not result in the same level of linguistic competence. The academic discipline studying language is called linguistics. Its subfields include semantics (the study of meaning), morphology (the study of word formation), syntax (the study of sentence structure), pragmatics (the study of language use), and phonetics (the study of basic sounds). A central contrast among languages is between natural and artificial or constructed languages. Natural languages, like English, Spanish, and Japanese, developed naturally and for the most part unplanned in the course of history. Artificial languages, like Esperanto, Quenya, C++, and the language of first order logic, are purposefully designed from the ground up. Most everyday verbal communication happens using natural languages. Central forms of verbal communication are speech and writing together with their counterparts of listening and reading. Spoken languages use sounds to produce signs and transmit meaning while for writing, the signs are physically inscribed on a surface. Sign languages, like American Sign Language and Nicaraguan Sign Language, are another form of verbal communication. They rely on visual means, mostly by using gestures with hands and arms, to form sentences and convey meaning. Verbal communication serves various functions. One key function is to exchange information, i. e. an attempt by the speaker to make the audience aware of something, usually of an external event. But language can also be used to express the speaker's feelings and attitudes. A closely related role is to establish and maintain social relations with other people. Verbal communication is also utilized to coordinate one's behavior with others and influence them. In some cases, language is not employed for an external purpose but only for entertainment or personal enjoyment. Verbal communication further helps individuals conceptualize the world around them and themselves. This affects how perceptions of external events are interpreted, how things are categorized, and how ideas are organized and related to each other.
Сөзбе-сөз емес
Сөздік емес қарым-қатынас – тілдік емес тәсілдер арқылы, мысалы, бет-әлпеттер, ишаралар және дене күйі арқылы ақпарат алмасу. Дегенмен, сөздік емес мінез-құлықтың барлық түрі сөздік емес қарым-қатынас болып табылмайды. Джуди Бургун сияқты кейбір теоретиктер, сөздік емес мінез-құлықтың мағынасын түсіндіру үшін қолданылатын әлеуметтік ортақ кодтау жүйесінің болуына байланысты екенін айтады. Сөздік емес қарым-қатынастың көптеген қызметтері бар. Ол эмоциялар, көзқарастар, тұлға, қарым-қатынастар және жеке ойлар туралы ақпаратты қамтиды. Сөздік емес қарым-қатынас көбінесе бейсаналы түрде, мысалы, терлеу немесе қызару сияқты жүреді, бірақ қол алысу немесе бас бармағын көтеру сияқты саналы әрекеттер де болады. Ол көбінесе ауызша қарым-қатынаспен бірге жүреді және баса назар аудару, мысал келтіру немесе қосымша ақпарат беру арқылы алмасуды жақсартуға көмектеседі. Сөздік емес белгілер ауызша хабардың ниетін нақтылай алады. Қарым-қатынастың бірнеше тәсілдерін осылай қолдану, әдетте, хабарлар сәйкес келсе, тиімдірек болады. Бірақ кейбір жағдайларда әртүрлі тәсілдер қарама-қайшы хабарларды қамтуы мүмкін. Мысалы, адам бір сөзбен келіссе де, ернін қысып, келіспейтінін білдіруі мүмкін. Сөздік емес қарым-қатынастың көптеген түрлері бар. Олар кинезика, проксимика, гаптика, паралингвистика, хронемика және физикалық көрініс. Кинезика дене іс-әрекетінің ақпаратты жеткізудегі рөлін зерттейді. Оны көбінесе дене тілі деп атайды, бірақ бұл тіл емес, сөздік емес қарым-қатынас. Ол ишаралар, дене күйі, жүріс стилі және би сияқты көптеген түрлерді қамтиды. Күлкі, күлімсіреу және қабақты бұрыштыру сияқты бет-әлпеттер кинезикаға жатады және қарым-қатынастың көркем және икемді түрлері болып табылады. Окулезика – кинезиканың көзге қатысты кіші саласы. Ол көзбен байланыс, көзқарас, көзді жұмып қарау жиілігі және көздің кеңеюі сияқты мәселелерді қарастырады. Кейбір кинезикалық үлгілер туа біткен және еріксіз, мысалы, көзді жұмып қарау, ал басқалары үйренілген және ерікті, мысалы, әскери салют беру. Проксимика қарым-қатынаста жеке кеңістіктің қалай пайдаланылатынын зерттейді. Сөйлесушілер арасындағы қашықтық олардың бір-бірімен танысу және жақындық дәрежесін, сондай-ақ әлеуметтік мәртебесін көрсетеді. Гаптика қолдану, қол ұстасу, сүйісу немесе шапалақ соғу сияқты сезімдік әрекеттер арқылы ақпаратты жеткізуді зерттейді. Гаптикамен байланысты мағыналар – қамқорлық, уайым, ашу және зорлық-зомбылық. Мысалы, қол алысу теңдік пен әділдіктің белгісі ретінде қарастырылады, ал қол алысудан бас тарту – агрессивтілік белгісі. Сүйісу – сүйіспеншілік пен эротикалық жақындықты білдірудің тағы бір түрі. Паралингвистика, сонымен қатар, дауыстық ерекшеліктер деп аталады, сөйлеудегі тілдік емес элементтерді қамтиды, олар ақпаратты жеткізеді. Паралингвистика сөйлеушінің сезімдерін және эмоцияларын білдіру үшін қолданылады, бірақ олар хабардың ауызша бөлігінде нақты айтылмайды. Бұл сөздердің өзі емес, олардың қалай айтылуы маңызды. Оған артикуляция, тілді басқару, ырғақ, қарқындылық, дыбыс биіктігі, еркін сөйлеу және дауыс күші сияқты элементтер жатады. Мысалы, бір нәрсені қатты және жоғары дыбыспен айту, сол сөздерді үндеуден өзгеше мағынаны білдіреді. Паралингвистика негізінен сөйлеу тіліне қатысты, бірақ жазу тілінің де аспектілерін қамтиды, мысалы, түстер мен қаріптерді қолдану, абзацтар мен кестелерде кеңістіктік орналасу. Тілдік емес дыбыстар да ақпаратты жеткізе алады; баланың жылауы оның қиналғанын көрсетеді, ал бақсылау баланың денсаулығы мен әл-ауқаты туралы ақпаратты жеткізеді. Хронемика уақытты пайдаланумен байланысты, мысалы, кездесуге уақтылы келуге қарағанда кешігіп келу қандай хабарламалар жібереді. Коммуникатордың физикалық көрінісі, мысалы, бойы, салмағы, шашы, терісінің түсі, жынысы, киімі, татуировкасы және пирсингі де ақпаратты жеткізеді. Сыртқы көрініс – алғашқы әсердің маңызды факторы, бірақ ол өзгермелі емес болғандықтан қарым-қатынас құралы ретінде шектеулі. Сөздік емес қарым-қатынастың кейбір түрлері барабан, түтін, таяқша, жол-жарық және тулар сияқты артефактілерді пайдалану арқылы жүзеге асырылады. Сөздік емес қарым-қатынас суреттер мен салынған суреттер сияқты бейнелеу құралдары арқылы да жүзеге асырылуы мүмкін. Олар адамның немесе заттың қалай екенін көрсете алады, сондай-ақ басқа да ойлар мен сезімдерді білдіре алады. Кейбір жағдайларда бұл ауызша емес қарым-қатынас ауызша қарым-қатынаспен бірге қолданылады, мысалы, диаграммалар мен карталар қосымша тілдік ақпаратты қосу үшін жазуларды пайдаланады. Әдетте, зерттеулер ауызша қарым-қатынасқа бағытталған. Алайда, 1950 жылдары бұл парадигма өзгерді, сөздік емес қарым-қатынасқа қызығушылық артты және оның әсеріне баса назар аударылды. Мысалы, басқа адамдардың табиғаты мен мінез-құлқы туралы көптеген пікірлер сөздік емес белгілерге негізделген. Ол сондай-ақ барлық коммуникативтік әрекеттерде белгілі бір дәрежеде кездеседі және оның кейбір бөліктері жалпыға түсінікті. Бұл мәселелер кейбір қарым-қатынас теоретиктерін, мысалы, Рей Бердвистельді, көптеген идеялар мен ақпарат осылай жеткізіледі деп мәлімдеуге итерді. Сондай-ақ, адам қарым-қатынасының негізгі бөлігі сөздік емес екені және сөздердің мағынасы сөздік емес қарым-қатынас арқылы ғана пайда болатыны айтылды. Адамның алғашқы қарым-қатынас түрлері, мысалы, жылау және бақсылау, сөздік емес. Кейбір қарапайым қарым-қатынас түрлері ана мен ұрық арасында тілге дейін жүзеге асырылады және тамақтану және эмоциялар туралы ақпаратты қамтиды. Сөздік емес қарым-қатынас коммуникацияны зерттеуден басқа, лингвистика, семиотика, антропология және әлеуметтік психология сияқты әртүрлі салаларда зерттеледі.
Non verbal communication is the exchange of information through non linguistic modes, like facial expressions, gestures, and postures. However, not every form of non verbal behavior constitutes non verbal communication. Some theorists, like Judee Burgoon, hold that it depends on the existence of a socially shared coding system that is used to interpret the meaning of non verbal behavior. Non verbal communication has many functions. It frequently contains information about emotions, attitudes, personality, interpersonal relations, and private thoughts. Non verbal communication often happens unintentionally and unconsciously, like sweating or blushing, but there are also conscious intentional forms, like shaking hands or raising a thumb. It often happens simultaneously with verbal communication and helps optimize the exchange through emphasis and illustration or by adding additional information. Non verbal cues can clarify the intent behind a verbal message. Using multiple modalities of communication in this way usually makes communication more effective if the messages of each modality are consistent. However, in some cases different modalities can contain conflicting messages. For example, a person may verbally agree with a statement but press their lips together, thereby indicating disagreement non verbally. There are many forms of non verbal communication. They include kinesics, proxemics, haptics, paralanguage, chronemics, and physical appearance. Kinesics studies the role of bodily behavior in conveying information. It is commonly referred to as body language, even though it is, strictly speaking, not a language but rather non verbal communication. It includes many forms, like gestures, postures, walking styles, and dance. Facial expressions, like laughing, smiling, and frowning, all belong to kinesics and are expressive and flexible forms of communication. Oculesics is another subcategory of kinesics in regard to the eyes. It covers questions like how eye contact, gaze, blink rate, and pupil dilation form part of communication. Some kinesic patterns are inborn and involuntary, like blinking, while others are learned and voluntary, like giving a military salute. Proxemics studies how personal space is used in communication. The distance between the speakers reflects their degree of familiarity and intimacy with each other as well as their social status. Haptics examines how information is conveyed using touching behavior, like handshakes, holding hands, kissing, or slapping. Meanings linked to haptics include care, concern, anger, and violence. For instance, handshaking is often seen as a symbol of equality and fairness, while refusing to shake hands can indicate aggressiveness. Kissing is another form often used to show affection and erotic closeness. Paralanguage, also known as vocalics, encompasses non verbal elements in speech that convey information. Paralanguage is often used to express the feelings and emotions that the speaker has but does not explicitly stated in the verbal part of the message. It is not concerned with the words used but with how they are expressed. This includes elements like articulation, lip control, rhythm, intensity, pitch, fluency, and loudness. For example, saying something loudly and in a high pitch conveys a different meaning on the non verbal level than whispering the same words. Paralanguage is mainly concerned with spoken language but also includes aspects of written language, like the use of colors and fonts as well as spatial arrangement in paragraphs and tables. Non linguistic sounds may also convey information; crying indicates that an infant is distressed, and babbling conveys information about infant health and well being. Chronemics concerns the use of time, such as what messages are sent by being on time versus late for a meeting. The physical appearance of the communicator, such as height, weight, hair, skin color, gender, clothing, tattooing, and piercing, also carries information. Appearance is an important factor for first impressions but is more limited as a mode of communication since it is less changeable. Some forms of non verbal communication happen using such artifacts as drums, smoke, batons, traffic lights, and flags. Non verbal communication can also happen through visual media like paintings and drawings. They can express what a person or an object looks like and can also convey other ideas and emotions. In some cases, this type of non verbal communication is used in combination with verbal communication, for example, when diagrams or maps employ labels to include additional linguistic information. Traditionally, most research focused on verbal communication. However, this paradigm began to shift in the 1950s when research interest in non verbal communication increased and emphasized its influence. For example, many judgments about the nature and behavior of other people are based on non verbal cues. It is further present in almost every communicative act to some extent and certain parts of it are universally understood. These considerations have prompted some communication theorists, like Ray Birdwhistell, to claim that the majority of ideas and information is conveyed this way. It has also been suggested that human communication is at its core non verbal and that words can only acquire meaning because of non verbal communication. The earliest forms of human communication, such as crying and babbling, are non verbal. Some basic forms of communication happen even before birth between mother and embryo and include information about nutrition and emotions. Non verbal communication is studied in various fields besides communication studies, like linguistics, semiotics, anthropology, and social psychology.
Адамдар арасындағы қарым-қатынас
Адамдар арасындағы қарым-қатынас – әртүрлі адамдар арасындағы байланыс. Оның ең көп кездесетін түрі – екі адам арасындағы диадикалық қарым-қатынас, бірақ ол топтардағы қарым-қатынасқа да қатысты болуы мүмкін. Ол жоспарланған немесе жоспарланбаған болуы мүмкін және түрлі жағдайларда жүзеге асады, мысалы, біреумен амандасқанда, жалақыны келісіп алғанда немесе телефон соққанда. Вирджиния М. Макдермот сияқты кейбір коммуникация теориялықтары адамдар арасындағы қарым-қатынасты дәрежелерде көрінетін, шашыраңқы ұғым ретінде қарастырады. Осы көзқарас бойынша, қарым-қатынастың қаншалықты жеке екені бірнеше факторға байланысты. Ол қатысушылардың санына және байланыс телефон немесе электрондық пошта арқылы емес, тікелей кездесуде жүзеге асып жатқандығына байланысты. Тағы бір фактор – қарым-қатынас жасайтын адамдардың арақатынасы: топтық қарым-қатынас және жаппай ақпарат тарату – адамдар арасындағы қарым-қатынастың әдеттегі түрлері емес, ал кейбір теориялықтар оларды жеке типтер ретінде қарастырады. Адамдар арасындағы қарым-қатынас синхронды немесе асинхронды болуы мүмкін. Асинхронды қарым-қатынаста тараптар хабарларды жіберу және қабылдау кезегін ауыстырады. Мұндай жағдай хаттар немесе электрондық пошта алмасу кезінде болады. Синхронды қарым-қатынаста екі тарап бір уақытта хабар жібереді. Мысалы, бір адам сөйлеп тұрса, екіншісі сөйлегенге келісетінін немесе келіспейтінін көрсететін бейвербалдық хабарлар жібереді. Сара Тренхолм және Артур Дженсен сияқты кейбір коммуникация теориялықтары мазмұндық және қатынастық хабарларды ажыратады. Мазмұндық хабарлар сөйлеушінің талқыланып жатқан тақырыпқа қатысты сезімдерін білдіреді. Ал қатынастық хабарлар сөйлеушінің басқа қатысушылармен арақатынасына қатысты сезімдерін көрсетеді. Адамдар арасындағы қарым-қатынастың функциясы туралы түрлі теориялар ұсынылған. Кейбіреулері оның адамдарға өз әлемін түсінуге және қоғам құруға қалай көмектесетініне назар аударады. Ал басқалары оның басты мақсаты – басқалардың неліктен осылай әрекет ететінін түсіну және оған сәйкес өзін-өзі ұстау деп санайды. Осыған байланысты тағы бір тәсіл – ақпаратқа назар аудару және адамдар арасындағы қарым-қатынасты басқалар және сыртқы оқиғалар туралы белгісіздікті азайтуға бағытталған әрекет ретінде қарастыру. Басқа түсіндірулер оны қанағаттандыратын қажеттіліктер тұрғысынан қарастырады. Бұл бір жерге жататындық, қабылдану, ұнату, қарым-қатынасты сақтау және басқалардың мінез-құлқына әсер ету қажеттіліктерін қамтиды. Практикалық тұрғыдан алғанда, адамдар арасындағы қарым-қатынас адамның іс-әрекетін басқалардың іс-әрекетімен үйлестіру үшін қолданылады. Адамдар арасындағы қарым-қатынасты зерттеуге адамдардың қарым-қатынас арқылы қарым-қатынасты қалай құратыны, сақтайтыны және бұзатыны сияқты тақырыптар кіреді. Басқа сұрақтар: адамдар бір хабарды екіншісінен неге таңдайды және бұл хабарлар қарым-қатынас жасайтындарға және олардың қарым-қатынасына қандай әсер етеді? Тағы бір тақырып – екі адамның бір-бірін ұнататынын қалай болжауға болады.
Interpersonal communication is communication between distinct people. Its typical form is dyadic communication, i. e. between two people, but it can also refer to communication within groups. It can be planned or unplanned and occurs in many forms, like when greeting someone, during salary negotiations, or when making a phone call. Some communication theorists, like Virginia M. McDermott, understand interpersonal communication as a fuzzy concept that manifests in degrees. In this view, an exchange varies in how interpersonal it is based on several factors. It depends on how many people are present, and whether it happens face to face rather than through telephone or email. A further factor concerns the relation between the communicators: group communication and mass communication are less typical forms of interpersonal communication and some theorists treat them as distinct types. Interpersonal communication can be synchronous or asynchronous. For asynchronous communication, the parties take turns in sending and receiving messages. This occurs when exchanging letters or emails. For synchronous communication, both parties send messages at the same time. This happens when one person is talking while the other person sends non verbal messages in response signaling whether they agree with what is being said. Some communication theorists, like Sarah Trenholm and Arthur Jensen, distinguish between content messages and relational messages. Content messages express the speaker's feelings toward the topic of discussion. Relational messages, on the other hand, demonstrate the speaker's feelings toward their relation with the other participants. Various theories of the function of interpersonal communication have been proposed. Some focus on how it helps people make sense of their world and create society. Others hold that its primary purpose is to understand why other people act the way they do and to adjust one's behavior accordingly. A closely related approach is to focus on information and see interpersonal communication as an attempt to reduce uncertainty about others and external events. Other explanations understand it in terms of the needs it satisfies. This includes the needs of belonging somewhere, being included, being liked, maintaining relationships, and influencing the behavior of others. On a practical level, interpersonal communication is used to coordinate one's actions with the actions of others to get things done. Research on interpersonal communication includes topics like how people build, maintain, and dissolve relationships through communication. Other questions are why people choose one message rather than another and what effects these messages have on the communicators and their relation. A further topic is how to predict whether two people would like each other.
Адамдар арасындағы қарым-қатынас
Ішкі қарым-қатынас – өзіңмен-өзіңнің әңгімесі. Кейде бұл сыртқа көрінеді, мысалы, монолог айту, жазбалар жасау, мәтіннің маңызды бөлігін белгілеу, күнделік немесе сауда тізімі жазу сияқты жағдайларда. Бірақ ішкі қарым-қатынастың көп бөлігі іштей, өзіңмен-өзіңнің ой алмасуы түрінде жүзеге асады, мысалы, бір нәрсе туралы ойлау немесе қиялдау. Ішкі қарым-қатынаспен тығыз байланысты, жеке деңгейден төмен организм ішіндегі қарым-қатынас, мысалы, органдар немесе жасушалар арасындағы ақпарат алмасу. Ішкі қарым-қатынас ішкі және сыртқы күштердің әсерінен туындауы мүмкін. Ол сөзді сыртқа айту алдында іштей айту түрінде болуы мүмкін. Басқа түрлері – болашаққа жоспар жасау және стрестік жағдайларда эмоцияларды бақылап, тынығуға тырысу. Бұл өз ой-қиялыңды және сыртқы мінез-құлқыңды реттеуге, сондай-ақ мәдени нормалар мен ойлау жолдарын қабылдауға көмектеседі. Ішкі қарым-қатынастың сыртқы түрлері есте сақтауға көмектеседі, мысалы, сауда тізімін жасағанда. Тағы бір пайдасы – күрделі мәселелерді шешуге көмектеседі, мысалы, күрделі математикалық теңдеуді қадам-қадаммен шығару. Жаңа білімді де осылай игеруге болады, мысалы, жаңа сөздерді қайталап айту арқылы. Осы функцияларының арқасында ішкі қарым-қатынасты «ойлау үшін өте күшті және кең таралған құрал» деп түсінуге болады. Өзін-өзі реттеудегі рөліне байланысты, кейбір теоретиктер ішкі қарым-қатынасты жеке қарым-қатынастан гөрі негізгі деп санайды. Кішкентай балалар ойын кезінде өз мінез-құлқына бағыт беру үшін кейде өзімшіл сөйлеуді қолданады. Бұл көзқарас бойынша, жеке қарым-қатынас тек кейінірек, бала өзімшіл көзқарастан әлеуметтік көзқарасқа ауысқанда дамиды. Басқа бір түсіндіру бойынша, жеке қарым-қатынас негізгі болып табылады, өйткені ол ең алдымен ата-аналар баланың іс-әрекетін реттеу үшін қолданады. Бала осыны үйренгеннен кейін, олар өз мінез-құлқына көбірек бақылау үшін осы әдісті өздеріне қолдана алады.
Intrapersonal communication is communication with oneself. In some cases this manifests externally, like when engaged in a monologue, taking notes, highlighting a passage, and writing a diary or a shopping list. But many forms of intrapersonal communication happen internally in the form of an inner exchange with oneself, like when thinking about something or daydreaming. Closely related to intrapersonal communication is communication that takes place within an organism below the personal level, such as exchange of information between organs or cells. Intrapersonal communication can be triggered by internal and external stimuli. It may happen in the form of articulating a phrase before expressing it externally. Other forms are to make plans for the future and to attempt to process emotions to calm oneself down in stressful situations. It can help regulate one's own mental activity and outward behavior as well as internalize cultural norms and ways of thinking. External forms of intrapersonal communication can aid one's memory. This happens, for example, when making a shopping list. Another use is to unravel difficult problems, as when solving a complex mathematical equation line by line. New knowledge can also be internalized this way, like when repeating new vocabulary to oneself. Because of these functions, intrapersonal communication can be understood as "an exceptionally powerful and pervasive tool for thinking." Based on its role in self regulation, some theorists have suggested that intrapersonal communication is more basic than interpersonal communication. Young children sometimes use egocentric speech while playing in an attempt to direct their own behavior. In this view, interpersonal communication only develops later when the child moves from their early egocentric perspective to a more social perspective. A different explanation holds that interpersonal communication is more basic since it is first used by parents to regulate what their child does. Once the child has learned this, they can apply the same technique to themselves to get more control over their own behavior.
Каналдары
Коммуникация сәтті болуы үшін хабар жіберушіден қабылдаушыға жетіп болуы керек. Осы мақсатқа арна қол жеткізеді. Арна хабардың мағынасымен емес, оның мағынасын жеткізудің техникалық тәсілдерімен айналысады. Арналар көбінесе хабарды қабылдауға қолданылатын сезімдер – есту, көру, иіс, сезу және дәм тату арқылы түсіндіріледі. Бірақ кең мағынада арналарға кез келген тарату нысаны жатады, соның ішінде кітаптар, кабельдер, радио толқындары, телефондар немесе теледидар сияқты технологиялық құралдар да кіреді. Табиғи түрде таратылған хабарлар көбінесе тез жоғалады, ал жасанды арналар арқылы таратылған хабарлар, мысалы кітаптар мен мүсіндер сияқты, ұзақ өмір сүруі мүмкін. Арнаның физикалық ерекшеліктері ақпаратты жеткізуге қолданылатын код пен сигналдарға әсер етеді. Мысалы, телефон арқылы әдетте ауызша тіл мен паралингвистика қолданылады, бірақ бет-әлпеттерге мүмкіндік жоқ. Хабарларды бір кодтан екінші кодқа аудару арқылы оларды басқа арнаға қолжетімді етуге болады. Мысалы, айтылған хабарды жазу немесе оны қол тілімен жеткізу. Ақпаратты бір уақытта бірнеше арна арқылы таратуға болады. Мысалы, бетпе-бет коммуникация көбінесе ауызша ақпаратты жеткізу үшін дыбыс арнасын және ауызша емес ақпаратты – ым-ишаралар мен бет-әлпеттер арқылы жеткізу үшін визуалды арнаны біріктіреді. Бірнеше арнаны қолдану қабылдаушыға тақырыпты жақсырақ түсінуге көмектесу арқылы коммуникацияның тиімділігін арттырады. Арнаны таңдау маңызды, себебі қабылдаушының түсіну қабілеті таңдалған арнаға байланысты өзгеруі мүмкін. Мысалы, мұғалім мазмұнға және оқушының қалаулы оқу стиліне байланысты кейбір ақпаратты ауызша, ал басқасын визуалды түрде ұсынуға шешім қабылдауы мүмкін.
For communication to be successful, the message has to travel from the sender to the receiver. The channel is the way this is accomplished. It is not concerned with the meaning of the message but only with the technical means of how the meaning is conveyed. Channels are often understood in terms of the senses used to perceive the message, i. e. hearing, seeing, smelling, touching, and tasting. But in the widest sense, channels encompass any form of transmission, including technological means like books, cables, radio waves, telephones, or television. Naturally transmitted messages usually fade rapidly whereas some messages using artificial channels have a much longer lifespan, as in the case of books or sculptures. The physical characteristics of a channel have an impact on the code and cues that can be used to express information. For example, typical telephone calls are restricted to the use of verbal language and paralanguage but exclude facial expressions. It is often possible to translate messages from one code into another to make them available to a different channel. An example is writing down a spoken message or expressing it using sign language. The transmission of information can occur through multiple channels at once. For example, face to face communication often combines the auditory channel to convey verbal information with the visual channel to transmit non verbal information using gestures and facial expressions. Employing multiple channels can enhance the effectiveness of communication by helping the receiver better understand the subject matter. The choice of channels often matters since the receiver's ability to understand may vary depending on the chosen channel. For instance, a teacher may decide to present some information orally and other information visually, depending on the content and the student's preferred learning style.
Коммуникативтік құзыреттілік
Коммуникативтік құзыреттілік – тиімді қарым-қатынас жасау немесе белгілі бір жағдайда тиісті коммуникативтік мінез-құлықты таңдау қабілеті. Ол не айту керектігін, қашан және қалай айту керектігін білдіреді. Сонымен қатар, хабарларды қабылдау және түсіну қабілетін қамтиды. Құзыреттілік көбінесе іс-әрекетпен салыстырылады, себебі құзыреттілік оны қолданбаған кезде де болуы мүмкін, ал іс-әрекет осы құзыреттілікті жүзеге асыру болып табылады. Дегенмен, кейбір теоретиктер мұндай қатаң айырмашылықты қабылдамайды және іс-әрекетті байқалатын бөлік деп санайды, ол болашақ іс-әрекеттерге қатысты құзыреттілікті анықтау үшін қолданылады. Коммуникативтік құзыреттің екі маңызды компоненті – тиімділік және орындылық. Тиімділік – сөйлеушінің қалаған нәтижелеріне жету дәрежесі немесе таңдаған баламалардың іске асу дәрежесі. Яғни, коммуникативтік мінез-құлықтың тиімді болуы нақты нәтижеге ғана емес, сонымен қатар сөйлеушінің ниетіне байланысты – осы нәтижеге қол жеткізуді ниеттенгеніне. Осы себепті, кейбір теоретиктер сөйлеушінің басқа емес, нақты мінез-құлықты неге таңдағанын түсіндіре алуын қажет деп есептейді. Тиімділік тиімділікпен тығыз байланысты, бірақ тиімділік мақсаттарға жету туралы, ал тиімділік – процесте азырақ ресурстарды (уақыт, күш-жігер және ақша сияқты) пайдалану туралы. Орындылық – коммуникативтік мінез-құлықтың әлеуметтік нормалар мен күтулерге сай келуін білдіреді. Коммуникация теориясының маманы Брайан Х. Спицберг оны «белгілі бір жағдайда мінез-құлықтың немесе іс-қимылдың заңдылығы немесе қабылдануы» деп анықтайды. Бұл сөйлеушінің әлеуметтік және мәдени контекстін білгенін, хабарды берілген жағдайда қолайлы деп саналатын түрде бейімдеу және жеткізу үшін білуін білдіреді. Мысалы, студент ұстазымен қоштасу үшін «Қош бол, мырза» деген сөзді қолдануы мүмкін, бірақ құрбыларымен сөйлескенде қолданатын «Кеттім!» деген сөзді қолданбайды. Тиімді және орынды болу – әлеуметтік нормалар мен күтулерді сақтай отырып, қалаған нәтижелерге жетуді білдіреді. Коммуникативтік құзыреттіліктің кейбір анықтамалары тиімділікке немесе орындылыққа басымдық береді, ал кейбіреулері екі сипаттаманы біріктіреді. Эмпатия, бақылау, икемділік, сезімталдық және білім сияқты көптеген қосымша компоненттер ұсынылған. Ол көбінесе процесте қолданылатын жеке дағдылар тұрғысынан талқыланады, яғни коммуникативтік құзыреттілікті құрайтын нақты мінез-құлық компоненттері. Хабарды жасау дағдыларына оқу және жазу кіреді. Олар тыңдау және оқу қабылдау дағдыларымен байланысты. Сөздік және сөзсіз коммуникация дағдылары бар. Мысалы, сөздік коммуникация дағдылары тілдің фонетикасы, орфографиясы, синтаксисі, лексикасы және семантикасын дұрыс түсінуді қамтиды. Адам өмірінің көптеген салалары табысты коммуникацияға байланысты, өмір сүрудің негізгі қажеттіліктерін қамтамасыз етуден бастап қарым-қатынастарды құруға және сақтауға дейін. Коммуникативтік құзыреттілік – адамның әлеуметтік өмірдегі мақсаттарына жетуіне, мысалы, табысты мансапқа ие болуына және қолайлы серік табуына байланысты маңызды фактор. Осы себепті, ол адамның денсаулығына үлкен әсер етеді. Коммуникативтік құзыреттіліктің жетіспеуі жеке және қоғамдық деңгейде проблемалар тудыруы мүмкін, соның ішінде кәсіби, академиялық және денсаулық сақтау салаларындағы мәселелер. Тиімді коммуникацияға кедергі келтіретін факторлар хабарды бұрмалауы мүмкін. Олар коммуникацияның сәтсіздігіне және жағымсыз салдарларға әкелуі мүмкін. Мұндай жағдайға себеп – хабардың дұрыс жеткізілмеуі, қабылдаушыға таныс емес терминдердің қолданылуы, қабылдаушының қажеттіліктеріне сәйкес келмеуі немесе ақпараттың жетіспеуі немесе артық болуы мүмкін. Көңілдің бұрылуы, таңдаулы қабылдау және кері байланысқа назар аудармау да себеп болуы мүмкін. Шу да жағымсыз фактор болып табылады. Ол хабарды қабылдау кезінде бұрмалайтын және кедергі келтіретін әсерлерді білдіреді. Телефон арқылы сөйлескенде естілетін сыңғырлау дыбысы – шудың бір түрі. Екіұшты сөздер тиімді коммуникацияға кедергі келтіруі мүмкін және хабар берушінің ниетін анықтау үшін мүмкін болатын түсіндірмелерді нақтылау қажеттігін тудыруы мүмкін. Бұл түсіндірмелер қатысушылардың мәдени ортасына да байланысты. Маңызды мәдени айырмашылықтар қосымша кедергі болып табылады және хабарлардың қате түсіндірілуіне ықпал етеді.
Communicative competence is the ability to communicate effectively or to choose the appropriate communicative behavior in a given situation. It concerns what to say, when to say it, and how to say it. It further includes the ability to receive and understand messages. Competence is often contrasted with performance since competence can be present even if it is not exercised, while performance consists in the realization of this competence. However, some theorists reject a stark contrast and hold that performance is the observable part and is used to infer competence in relation to future performances. Two central components of communicative competence are effectiveness and appropriateness. Effectiveness is the degree to which the speaker achieves their desired outcomes or the degree to which preferred alternatives are realized. This means that whether a communicative behavior is effective does not just depend on the actual outcome but also on the speaker's intention, i. e. whether this outcome was what they intended to achieve. Because of this, some theorists additionally require that the speaker be able to give an explanation of why they engaged in one behavior rather than another. Effectiveness is closely related to efficiency, the difference being that effectiveness is about achieving goals while efficiency is about using few resources (such as time, effort, and money) in the process. Appropriateness means that the communicative behavior meets social standards and expectations. Communication theorist Brian H. Spitzberg defines it as "the perceived legitimacy or acceptability of behavior or enactments in a given context". This means that the speaker is aware of the social and cultural context in order to adapt and express the message in a way that is considered acceptable in the given situation. For example, to bid farewell to their teacher, a student may use the expression "Goodbye, sir" but not the expression "I gotta split, man", which they may use when talking to a peer. To be both effective and appropriate means to achieve one's preferred outcomes in a way that follows social standards and expectations. Some definitions of communicative competence put their main emphasis on either effectiveness or appropriateness while others combine both features. Many additional components of communicative competence have been suggested, such as empathy, control, flexibility, sensitivity, and knowledge. It is often discussed in terms of the individual skills employed in the process, i. e. the specific behavioral components that make up communicative competence. Message production skills include reading and writing. They are correlated with the reception skills of listening and reading. There are both verbal and non verbal communication skills. For example, verbal communication skills involve the proper understanding of a language, including its phonology, orthography, syntax, lexicon, and semantics. Many aspects of human life depend on successful communication, from ensuring basic necessities of survival to building and maintaining relationships. Communicative competence is a key factor regarding whether a person is able to reach their goals in social life, like having a successful career and finding a suitable spouse. Because of this, it can have a large impact on the individual's well being. The lack of communicative competence can cause problems both on the individual and the societal level, including professional, academic, and health problems. Barriers to effective communication can distort the message. They may result in failed communication and cause undesirable effects. This can happen if the message is poorly expressed because it uses terms with which the receiver is not familiar, or because it is not relevant to the receiver's needs, or because it contains too little or too much information. Distraction, selective perception, and lack of attention to feedback may also be responsible. Noise is another negative factor. It concerns influences that interfere with the message on its way to the receiver and distort it. Crackling sounds during a telephone call are one form of noise. Ambiguous expressions can also inhibit effective communication and make it necessary to disambiguate between possible interpretations to discern the sender's intention. These interpretations depend also on the cultural background of the participants. Significant cultural differences constitute an additional obstacle and make it more likely that messages are misinterpreted.
Басқа түрлер
Адамдардың қарым-қатынасынан басқа, жануарлар әлемінде және өсімдіктер арасында да қарым-қатынастың көптеген басқа түрлері кездеседі. Олар биокоммуникация және биосемиотика сияқты салаларда зерттеледі. Осы салада екі жеке тұлға арасында қарым-қатынас болды-жоқпын бағалауда қосымша қиындықтар туындайды. Ғалымдар үшін дыбыстық сигналдарды байқау және талдау оңай, бірақ тактильдік немесе химиялық өзгерістерді басқа биологиялық процестерден айырып, қарым-қатынас сигналдары ретінде қарастыру қиынырақ. Осы себепті зерттеушілер өз жұмыстарын жеңілдету үшін қарым-қатынас туралы анықтамаларды сәл өзгертіп қолданады. Осы тұрғыда эволюциялық биологиядан келген кең таралған пікір, қарым-қатынас табиғи іріктеу тұрғысынан қарым-қатынас жасаушыларға қандай да бір пайда әкелуі керек деп санайды. Биологтар Румсей Блатрикс және Вероника Майер қарым-қатынасты "жеке тұлғалар арасындағы ақпарат алмасу, онда сигнал беруші де, қабылдаушы да осы алмасудан пайда көруі мүмкін" деп анықтайды. Осы көзқарас бойынша, жіберуші қабылдаушының мінез-құлқына әсер ету арқылы, ал қабылдаушы сигналға жауап беру арқылы пайда көреді. Бұл пайдалар орташа есеппен болуы керек, бірақ әрбір жағдайда міндетті емес. Осылайша, қасақана бұрмалаушы сигнал беру де қарым-қатынас түрі ретінде қарастырылуы мүмкін. Эволюциялық тәсілмен байланысты бір мәселе – мұндай мінез-құлықтың табиғи іріктеуге тигізетін әсерін бағалаудың қиындығы. Тағы бір жиі кездесетін прагматикалық шектеу – қарым-қатынас болды-жоғын анықтау үшін сигналдан кейін қабылдаушының жауабын байқау қажеттігі.
Besides human communication, there are many other forms of communication found in the animal kingdom and among plants. They are studied in fields like biocommunication and biosemiotics. There are additional obstacles in this area for judging whether communication has taken place between two individuals. Acoustic signals are often easy to notice and analyze for scientists, but it is more difficult to judge whether tactile or chemical changes should be understood as communicative signals rather than as other biological processes. For this reason, researchers often use slightly altered definitions of communication to facilitate their work. A common assumption in this regard comes from evolutionary biology and holds that communication should somehow benefit the communicators in terms of natural selection. The biologists Rumsaïs Blatrix and Veronika Mayer define communication as "the exchange of information between individuals, wherein both the signaller and receiver may expect to benefit from the exchange". According to this view, the sender benefits by influencing the receiver's behavior and the receiver benefits by responding to the signal. These benefits should exist on average but not necessarily in every single case. This way, deceptive signaling can also be understood as a form of communication. One problem with the evolutionary approach is that it is often difficult to assess the impact of such behavior on natural selection. Another common pragmatic constraint is to hold that it is necessary to observe a response by the receiver following the signal when judging whether communication has occurred.
Жануарлар
Жануарлардың қарым-қатынасы – жануарлар арасында ақпарат алмасу процесі. Жануарлардың қарым-қатынасын зерттейтін ғылым зоосемиотика деп аталады. Адамдардың қарым-қатынасына ұқсастықтары көп. Бірі – адамдар да, көптеген жануарлар да бірдей сезімді білдіру үшін қозғалыстарын және дене күйлерін үйлестіреді. Бірақ маңызды айырмашылықтар да бар. Мысалы, адамдар сөз арқылы, ал жануарлар сөзсіз қарым-қатынас жасайды. Кейбір ғалымдар жануарлардың қарым-қатынасында сыртқы оқиғаларды көрсету мүмкіндігі болмайды деп санайды, сондықтан ол адамдардың қарым-қатынасынан ерекшеленеді. Алайда, вервет маймылдары, Гуннисон дала иті және қызыл сорғыштардың түрлі жыртқыштарға жауап ретінде ескерту сигналдарына қарағанда, бұл пікірге қарсы дәлелдер жеткілікті. Тағы бір тәсіл – адам тілінің күрделілігіне негізделген айырмашылықты көрсету, әсіресе мағынаның қарапайым бірліктерін күрделі құрылымдарға біріктірудегі шексіз мүмкіндігіне. Бір көзқарас бойынша, рекурсия адам тілін басқа тілдерден бөліп тұрады. Тағы бір айырмашылық – адамдардың қарым-қатынасы көбінесе ақпаратты жіберу ниетімен байланысты, ал жануарлардың қарым-қатынасында мұны анықтау қиын. Осы айырмашылықтарға қарамастан, кейбір ғалымдар жануарлардың мінез-құлқындағы адам тіліне ұқсас үлгілерді "жануар тілі" деп атайды. Жануарлардың қарым-қатынасы визуалды, естімелі, тактильді, иісті және дәмді түрлерде болуы мүмкін. Визуалды қарым-қатынас қозғалыстар, ишаралар, бет әлпеті және түстер арқылы жүзеге асады. Мысалы, жұптасу кезіндегі қозғалыстар, құстардың түстері және шамыранның жыпылықтауы. Естімелі қарым-қатынас құстар, приматтар және иттің дауыстары арқылы жүзеге асады. Естімелі сигналдар көбінесе ескерту үшін қолданылады. Төменгі деңгейдегі тірі организмдер естімелі хабарламаларға қарапайым реакция жасайды, жақындап немесе қашықтап. Жоғары жануарларда күрделірек реакциялар байқалады, олар түрлі жыртқыштарға және жауаптарға түрлі сигналдарды қолдана алады. Мысалы, кейбір приматтар әуедегі жыртқыштар үшін бір сигналды, ал құрлықтағы жыртқыштар үшін басқа сигналды қолданады. Тактильді қарым-қатынас тиісу, дірілдеу, сыпыру, сүрту және қысым арқылы жүзеге асады. Бұл ата-ана мен бала арасындағы қарым-қатынас, құдалану, әлеуметтік амандасу және қорғану үшін маңызды. Иіс және дәм сезу арқылы қарым-қатынас иіс және дәм арқылы химиялық жолмен жүзеге асады. Түрлер арасында қарым-қатынастың қандай функцияларды атқаратыны, оның қаншалықты жүзеге асырылатыны және қарым-қатынас үшін қолданылатын мінез-құлық бойынша үлкен айырмашылықтар бар. Көбінесе құдалану және жұптасу, ата-ана мен бала арасындағы қарым-қатынас, әлеуметтік қарым-қатынас, бағдарлау, өзін-өзі қорғау және аумақтық мінез-құлық сияқты функциялар кездеседі. Құдалану мен жұптасу кезінде әлеуетті серіктестерді анықтау және оларды тарту маңызды. Бұл әртүрлі жолдармен жүзеге асырылады. Саранчалар мен шегірткелер ән арқылы естімелі қарым-қатынас жасайды, көбелектер феромондарды бөліп, химиялық құралдарға сүйенеді, ал шамырандар жарықпен сигнал береді. Кейбір түрлердің балалары тіршілік үшін ата-анасына тәуелді. Ата-ана мен бала арасындағы қарым-қатынастың маңызды функцияларының бірі – бір-бірін тану. Кейде ата-аналар балаларының мінез-құлқын да басқара алады. Шымпанзе, бонобо, қасқыр және ит сияқты әлеуметтік жануарлар өз сезімдерін білдіру және қарым-қатынас орнату үшін түрлі қарым-қатынас түрлерін қолданады. Қарым-қатынас бағдарлауға көмектеседі, жануарларға азық табу, жаулардан қашу және басқа жануарларды іздеу үшін мақсатты түрде қозғалуға көмектеседі. Жарғақтарда бұл эхолокация арқылы жүзеге асырылады, яғни естімелі сигналдарды жіберіп, эходан алынған ақпаратты өңдеу арқылы. Бал аралары да осы жағынан жиі талқыланады, себебі олар гүлдердің орналасқан жерін басқа бал араларына көрсету үшін би орындайды. Өзін-өзі қорғау үшін қарым-қатынас басқаларды ескерту және қақтығыстан аулақ болу үшін қолданылады. Қарым-қатынастың тағы бір функциясы – азық табу және жұптасу үшін пайдаланылатын аумақты белгілеу және қорғау. Мысалы, кейбір еркек құстар ән арқылы басқа еркектерді алшақтатып, мекеңдік аумақты қорғайды және ұрғашыларды тартады. Жануарлардың қарым-қатынасын зерттеудегі екі басты теория – табиғат және тәрбие теориялары. Олардың арасындағы қақтығыс жануарлардың қарым-қатынасының гендерге қалай енгізілгеніне, адаптацияның бір түрі ретінде, немесе бұрынғы тәжірибеден үйренуге, шарттаудың бір түрі ретінде байланысты. Ол үйренілген жағдайда, көбінесе бейімделу арқылы жүзеге асырылады, яғни белгілі бір кезеңде ғана болатын және кейін қайтымсыз болатын оқу түрі.
Animal communication is the process of giving and taking information among animals. The field studying animal communication is called zoosemiotics. There are many parallels to human communication. One is that humans and many animals express sympathy by synchronizing their movements and postures. Nonetheless, there are also significant differences, like the fact that humans also engage in verbal communication, which uses language, while animal communication is restricted to non verbal (i. e. non linguistic) communication. Some theorists have tried to distinguish human from animal communication based on the claim that animal communication lacks a referential function and is thus not able to refer to external phenomena. However, various observations seem to contradict this view, such as the warning signals in response to different types of predators used by vervet monkeys, Gunnison's prairie dogs, and red squirrels. A further approach is to draw the distinction based on the complexity of human language, especially its almost limitless ability to combine basic units of meaning into more complex meaning structures. One view states that recursion sets human language apart from all non human communicative systems. Another difference is that human communication is frequently linked to the conscious intention to send information, which is often not discernable for animal communication. Despite these differences, some theorists use the term "animal language" to refer to certain communicative patterns in animal behavior that have similarities with human language. Animal communication can take a variety of forms, including visual, auditory, tactile, olfactory, and gustatory communication. Visual communication happens in the form of movements, gestures, facial expressions, and colors. Examples are movements seen during mating rituals, the colors of birds, and the rhythmic light of fireflies. Auditory communication takes place through vocalizations by species like birds, primates, and dogs. Auditory signals are frequently used to alert and warn. Lower order living systems often have simple response patterns to auditory messages, reacting either by approach or avoidance. More complex response patterns are observed for higher animals, which may use different signals for different types of predators and responses. For example, some primates use one set of signals for airborne predators and another for land predators. Tactile communication occurs through touch, vibration, stroking, rubbing, and pressure. It is especially relevant for parent young relations, courtship, social greetings, and defense. Olfactory and gustatory communication happen chemically through smells and tastes, respectively. There are large differences between species concerning what functions communication plays, how much it is realized, and the behavior used to communicate. Common functions include the fields of courtship and mating, parent offspring relations, social relations, navigation, self defense, and territoriality. One part of courtship and mating consists in identifying and attracting potential mates. This can happen through various means. Grasshoppers and crickets communicate acoustically by using songs, moths rely on chemical means by releasing pheromones, and fireflies send visual messages by flashing light. For some species, the offspring depends on the parent for its survival. One central function of parent offspring communication is to recognize each other. In some cases, the parents are also able to guide the offspring's behavior. Social animals, like chimpanzees, bonobos, wolves, and dogs, engage in various forms of communication to express their feelings and build relations. Communication can aid navigation by helping animals move through their environment in a purposeful way, e. g. to locate food, avoid enemies, and follow other animals. In bats, this happens through echolocation, i. e. by sending auditory signals and processing the information from the echoes. Bees are another often discussed case in this respect since they perform a type of dance to indicate to other bees where flowers are located. In regard to self defense, communication is used to warn others and to assess whether a costly fight can be avoided. Another function of communication is to mark and claim territories used for food and mating. For example, some male birds claim a hedge or part of a meadow by using songs to keep other males away and attract females. Two competing theories in the study of animal communication are nature theory and nurture theory. Their conflict concerns to what extent animal communication is programmed into the genes as a form of adaptation rather than learned from previous experience as a form of conditioning. To the degree that it is learned, it usually happens through imprinting, i. e. as a form of learning that only occurs in a certain phase and is then mostly irreversible.
Өсімдіктер, саңырауқұлақтар және бактериялар
Өсімдіктер арасындағы қарым-қатынас – ақпаратты жіберу және қабылдау процестерін қамтитын өсімдіктердің әрекеттері. Өсімдіктердің қарым-қатынасын зерттейтін ғылым саласы фитосемиотика деп аталады. Бұл сала зерттеушілерге қосымша қиындықтар туғызады, себебі өсімдіктердің адамдар мен басқа жануарлардан айырмашылығы – оларда орталық жүйке жүйесі болмайды және жасуша қабырғалары берік болады. Бұл қабырғалар қозғалысты шектейді және көбінесе өсімдіктердің жылдам қозғалысқа байланысты сигналдарды жіберіп алуына кедергі келтіреді. Дегенмен, өсімдіктер жануарлар сияқты көптеген мәселелермен бетпе-бет келеді, сондықтан кейбір ортақ белгілер де бар. Мысалы, оларға ресурстар табу, жыртқыштар мен патогендерден сақтану, жұбайласуға болатын серіктерді табу және ұрпақтарының амандығын қамтамасыз ету қажет. Осы мәселелерге эволюциялық жауаптардың көпшілігі жануарлардағылармен ұқсас, бірақ басқа механизмдерді пайдаланады. Маңызды айырмашылық – өсімдіктер әлемінде химиялық қарым-қатынас жануарлар үшін маңызды болған визуалды және естімелік қарым-қатынасқа қарағанда әлдеқайда басым. Өсімдіктерде мінез-құлық физикалық қозғалыс тұрғысынан емес, стимулға жауап ретінде, биохимиялық реакция ретінде қарастырылады, жануарлардағыдай. Бұл жауап өсімдіктің өмір сүру ұзақтығына қарағанда қысқа болуы керек. Қарым-қатынас – ақпаратты жіберушіден қабылдаушыға жеткізуді қамтитын мінез-құлықтың ерекше түрі. Ол қорғаныс реакциялары және қарапайым сезіну сияқты басқа мінез-құлық түрлерінен ерекшеленеді. Жануарлардың қарым-қатынасын зерттеу саласындағы сияқты, өсімдіктердің қарым-қатынасын зерттеушілер қабылдаушыда қандай да бір жауап болуын және қарым-қатынас мінез-құлқы жіберуші мен қабылдаушыға пайдалы болуын қосымша талап ретінде қарастырады. Биолог Ричард Карбан өсімдіктердің қарым-қатынасының үш кезеңін бөліп көрсетеді: жіберушінің сигнал беруі, қабылдаушының сигналды қабылдауы және қабылдаушының реакциясы. Өсімдіктер арасындағы қарым-қатынас үшін сигналды қасақана жіберу дәрежесі маңызды емес. Алайда, қабылдаушы сигналды елемеуге мүмкіндігі болуы керек. Бұл критерий сигналға жауап беруді, мысалы, қатты ыстық сияқты қаламаған өзгерістерге қарсы қорғаныс механизмінен ажыратуға көмектеседі. Өсімдіктердің қарым-қатынасы әртүрлі формаларда жүреді. Ол өсімдіктер ішіндегі (өсімдік жасушаларында және жасушалар арасында), бірдей немесе туысқан түрдегі өсімдіктер арасындағы, сондай-ақ өсімдіктер мен өсімдік емес организмдер арасындағы, әсіресе тамыр аймағындағы қарым-қатынасты қамтиды. Қарым-қатынастың маңызды түрі – ауа арқылы, ұшқыш органикалық қосылыстар (ҰОҚ) арқылы жүзеге асады. Мысалы, қарағай ағаштары шөп жейтін жәндіктер шабуыл жасағанда көрші ағаштарды ескерту үшін ҰОҚ шығарып, олар өз қорғанысын бейімдейді. Өсімдіктер арасындағы қарым-қатынастың тағы бір түрі – микоризалық саңырауқұлақтар арқылы жүреді. Бұл саңырауқұлақтар жер астындағы желілерді құрайды, олар «Жер астындағы торап» деп аталады, және әртүрлі өсімдіктердің тамырларын байланыстырады. Өсімдіктер бұл желіні бір-біріне хабар жіберу үшін пайдаланады, әсіресе зиянкестердің шабуылы туралы ескерту үшін және қорғанысын дайындауға көмектеседі. Саңырауқұлақтар мен бактериялар арасында да қарым-қатынас байқалады. Кейбір саңырауқұлақтар сыртқы ортаға феромондар шығару арқылы қарым-қатынас жасайды. Мысалы, олар бірнеше сулы саңырауқұлақтар түрінде жыныстық қатынасты ынталандыру үшін қолданылады. Бактериялар арасындағы қарым-қатынастың бір түрі – кворумдық сезім. Ол басқа бактериялар байқайтын және жауап беретін гормон тәрізді молекулаларды шығару арқылы жүреді. Бұл процесс басқа бактериялар үшін қоршаған ортаны бақылауға және популяция бойынша кеңінен жауаптарды үйлестіруге, мысалы, бактериялардың тығыздығын сезуге және ген экспрессиясын реттеуге қолданылады. Басқа мүмкін болатын реакцияларға биолюминесценцияның индукциясы және биофильмдердің пайда болуы жатады.
Plant communication refers to plant processes involving the sending and receiving of information. The field studying plant communication is called phytosemiotics. This field poses additional difficulties for researchers since plants are different from humans and other animals in that they lack a central nervous system and have rigid cell walls. These walls restrict movement and usually prevent plants from sending and receiving signals that depend on rapid movement. However, there are some similarities since plants face many of the same challenges as animals. For example, they need to find resources, avoid predators and pathogens, find mates, and ensure that their offspring survive. Many of the evolutionary responses to these challenges are analogous to those in animals but are implemented using different means. One crucial difference is that chemical communication is much more prominent in the plant kingdom in contrast to the importance of visual and auditory communication for animals. In plants, the term behavior is usually not defined in terms of physical movement, as is the case for animals, but as a biochemical response to a stimulus. This response has to be short relative to the plant's lifespan. Communication is a special form of behavior that involves conveying information from a sender to a receiver. It is distinguished from other types of behavior, like defensive reactions and mere sensing. Like in the field of animal communication, plant communication researchers often require as additional criteria that there is some form of response in the receiver and that the communicative behavior is beneficial to sender and receiver. Biologist Richard Karban distinguishes three steps of plant communication: the emission of a cue by a sender, the perception of the cue by a receiver, and the receiver's response. For plant communication, it is not relevant to what extent the emission of a cue is intentional. However, it should be possible for the receiver to ignore the signal. This criterion can be used to distinguish a response to a signal from a defense mechanism against an unwanted change like intense heat. Plant communication happens in various forms. It includes communication within plants, i. e. within plant cells and between plant cells, between plants of the same or related species, and between plants and non plant organisms, especially in the root zone. A prominent form of communication is airborne and happens through volatile organic compounds (VOCs). For example, maple trees release VOCs when they are attacked by a herbivore to warn neighboring plants, which then react accordingly by adjusting their defenses. Another form of plant to plant communication happens through mycorrhizal fungi. These fungi form underground networks, colloquially referred to as the Wood Wide Web, and connect the roots of different plants. The plants use the network to send messages to each other, specifically to warn other plants of a pest attack and to help prepare their defenses. Communication can also be observed for fungi and bacteria. Some fungal species communicate by releasing pheromones into the external environment. For instance, they are used to promote sexual interaction in several aquatic fungal species. One form of communication between bacteria is called quorum sensing. It happens by releasing hormone like molecules, which other bacteria detect and respond to. This process is used to monitor the environment for other bacteria and to coordinate population wide responses, for example, by sensing the density of bacteria and regulating gene expression accordingly. Other possible responses include the induction of bioluminescence and the formation of biofilms.
Түр аралық
Көптеген қарым-қатынастар бір түрдің мүшелері арасында, түр ішілік қарым-қатынас ретінде жүзеге асады. Бұл қарым-қатынастың мақсаты көбінесе ынтымақтастықтың бір түрі болуы себепті. Ынтымақтастық көбінесе бір түр ішінде болады, ал әртүрлі түрлер көбінесе ресурстар үшін бәсекелесіп, қақтығысқа түседі. Дегенмен, түрлер аралық қарым-қатынастың да түрлері бар. Бұл, әсіресе, симбиоздық қатынастар үшін тән, ал паразиттік немесе тоңдағыш-жеңілдік қатынастарда одан әлдеқайда аз кездеседі. Түрлер аралық қарым-қатынас өсімдіктер үшін маңызды рөл атқарады, олар көбею үшін сыртқы факторларға тәуелді. Мысалы, гүлдер тозаңдану үшін жәндіктерге мұқтаж, ал оларға нәрлі нектар және басқа да сыйлықтар ұсынады. Олар өздерінің пайдалы екенін көрсету үшін қарым-қатынас жасайды және айналасынан ерекшелену үшін жарқын түстер мен симметриялық пішіндерді пайдаланады. Бұл жарнама түрі қажет, себебі гүлдер қонақтар үшін бәсекелеседі. Көптеген жеміс беретін өсімдіктер тұқымдарын тарату және оларды қолайлы жерге жеткізу үшін өсімдіктер мен жануарлардың қарым-қатынасына сенеді. Бұл жануарларға тамаша жемістер ұсыну арқылы жүзеге асады. Тұқымдар жеміспен бірге желінеді, кейін олар басқа жерде шығарылады. Қарым-қатынас жануарларға жемістің қайда екенін және піскенін білдіреді. Көптеген жемістер үшін бұл олардың түсі арқылы болады: піспегенше көзге түспейтін жасыл түсті, піскеннен кейін қоршаған ортамен күрт контраст жасайтын жаңа түске ие болады. Түрлер аралық қарым-қатынастың тағы бір мысалы – құмырсқа мен өсімдіктер арасындағы қарым-қатынаста кездеседі. Бұл, мысалы, құмырсқалардың құмырсқа бақшалары үшін тұқымды таңдауына, бөтен өсімдіктерді кесуіне және құмырсқалардың өсімдіктерді қорғауына қатысты. Кейбір жануарлар түрлері де түрлер аралық қарым-қатынасқа қатысады, мысалы, маймылдар, киттер, дельфиндер, пілдер және иттер. Мысалы, маймылдардың әртүрлі түрлері ортақ қауіпке тап болғанда, ортақ сигналдарды қолданып ынтымақтасады. Адамдар үй жануарларымен және жұмыс жануарларымен қарым-қатынас жасағанда түрлер аралық қарым-қатынасқа түседі. Мысалы, иттермен қарым-қатынаста дыбыстық сигналдар маңызды рөл атқарады. Иттер әртүрлі командаларға, мысалы, «отыр» және «кел» дегенге жауап беруге үйренеді. Оларды тіпті «X-ті әкел» немесе «X-ті қорапқа сал» сияқты қысқа синтаксистік тіркестерге жауап беруге үйретуге болады. Олар адам дауысының тоны мен жиілігіне сезімдерді, үстемдікті және күмәнділікті анықтау үшін назар аударады. Иттер өздерінің эмоцияларын адамдарға жеткізу үшін әртүрлі мінез-құлық үлгілерін қолданады, мысалы, агрессивтілік, қорқу және ойнақылық.
Most communication happens between members within a species as intraspecies communication. This is because the purpose of communication is usually some form of cooperation. Cooperation happens mostly within a species while different species are often in conflict with each other by competing over resources. However, there are also some forms of interspecies communication. This occurs especially for symbiotic relations and significantly less for parasitic or predator prey relations. Interspecies communication plays a key role for plants that depend on external agents for reproduction. For example, flowers need insects for pollination and provide resources like nectar and other rewards in return. They use communication to signal their benefits and attract visitors by using distinctive colors and symmetrical shapes to stand out from their surroundings. This form of advertisement is necessary since flowers compete with each other for visitors. Many fruit bearing plants rely on plant to animal communication to disperse their seeds and move them to a favorable location. This happens by providing nutritious fruits to animals. The seeds are eaten together with the fruit and are later excreted at a different location. Communication makes animals aware of where the fruits are and whether they are ripe. For many fruits, this happens through their color: they have an inconspicuous green color until they ripen and take on a new color that stands in visual contrast to the environment. Another example of interspecies communication is found in the ant plant relation. It concerns, for instance, the selection of seeds by ants for their ant gardens and the pruning of exogenous vegetation as well as plant protection by ants. Some animal species also engage in interspecies communication, like apes, whales, dolphins, elephants, and dogs. For example, different species of monkeys use common signals to cooperate when threatened by a common predator. Humans engage in interspecies communication when interacting with pets and working animals. For instance, acoustic signals play a central role in communication with dogs. Dogs can learn to react to various commands, like "sit" and "come". They can even be trained to respond to short syntactic combinations, like "bring X" or "put X in a box". They also react to the pitch and frequency of the human voice to detect emotions, dominance, and uncertainty. Dogs use a range of behavioral patterns to convey their emotions to humans, for example, in regard to aggressiveness, fearfulness, and playfulness.
Компьютер
Компьютерлік байланыс компьютерлер мен ұқсас құрылғылар арасындағы деректер алмасуын қамтиды. Мұның мүмкін болуы үшін құрылғылар бір-бірімен желі құрайтын тарату жүйесі арқылы қосылуы керек. Хабарларды жіберу үшін бергіш, ал оларды қабылдау үшін қабылдағыш қажет. Жеке компьютер модемді таратушы ретінде пайдаланып, ақпаратты қоғамдық телефон желісі арқылы серверге жібере алады. Сервер модемді қабылдағыш ретінде пайдалана алады. Деректерді беру үшін оларды электр сигналына түрлендіру қажет. Таратуға қолданылатын байланыс арналары аналогты немесе цифрлық болуы мүмкін және жолақты ені мен жауап уақыты сияқты ерекшеліктерімен сипатталады. Компьютерлік желілердің көптеген түрлері бар. Ең көп талқыланатындары – LAN және WAN. LAN – жергілікті желі, яғни шектеулі аумақтағы компьютерлік желі, әдетте бір километрден кем қашықтықта орналасқан. Бұл үйде немесе кеңсе ғимаратында екі компьютерді қосу кезінде кездеседі. LAN желісін Ethernet сияқты сымды немесе Wi-Fi сияқты сымсыз қосылым арқылы құруға болады. WAN – кең аумақтық желі, ол үлкен географиялық аймақтарды қамтиды, мысалы, Интернет. Олардың желілері күрделірек және ақпаратты соңғы нүктелер арасында беру үшін бірнеше аралық байланыс түйіндерін пайдалана алады. Компьютерлік желілердің басқа түрлеріне PAN (жеке желілер), CAN (кампус желілері) және MAN (қалалық желілер) жатады. Компьютерлік байланыстың сәтті болуы үшін қатысатын құрылғылар өзара алмасуды реттейтін ортақ келісімдерге сәйкес келуі керек. Бұл келісімдер байланыс протоколы деп аталады. Олар хабарламалардың форматы және тарату қателеріне қалай жауап беру сияқты алмасудың әртүрлі аспектілерін қамтиды. Сондай-ақ, екі жүйенің қалай синхрондалғандығы, мысалы, қабылдағыш сигналдың басталуын және аяқталуын қалай анықтайтыны да қарастырылады. Ақпарат ағынына қарай жүйелер қарапайым, жартылай және толық дуплекс болып бөлінеді. Симплекс жүйелерде сигналдар тек бір бағытта, жіберушіден қабылдаушыға қарай өтеді, мысалы, радио, кабельді теледидар және әуежайлардағы келу-кету кестелері. Жартылай дуплекс жүйелер екі бағытта алмасуға мүмкіндік береді, бірақ сигналдар бір уақытта тек бір бағытта ғана өте алады, мысалы, рациялар мен полиция радиолары. Толық дуплекс жүйелерде сигналдар екі бағытта да бір уақытта өте алады, мысалы, кәдімгі телефон және Интернет. Екі жағдайда да, сәтті байланыс үшін байланыстың қауіпсіздігі маңызды, бұл жіберілген деректердің тек мақсатты жерге жеткенін және рұқсатсыз үшінші тараптар ұстап алмағанын қамтамасыз етеді. Бұл шифрлауды қолдану арқылы жүзеге асырылады, ол жіберілетін ақпараттың форматын өзгертіп, оны ұстап алуға тырысатын адамдар үшін түсініксіз етеді. Адам-компьютер байланысы – бұл адамдардың компьютерлермен қалай өзара әрекеттесетіні және кіріс және шығыс түріндегі деректердің қалай алмасылатыны туралы мәселелерді қамтитын тығыз байланысты сала. Бұл пайдаланушы интерфейсі арқылы жүзеге асады, ол компьютермен өзара әрекеттесуге қолданылатын аппараттық құралдарды, мысалы, тышқан, пернетақта және мониторды, сондай-ақ процесте қолданылатын бағдарламалық қамтамасыз етуді қамтиды. Бағдарламалық қамтамасыз ету жағынан, алғашқы пайдаланушы интерфейстерінің көпшілігі командалық жол интерфейстері болды, онда пайдаланушы компьютермен өзара әрекеттесу үшін команданы теруі керек болды. Көптеген қазіргі заманғы пайдаланушы интерфейстері – Microsoft Windows және macOS сияқты графикалық пайдаланушы интерфейстері, олар сарапшы емес пайдаланушылар үшін әдетте пайдалануға оңай. Олар пайдаланушының компьютермен өзара әрекеттесетін графикалық элементтерді қамтиды және көбінесе жаңа түсінікті таныс сезінуге және интерфейс нысанының нақты әлемдегі баламасын еліктеу арқылы түсінуді жеделдетуге арналған скеуморфизм деп аталатын дизайн тұжырымын қолданады. Мысалға, компьютердегі папка белгішесі және файлдарды жоюға арналған қоқыс шелегін келтіруге болады. Пайдаланушы интерфейстерін жобалаудың мақсаты – компьютермен өзара әрекеттесуді жеңілдету. Бұл оларды пайдаланушыларға ыңғайлы және кең аудиторияға қолжетімді етуге көмектеседі, сонымен қатар өнімділікті арттырады.
Computer communication concerns the exchange of data between computers and similar devices. For this to be possible, the devices have to be connected through a transmission system that forms a network between them. A transmitter is needed to send messages and a receiver is needed to receive them. A personal computer may use a modem as a transmitter to send information to a server through the public telephone network as the transmission system. The server may use a modem as its receiver. To transmit the data, it has to be converted into an electric signal. Communication channels used for transmission are either analog or digital and are characterized by features like bandwidth and latency. There are many forms of computer networks. The most commonly discussed ones are LANs and WANs. LAN stands for local area network, which is a computer network within a limited area, usually with a distance of less than one kilometer. This is the case when connecting two computers within a home or an office building. LANs can be set up using a wired connection, like Ethernet, or a wireless connection, like Wi Fi. WANs, on the other hand, are wide area networks that span large geographical regions, like the internet. Their networks are more complex and may use several intermediate connection nodes to transfer information between endpoints. Further types of computer networks include PANs (personal area networks), CANs (campus area networks), and MANs (metropolitan area networks). For computer communication to be successful, the involved devices have to follow a common set of conventions governing their exchange. These conventions are known as the communication protocol. They concern various aspects of the exchange, like the format of messages and how to respond to transmission errors. They also cover how the two systems are synchronized, for example, how the receiver identifies the start and end of a signal. Based on the flow of informations, systems are categorized as simplex, half duplex, and full duplex. For simplex systems, signals flow only in one direction from the sender to the receiver, like in radio, cable television, and screens displaying arrivals and departures at airports. Half duplex systems allow two way exchanges but signals can only flow in one direction at a time, like walkie talkies and police radios. In the case of full duplex systems, signals can flow in both directions at the same time, like regular telephone and internet. In either case, it is often important for successful communication that the connection is secure to ensure that the transmitted data reaches only the intended destination and is not intercepted by an unauthorized third party. This can be achieved by using cryptography, which changes the format of the transmitted information to make it unintelligible to potential interceptors. Human computer communication is a closely related field that concerns topics like how humans interact with computers and how data in the form of inputs and outputs is exchanged. This happens through a user interface, which includes the hardware used to interact with the computer, like a mouse, a keyboard, and a monitor, as well as the software used in the process. On the software side, most early user interfaces were command line interfaces in which the user must type a command to interact with the computer. Most modern user interfaces are graphical user interfaces, like Microsoft Windows and macOS, which are usually much easier to use for non experts. They involve graphical elements through which the user can interact with the computer, commonly using a design concept known as skeumorphism to make a new concept feel familiar and speed up understanding by mimicking the real world equivalent of the interface object. Examples include the typical computer folder icon and recycle bin used for discarding files. One aim when designing user interfaces is to simplify the interaction with computers. This helps make them more user friendly and accessible to a wider audience while also increasing productivity.
Байланыс зерттеулері
Коммуникациялық зерттеулер, сонымен қатар коммуникация ғылымы деп аталады, – қарым-қатынасты зерттейтін академиялық пән. Ол семиотикамен тығыз байланысты, бірақ ерекшелігі – коммуникациялық зерттеулер хабардың қалай жіберілуі, қабылдануы және өңделуінің техникалық мәселелеріне көбірек назар аударады. Семиотика, керісінше, мағынаға қатысты абстрактілірек сұрақтарды және белгілердің оны қалай иеленетінін қарастырады. Коммуникациялық зерттеулер биология, антропология, психология, социология, лингвистика, медиа зерттеулері және журналистика сияқты көптеген басқа пәндермен байланысты кең аумақты қамтиды. Коммуникациялық зерттеулер саласындағы көптеген еңбектер коммуникация модельдері мен теорияларын жасауға бағытталған. Коммуникация модельдері қарым-қатынастың негізгі компоненттерін қарапайым түрде көрсетуге тырысады. Коммуникация теориялары коммуникацияны барлық күрделілігімен дәл бейнелеу үшін тұжырымдамалық негіздерді ұсынуға мұраттанады. Кейбір теориялар қарым-қатынасты практикалық сөйлеу өнері ретінде қарастырса, ал басқалары белгілердің, тәжірибе, ақпаратты өңдеудің рөлін және үйлесімді өзара әрекеттесу арқылы әлеуметтік тәртіп құру мақсатын зерттейді. Коммуникациялық зерттеулер сондай-ақ коммуникацияның функциялары мен әсерлеріне қызығушылық танытады. Ол физиологиялық және психологиялық қажеттіліктерді қанағаттандыру, қарым-қатынас орнатуға көмектесу және қоршаған орта, басқа адамдар және өзі туралы ақпарат жинау сияқты мәселелерді қамтиды. Тағы бір тақырып – уақыт өте келе коммуникация жүйелерінің қалай өзгеретіні және бұл өзгерістердің басқа әлеуметтік өзгерістермен қалай байланысты екені туралы сұрақ. Осыған байланысты тақырып осы өзгерістердің негізін қалаған психологиялық принциптерге және олардың адамдардың идея алмасуына тигізетін әсеріне назар аударады. Коммуникация туралы зерттеулер ежелгі Грекияда басталған. Ертедегі ықпалды теорияларды Платон мен Аристотель жасады, олар көпшілік алдында сөйлеуге және риториканы түсінуге баса назар аударды. Мысалы, Аристотельдің пікірінше, коммуникацияның мақсаты – тыңдаушыларды сендіру. Коммуникациялық зерттеулер саласы 20-шы ғасырда, әсіресе 1940-шы жылдардан бастап жеке зерттеу саласы ретінде қалыптасты. Телефон, радио, газет, теледидар және интернет сияқты жаңа коммуникация технологияларының дамуы коммуникацияға және коммуникациялық зерттеулерге үлкен әсер етті. Бүгінгі таңда коммуникациялық зерттеулер – кең ауқымды сала. Оның кейбір еңбектері коммуникацияның жалпы сипаттамасын кең мағынада беруге тырысады. Ал басқалары белгілі бір коммуникация түрін нақты талдауға мұраттанады. Коммуникациялық зерттеулер көптеген кіші салаларды қамтиды. Кейбіреулері өзара қарым-қатынас, жеке қарым-қатынас, ауызша қарым-қатынас және ауызша емес қарым-қатынас сияқты кең тақырыптарға назар аударады. Басқалары белгілі бір саладағы коммуникацияны зерттейді. Ұйымдық коммуникация корпорациялар, коммерциялық емес ұйымдар немесе шағын бизнес сияқты ұйымдардың мүшелері арасындағы қарым-қатынасқа қатысты. Бұл ретте әртүрлі мүшелердің мінез-құлқын үйлестіру, сондай-ақ клиенттермен және жалпы жұртшылықпен өзара әрекеттесу маңызды. Осымен байланысты терминдер – іскерлік коммуникация, корпоративтік коммуникация және кәсіби коммуникация. Маркетингтік коммуникацияның негізгі элементі – жарнама, бірақ ол ұйымның мақсатын аудиторияға жеткізуге бағытталған басқа да коммуникациялық іс-шараларды қамтиды, мысалы, қоғамдық қатынастар. Саяси коммуникация сайлаушыларға ықпал ету үшін сайлау науқаны және конгресске хаттар немесе комитет құжаттары сияқты заңнамалық коммуникацияны қамтиды. Бұқаралық ақпарат құралдарының ролі мен үгіт-насихатқа ерекше мән беріледі. Мәдениеттер аралық коммуникация ұйымдық және саяси коммуникация үшін маңызды, өйткені олар көбінесе әртүрлі мәдени ортадан келген коммуникаторлар арасында хабар алмасуға тырысуды қамтиды. Мәдени орта хабардың қалай айтылуына және түсіндірілуіне әсер етеді және түсініспеушіліктерге себеп болуы мүмкін. Бұл даму туралы ақпараттандыру үшін де маңызды, бұл бірінші әлем елдерінің үшінші әлем елдеріне көмек көрсетуі сияқты дамуға көмектесу үшін ақпараттандыруды пайдалану туралы. Денсаулық сақтау саласындағы коммуникация денсаулық сақтау және денсаулықты нығайту саласындағы коммуникацияға қатысты. Оның бір тақырыбы – дәрігерлер мен медбикелер сияқты денсаулық сақтау қызметкерлерінің пациенттерімен қалай қарым-қатынас жасауы керек.
Communication studies, also referred to as communication science, is the academic discipline studying communication. It is closely related to semiotics, with one difference being that communication studies focuses more on technical questions of how messages are sent, received, and processed. Semiotics, on the other hand, tackles more abstract questions in relation to meaning and how signs acquire it. Communication studies covers a wide area overlapping with many other disciplines, such as biology, anthropology, psychology, sociology, linguistics, media studies, and journalism. Many contributions in the field of communication studies focus on developing models and theories of communication. Models of communication aim to give a simplified overview of the main components involved in communication. Theories of communication try to provide conceptual frameworks to accurately present communication in all its complexity. Some theories focus on communication as a practical art of discourse while others explore the roles of signs, experience, information processing, and the goal of building a social order through coordinated interaction. Communication studies is also interested in the functions and effects of communication. It covers issues like how communication satisfies physiological and psychological needs, helps build relationships, and assists in gathering information about the environment, other individuals, and oneself. A further topic concerns the question of how communication systems change over time and how these changes correlate with other societal changes. A related topic focuses on psychological principles underlying those changes and the effects they have on how people exchange ideas. Communication was studied as early as Ancient Greece. Early influential theories were created by Plato and Aristotle, who stressed public speaking and the understanding of rhetoric. According to Aristotle, for example, the goal of communication is to persuade the audience. The field of communication studies only became a separate research discipline in the 20th century, especially starting in the 1940s. The development of new communication technologies, such as telephone, radio, newspapers, television, and the internet, has had a big impact on communication and communication studies. Today, communication studies is a wide discipline. Some works in it try to provide a general characterization of communication in the widest sense. Others attempt to give a precise analysis of one specific form of communication. Communication studies includes many subfields. Some focus on wide topics like interpersonal communication, intrapersonal communication, verbal communication, and non verbal communication. Others investigate communication within a specific area. Organizational communication concerns communication between members of organizations such as corporations, nonprofits, or small businesses. Central in this regard is the coordination of the behavior of the different members as well as the interaction with customers and the general public. Closely related terms are business communication, corporate communication, and professional communication. The main element of marketing communication is advertising but it also encompasses other communication activities aimed at advancing the organization's objective to its audiences, like public relations. Political communication covers topics like electoral campaigns to influence voters and legislative communication, like letters to a congress or committee documents. Specific emphasis is often given to propaganda and the role of mass media. Intercultural communication is relevant to both organizational and political communication since they often involve attempts to exchange messages between communicators from different cultural backgrounds. The cultural background affects how messages are formulated and interpreted and can be the cause of misunderstandings. It is also relevant for development communication, which is about the use of communication for assisting in development, like aid given by first world countries to third world countries. Health communication concerns communication in the field of healthcare and health promotion efforts. One of its topics is how healthcare providers, like doctors and nurses, should communicate with their patients.
Тарих
Коммуникациялық тарих коммуникативтік процестердің қоғаммен, мәдениетпен және технологиямен қалай дамып, өзара әрекеттескенін зерттейді. Адамдардың қарым-қатынас тарихы ұзаққа созылған, ал қарым-қатынас жасау тәсілі уақыт өте келе айтарлықтай өзгерді. Осы өзгерістердің көбі жаңа байланыс технологияларының дамуымен басталды және адамдардың идеялар алмасуына әр түрлі әсер етті. Жаңа байланыс технологиялары әдетте адамдар оларды тиімді пайдалану үшін жаңа дағдыларды қажет етеді. Академиялық әдебиетте қарым-қатынас тарихы әдетте сол дәуірдегі қарым-қатынастың басым түріне байланысты дәуірлерге бөлінеді. Дәуірлердің саны мен нақты кезеңділігі талас-тартыс тудырады. Олар әдетте сөйлеу, жазу және басып шығару, сондай-ақ электрондық бұқаралық коммуникация және интернет дәуірлерін қамтиды. Коммуникация теориясының маманы Маршалл Поның айтуынша, әр дәуірдің басым медиасы бірнеше факторларға байланысты сипатталуы мүмкін. Бұған медианың қаншалықты көп ақпаратты сақтауы, оның қаншалықты ұзақ сақталуы, оны беруге қанша уақыт қажеттігі және медианы пайдаланудың қаншалықты қымбат екені жатады. По кейінгі дәуірлер әдетте бір немесе бірнеше факторлардың жақсаруын қамтиды деп санайды. Кейбір ғылыми болжамдарға сәйкес, тіл шамамен 40 000 жыл бұрын пайда болған, ал басқалары оны одан да көне деп есептейді. Осыған дейін адамдардың қарым-қатынасы жануарлардың қарым-қатынасына ұқсас болған, олар ыңқылдап, жылап, қолдармен әрекет жасап және бет-әлпеттері арқылы хабарласып отырған. Тіл ертедегі адамдарға өзін-өзі ұйымдастыруға және жоспарлауға көмектесті. Ертедегі қоғамдарда ауызша тіл – қарым-қатынастың негізгі түрі болды. Көптеген білімдер осы арқылы берілді, көбінесе әңгімелер немесе даналық сөздер түрінде. Бұл әдіс адам есте сақтауының жетілмегендігіне байланысты тұрақты білімді қамтамасыз етпейді. Сондықтан әрбір әңгімеде көптеген егжей-тегжейлі мәліметтер әртүрлі болып келеді және әртүрлі әңгімешілер оларды әртүрлі түсіндіреді. Адамдар қоныстанғаннан және ауыл шаруашылығымен айналыса бастағаннан кейін қоғамдар өсті және жер мен коммерциялық мәмілелердің тұрақты тіркелуіне қажеттілік артты. Бұл жазудың пайда болуына себеп болды, ол ауызша қарым-қатынасты пайдаланудан туындаған көптеген мәселелерді шеше алады. Жазу білімді сақтау және ұрпақтан-ұрпаққа жеткізуде тиімді, өйткені ол адам есте сақтауына тәуелді емес. Жазуды ойлап табудан бұрын прото-жазудың белгілі бір түрлері қалыптасқан болатын. Прото-жазу керамикалық бұйымдардағы әшекейлер, тауарды есепке алу үшін арқандағы түйіндер немесе мүлікті белгілеу үшін мөрлер сияқты ақпаратты сақтау үшін қолданылатын ұзақ сақталатын көрінетін белгілерді қамтиды. Алғашқы жазбаша қарым-қатынастың көп бөлігі пиктограммалар арқылы жүзеге асырылды. Пиктограммалар – нақты дүниедегі объектілерге ұқсас келіп, мағынаны білдіретін графикалық символдар. Ежелгі мәдениеттерде ауыл шаруашылығы өнімдері сияқты нәрселерді бейнелеу үшін қарапайым пиктографиялық символдарды қолдану кең таралған және шамамен б.з.д. 9000 жылы басталған. Пиктограммаларды қоса алғандағы алғашқы күрделі жазу жүйесін шамамен б.з.д. 3500 жылы шумерлер жасаған, ол клинопись деп аталады. Пиктограммалар әлі де қолданылуда, мысалы, темекі шегуге тыйым салатын белгілер және ванна бөлмелерінің есіктеріндегі ер және әйел бейнелерінің белгілері. Пиктографиялық жазу жүйелерінің маңызды кемшілігі – олар туралы сөйлегісі келетін барлық объектілерді көрсету үшін көптеген символдарды қажет етеді. Бұл мәселе басқа жазу жүйелерінің дамуымен шешілді. Мысалы, әліпбилік жазу жүйелерінің символдары тұрақты нысандарды білдірмейді. Олар сөйлеу тілінде қолданылатын дыбыстармен байланысты. Ерте жазу жүйелерінің басқа түрлері логографиялық және идеографиялық жазу жүйелерін қамтиды. Көптеген ерте жазу түрлерінің кемшілігі, мысалы, клинопись үшін қолданылған саз тақтайшалар, оларды алып жүру қиын болды. Бұл мәтіндерді бір жерден екінші жерге тасымалдауды қиындатты. Бұл египеттіктердің б.з.д. 2500 жыл шамасында папирус ойлап табуымен өзгерді, ал кейіннен пергамент пен қағаздың дамуымен одан әрі жақсартылды. 1400 жылдарға дейін барлық жазбаша қарым-қатынас қолмен жазуды талап етті. Осыған байланысты қоғамдағы жазбаша қарым-қатынастың таралуы әлі де шектеулі болды, өйткені кітаптарды қолмен көшіру қымбат болды. 15 ғасырдың ортасында Иоганн Гутенберг баспа машиналарын ойлап тауып, оны кеңінен қолданғаннан кейін, дүниеде тез өзгерістер болды. Жаппай баспа жасау жазба құралдардың таралуын жылдамдатты және газеттер мен үнқатысулар сияқты жаңа жазбаша құжаттардың таралуына әкелді. Бұл жазбаша құжаттардың артуы халықтың жалпы сауаттылығын арттырды. Бұл даму ғылым, саясат және дін салаларындағы революциялардың негізі болды. 19 және 20 ғасырлардағы ғылыми жаңалықтар коммуникация тарихында көптеген жаңа дамуларға себеп болды. Оларға телеграф пен телефонның ойлап табылуы жатады, бұл ақпаратты жазбаша құжаттарды тасымалдау қажеттілігінсіз бір жерден екінші жерге оңай және жылдам жеткізуге мүмкіндік берді. Бұл қарым-қатынас түрлері бастапқыда кабельдік қосылымдармен шектелген, оларды бірінші болып орнату қажет болды. Кейінірек радиосигналдарын пайдалану арқылы сымсыз беріліс жолдары табылды. Олар кең аудиторияға жете алуға мүмкіндік берді және радио тез арада бұқаралық коммуникацияның маңызды түріне айналды. Фотография саласындағы түрлі жаңалықтар бейнелерді пленкаға түсіруге мүмкіндік берді, бұл кино мен теледидардың дамуына әкелді. Сымсыз қарым-қатынастың қамту аймағы спутниктің дамуымен одан әрі кеңейтілді, бұл радио және теледидар сигналдарын әлемнің барлық аймақтарына таратуға мүмкіндік берді. Осылайша, ақпаратты дүние жүзіндегі кез келген жерге дерлік бірден таратуға болады. Интернеттің дамуы коммуникация тарихындағы маңызды кезең болып табылады. Ол адамдарға идеялармен алмасуға, әртүрлі құралдарды пайдалану арқылы, мысалы, веб-сайттар, электрондық пошта, әлеуметтік желілер және бейнеконференциялар арқылы әлемнің кез келген жерінен ынтымақтастық жасауға және ақпаратқа қол жеткізуді оңайлатты.
Communication history studies how communicative processes evolved and interacted with society, culture, and technology. Human communication has a long history and the way people communicate has changed considerably over time. Many of these changes were triggered by the development of new communication technologies and had various effects on how people exchanged ideas. New communication technologies usually require new skills that people need to learn to use them effectively. In the academic literature, the history of communication is usually divided into ages based on the dominant form of communication in that age. The number of ages and the precise periodization are disputed. They usually include ages for speaking, writing, and print as well as electronic mass communication and the internet. According to communication theorist Marshall Poe, the dominant media for each age can be characterized in relation to several factors. They include the amount of information a medium can store, how long it persists, how much time it takes to transmit it, and how costly it is to use the medium. Poe argues that subsequent ages usually involve some form of improvement of one or more of the factors. According to some scientific estimates, language developed around 40,000 years ago while others consider it to be much older. Before this development, human communication resembled animal communication and happened through a combination of grunts, cries, gestures, and facial expressions. Language helped early humans to organize themselves and plan ahead more efficiently. In early societies, spoken language was the primary form of communication. Most knowledge was passed on through it, often in the form of stories or wise sayings. This form does not produce stable knowledge since it depends on imperfect human memory. Because of this, many details differ from one telling to the next and are presented differently by distinct storytellers. As people started to settle and form agricultural communities, societies grew and there was an increased need for stable records of ownership of land and commercial transactions. This triggered the invention of writing, which is able to solve many problems that arose from using exclusively oral communication. It is much more efficient at preserving knowledge and passing it on between generations since it does not depend on human memory. Before the invention of writing, certain forms of proto writing had already developed. Proto writing encompasses long lasting visible marks used to store information, like decorations on pottery items, knots in a cord to track goods, or seals to mark property. Most early written communication happened through pictograms. Pictograms are graphical symbols that convey meaning by visually resembling real world objects. The use of basic pictographic symbols to represent things like farming produce was common in ancient cultures and began around 9000 BCE. The first complex writing system including pictograms was developed around 3500 BCE by the Sumerians and is called cuneiform. Pictograms are still in use today, like no smoking signs and the symbols of male and female figures on bathroom doors. A significant disadvantage of pictographic writing systems is that they need a large amount of symbols to refer to all the objects one wants to talk about. This problem was solved by the development of other writing systems. For example, the symbols of alphabetic writing systems do not stand for regular objects. Instead, they relate to the sounds used in spoken language. Other types of early writing systems include logographic and ideographic writing systems. A drawback of many early forms of writing, like the clay tablets used for cuneiform, was that they were not very portable. This made it difficult to transport the texts from one location to another to share information. This changed with the invention of papyrus by the Egyptians around 2500 BCE and was further improved later by the development of parchment and paper. Until the 1400s, almost all written communication required writing by hand. Because of this, the spread of written communication within society was still rather limited since copying books by hand was costly. The introduction and popularization of mass printing in the middle of the 15th century by Johann Gutenberg resulted in rapid changes. Mass printing quickly increased the circulation of written media and also led to the dissemination of new forms of written documents, like newspapers and pamphlets. One side effect was that the augmented availability of written documents significantly improved the general literacy of the population. This development served as the foundation for revolutions in various fields, including science, politics, and religion. Scientific discoveries in the 19th and 20th centuries caused many further developments in the history of communication. They include the invention of telegraphs and telephones, which made it even easier and faster to transmit information from one location to another without the need to transport written documents. These communication forms were initially limited to cable connections, which had to be established first. Later developments found ways of wireless transmission using radio signals. They made it possible to reach wide audiences and radio soon became one of the central forms of mass communication. Various innovations in the field of photography enabled the recording of images on film, which led to the development of cinema and television. The reach of wireless communication was further enhanced with the development of satellites, which made it possible to broadcast radio and television signals to stations all over the world. This way, information could be shared almost instantly everywhere around the globe. The development of the internet constitutes a further milestone in the history of communication. It made it easier than ever before for people to exchange ideas, collaborate, and access information from anywhere in the world by using a variety of means, such as websites, e mail, social media, and video conferences.