Кіріспе

Б.з.д. 1-ғасыр грек тарихшысы және мұғалімі

Дионисий Галикарнасский (Διονύσιος Ἀλεξάνδρου Ἁλικαρνασσεύς, Dionúsios Alexándrou Halikarnasseús; б.з.д. шамамен 60 ж. – б.з.д. 7 ж.нан кейін) – грек тарихшысы және риторика пәнінің мұғалімі, Рим императоры Августтың тұсында өркендеген. Оның әдеби стилі аттицизм – классикалық аттик грек тілінің шарықталу кезеңіндегі үлгісін қайталау. Дионисийдің білім беруде классикалық көздерді терең білу арқылы паидеияны дамыту қажеттігі туралы пікірі грек элитасының өзіндік ерекшелігінің бір бөлігі ретінде ғасырлар бойы сақталды. Азамат соғыстары аяқталғаннан кейін ол Римге көшіп, жиырма екі жыл бойы латын тілін және әдебиетті зерттеп, тарихы үшін материалдар жинады. Осы кезеңде ол риторикадан сабақ берді және көптеген көрнекті тұлғалармен араласты. Оның қайтыс болған күні белгісіз. 19-ғасырда ол Галикарнасский Аэлий Дионисийдің арғы тегі деп есептелген.

Римдік ескіліктер

Оның маңызды еңбегі "Рим көнелігі" (Rhōmaikē Archaiologia) деп аталады, көбінесе "Рим. Көнеліктер" (Antiquitates Romanae) деп қысқартылады. Онда Рим тарихы мифтік дәуірден бастап Бірінші Пуникалық соғыстың басына дейін жиырма кітапта баяндалған, оның алғашқы тоғызы бүгінге дейін сақталған, ал қалған кітаптары тек үзінділер түрінде ғана жеткен. Оның пікірінше, тарих – мысалдар арқылы үйрететін философия, және ол бұл ойын грек риторигінің көзқарасынан жүзеге асырды. Бірақ ол ең сенімді авторларды мұқият зерттеді, оның және Ливийдің еңбектері ғана ерте Рим тарихының толыққанды және егжей-тегжейлі ескертулері болып табылады.

Шығуы және табиғаттағы тіршілік етуі

Дионисий егіздер Ромул мен Ремустың Троялық Энейден және Түпкі латын тайпаларының патшасы Латинийдің қызы Илия Сильвиядан (кейде Рея деп те аталады) туғанын айтады, осылайша Римді троялықтармен де, латындықтармен де байланыстырады. Дионисий оның жүктілігі мен егіздердің тууы туралы әртүрлі айтылымдарды келтіреді, бірақ ешқайсысын басымдықпен таңдамайды. Фабий, Цинций, Порций Като және Пизонды сілтеу арқылы Дионисий ең көп таралған әңгімені баяндайды: егіздерді Тибрге тастауға тиіс болған, ficus Ruminalis орнында қалдырылған, ал Фаустул қабылдамас бұрын, қасқыр анасы оларды өз қонысының (Lupercal) алдында бағады. Дионисий Ромул мен Ремустың тууы, өмір сүруі және жастық шағы туралы "қияли емес" нұсқасын да келтіреді. Осы нұсқада Нумитор туған кезде егіздерді басқа екі нәрестемен ауыстыра алған. Егіздерді әжесі Фаустулға жеткізіп, оны және оның әйелі Лоренцияны, бұрынғы қызметкерді, тәрбиелеуге тапсырған. Плутархтың сөзінше, "lupa" (латынша "қасқыр") оның кәсібімен айналысатын әйелдерді атау үшін қолданылатын кең таралған термин болған, содан қасқыр туралы аңыз пайда болған.

Римнің құлдырауы және негізі

Егіздер Габии қаласында толыққанды білім алады, содан кейін Римнің салынатын аймағына ие болады. Римді қай төбеге салу керек екендігі – Палатин төбесіне ме, әлде стратегиялық артықшылықтары бар Авентин төбесіне ме – деген дау ағайындылардың араздасуына және Ремустың қаза табуына себеп болды. Рим қаласын салуға келгенде, екі бауыр қай төбеге салынғандығы туралы дауласты: Ромул Палатин төбесін, ал Ремус кейін Ремория (мүмкін, Авентин төбесі) деп аталған жерді жақтады. Ақырында, олар әкесінің кеңесімен шешімді құдайларға қалдырды. Құстарды жақсылықтың белгісі ретінде пайдаланып, бауырлар: «Қайсысына құстар бірінші көрінсе, сол осы елді басқарып, оның жетекшісі болады» деп келісті. Ремус тоғыз қаршығаны бірінші көріп, құдайлар оны таңдады деп мәлімдеді, ал Ромул қаршығалардың көп санын («көбірек жақсылықты») көргендіктен, құдайлар оны таңдады деп мәлімдеді. Келісімге келе алмағандықтан, екі бауыр және олардың ізбасарлары шайқасып, нәтижесінде Ремус қаза тапты. Ағасының қазасынан кейін, қайғыға батқан Ромул Ремусты Ремория орнына жерледі, осылайша ол жерге оның есімі берілді. Қаланың құрылысын бастамас бұрын Ромул құрбандық шалып, жақсы белгілер алды, содан кейін халыққа өздерінің күнәларын тазалау рәсімін жасауды бұйырды. Бірінші болып қаланың бекіністері салынды, содан кейін халыққа арналған тұрғын үйлер. Ол халықты жинап, конституциясы үшін қандай үкімет түрін қалағанын – монархия, демократия немесе олигархия – таңдауға мүмкіндік берді. Оның шетелдегі соғыста батылдықты, ел ішіндегі салмақтылықты мақтап, Ромул билікте қалу қажеті жоқ екенін айтқан сөзінен кейін, халық патшалықты сақтап қалуға және оны патшасы ретінде қалуын сұрады. Ол құдайлардың құптауын күтіп, дұға етіп, жақсылықтың белгісі – жарқын шаңқайды көріп, ешбір патша құдайлардың рұқсатынсыз таққа отырмайды деп жариялады.

Мекемелер

Дионис одан кейін Теренций Варроның еңбегіне негізделген «Ромулдың» конституциясы туралы егжей-тегжейлі баяндама жасады. Ромул Римді 3 тайпаға бөлді, әрқайсысына трибун басшылық етті. Әр тайпа 10 курияға, ал олардың әрқайсысы кішігірім бөлімшелерге бөлінді. Ол патшалықтың жер иеліктерін олардың арасында бөліп берді. Біздің дереккөздеріміздің ішінде Дионис ғана бұл тең үлесте таратылғанын айтады. Сонымен қатар, билікті бөлу және әскер күшін арттыру шаралары, Римнің діни әдет-ғұрыптары мен салты, Дионис мақтаған түрлі заңдық шаралар енгізілді. Дионисий, Ромулдың тәсілін басқа халықтардың заңдарымен салыстырып, оның еңбегін жоғары бағалады. Оның «Ежелгілер туралы» еңбегінде айтылғандай, Римнің некеге қатысты заңдары басқа халықтардың заңдарынан әсем әрі қарапайым болды, ал ол олардың көпшілігін қатты сынады. Ромул әйелдердің күйеулерінің мүлкі мен іс-әрекеттеріне тең үлес қосуын бекітіп, олардың ізгілігін арттырды және күйеулерінің оларға зұлымдық жасауына жол бермеді. Әйелдер күйеуінің қайтысынан кейін мұрагер бола алатын. Әйелдің ізгіліксіздігі ауыр қылмыс саналды, бірақ маскүнемдік жазаны жеңілдетуге мүмкіндік беретін. Дионисийдің сөзіне сенсек, Ромулдың заңдарының арқасында келесі бес ғасыр бойы ең бір римдік жұбайлардың арасында ажырасу болған жоқ. Ромулдың ата-аналық құқықтарды реттейтін заңдары, әсіресе, әкелерге ересек балаларына билік етуге мүмкіндік беретін заңдары, басқаларынан жақсырақ деп есептелді. Дионисий, Ромулдың заңдарына сәйкес, туған римдіктердің екі түрлі қызметпен ғана айналысуына шектеу қойылғанын мақұлдады: егіншілік және әскер. Басқа барлық кәсіптерді құлдар немесе римдік емес жұмысшылар атқарды. Ромул өзінің лауазымының беделін заңның орындалуын қамтамасыз ету үшін пайдаланды. Оның сарайы адал сарбаздармен толы болды және ол әрдайым өзінің 12 ликторымен бірге жүрді.

Сабина әйелдерін зорлау және Ромулдың өлімі

Дионис өзінің институционалдық есебінде Сабин әйелдерін ұрлау туралы атақты оқиғаны баяндады және бұл ұрлау Сабиндермен одақ құру үшін жасалған сылтау болды деп санайды. Ромул көршілес қалалармен аралас некелер арқылы қарым-қатынасты нығайтуды жоспарлады, бірақ ешбір қала жаңадан құрылған Рим қаласын қыздарына лайық деп санамады. Осы мәселені шешу үшін Ромул Нептун құдайына арналған (Консуалия) фестивалін ұйымдастырып, айналасындағы қалаларды шақырды. Фестиваль аяқталған соң Ромул мен жас жігіттер фестивальдегі барлық бойжеткендерді ұстап алып, оларды өздерінің дәстүрлері бойынша үйлендіруді көздеді. Бірақ, Дионистің баяндамасында Кекина, Крустумериум және Антемна қалалары Сабиндердің патшасы Татиусқа соғысқа бастап баруды сұрайды. Тек Сабин әйелдерінің танымал араласуынан кейін ғана халықтар Ромул мен Татиус екеуінің бірлескен билігімен біртұтас патшалық құруға келісті, олар екеуі де Квириттер деп жарияланды. Бірақ Татиус қайтыс болғаннан кейін Ромул өзінің соңғы күндеріне дейін, құдайлардың немесе жердің күшімен, бұрынғыдан да билігін арттырып, ақырында қаза тапты. Бір әңгімеде Ромулды соғыс лагерінен алып, оны көктегі әкесіне жеткізген "қараңғылық" туралы айтылады. Тағы бір деректе Ромул тұтқындарды босатып, жазалауда әділдік танытпай, қатыгездік көрсеткендігі үшін римдік отандастарының қолынан қаза тапты делінеді.