Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Философ, мистик және жазушы (шамамен 1866-1877 – 1949 ж.)
Philosopher, mystic, and writer (c. 1866 1877 – 1949)
Георгий Иванович Гурджиев (шамамен 1867 – 29 қазан 1949 ж.) – философ, мистик, рухани ұстаз, композитор және "би оқытушысы". Гурджиев адамдардың өздеріне жете білмейтінін, сондықтан өмірін гипноздық "оянған ұйқы" күйінде өткізетінін, бірақ сананың жоғары деңгейіне оянып, адам ретіндегі мақсатына жетуге болатынын үйретті. Оның ілімін іске асыру "Жұмыс" (өздік жұмыс) деп аталады және ол факирлер, монахтар мен йогтардың жолдарына қосымша болып табылады, сондықтан оның шәкірті П.Д. Успенский оны "Төртінші жол" деп атады. Гурджиевтің ілімі әлемде көптеген топтардың құрылуына түрткі болды. 1949 жылы Гурджиевтің қазасынан кейін Парижде Гурджиев қоры құрылды, оны оның жақын шәкірті Жанна де Салцман, басқа да тікелей шәкірттерімен бірлесіп 1990 жылға дейін басқарды; ал одан кейін оның ұлы Мишель де Салцман 2001 жылға дейін басқарды. Гурджиев қорларының халықаралық бірлестігіне Франциядағы Гурджиев институты, АҚШ-тағы Гурджиев қоры, Ұлыбританиядағы Гурджиев қоғамы және Венесуэладағы Гурджиев қоры кіреді.
George Ivanovich Gurdjieff (c. 1867 – 29 October 1949) was a philosopher, mystic, spiritual teacher, composer, and "dance teacher". Gurdjieff taught that people are not conscious of themselves and thus live their lives in a state of hypnotic "waking sleep", but that it is possible to awaken to a higher state of consciousness and serve our purpose as human beings. The practice of his teaching has become known as "The Work" (connoting work on oneself) and is additional to the ways of the fakir, monk and yogi, so that his student P. D. Ouspensky referred to it as the "Fourth Way". Gurdjieff's teaching has inspired the formation of many groups around the world. After his death in 1949, the Gurdjieff Foundation in Paris was established and led by his close pupil Jeanne de Salzmann in cooperation with other direct pupils of Gurdjieff, until her death in 1990; and then by her son Michel de Salzmann, until his death in 2001. The International Association of the Gurdjieff Foundations comprises the Institut Gurdjieff in France; The Gurdjieff Foundation in the USA; The Gurdjieff Society in the UK; and the Gurdjieff Foundation in Venezuela.
Алғашқы жылдар
Гурджиев Арменияның Гюмри қаласында (бұрынғы Александрополь, Ереван губерниясы) дүниеге келген. Оның әкесі Иван Иванович Гурджиев грек, 1870 жылдары ірі қара мен қой шаруашылығымен айналысып, «Адаш» деген псевдониммен танымал ашуг болған. Гурджиевтің анасы армян екені көптен бері қалыптасқан пікір, бірақ кейбір ғалымдар оның да грек болғанын болжайды. Гурджиевтің өзінің айтуынша, оның әкесі грек отбасынан шыққан, ата-бабалары 1453 жылы Константинополь құлағаннан кейін Византиядан көшіп келген. Олар бастапқыда Орталық Анатолияға, содан кейін Кавказдағы Грузияға қоныс аударған. Гурджиевтің туған күніне қатысты түрлі пікірлер бар, ол 1866 мен 1877 жыл аралығында дүниеге келген деген болжамдар айтылады. Қазіргі қолдағы құжаттардың көп бөлігі 1877 жылды көрсетеді, бірақ Гурджиев шәкірттерімен сөйлескенде өзінің туған жылын шамамен 1867 жыл деп атаған, бұл оның немересі Люба Гурджиев Эвериттің айғағымен расталады және 1949 жылы түсірілген фото- және бейнематериалдарға сәйкес келеді. Гурджиевтің әкесінің ағасы Василийдің (Василийдің ұлы Александр арқылы) шөбересі Георгий Киурцидис, әкесі Александрдың 1875 жылы туғанын, ал Гурджиев одан үш жас үлкен болғанын айтқан, яғни ол шамамен 1872 жылы туған болуы мүмкін. Гурджиев балалық шағын 1878 жылдан 1918 жылға дейін Ресей билігінде болған Карс облысының әкімшілік орталығы – Карс қаласында өткізген. Бұл аймақ кең жайылған шөптекті далалар мен биік тауларды қамтыды, және түрлі этникалық топтар мен дін өкілдері тұратын, саяхатшы мистиктер мен қасиетті адамдарға құрмет көрсетіп, діни синкретизм мен дін ауыстыруды қабылдаған өңір болған. Карс қаласы мен айналасындағы аумақтарда армяндар, орыстар, Кавказ гректері, грузиндер, түріктер, күрдтер және Шығыс және Орталық Еуропадан келген христиан қауымдастықтары (Кавказ немістері, эстондықтар, Молокан, Духобор, Пригунь, Субботник сияқты орыс сектанттары) сияқты өте алуан түрлі халықтар өмір сүрген. Гурджиев езидтер қауымын ерекше атап көрсетеді. Көпұлтты қоғамда өскен Гурджиев армян, понтийлік грек, орыс және түрік тілдерін жетік меңгерген, соңғысында әдемі османдық тілі мен диалекттердің қосындысын қолданған. Оның ертедегі рухани көшбасшылары әкесі – ағаш шебері және әуесқой ашуг, сондай-ақ қала соборының діни қызметкері, отбасының досы Диан Борш болды. Жас Гурджиев көптеген көздерден әдебиет оқып, осы оқулардың және түсіндіре алмайтын құбылыстардың әсерінен бұрын адамзатқа белгілі болған, бірақ ғылым мен дәстүрлі діндерден табылмайтын жасырын шындық бар деген сенімге келді.
Gurdjieff was born in Gyumri, Armenia (formerly Alexandropol, Yerevan Governorate). His father Ivan Ivanovich Gurdjieff was Greek, and a renowned ashugh under the pseudonym of 'Adash', who in the 1870s managed large herds of cattle and sheep. The long held view is that Gurdjieff's mother was Armenian, although some scholars have recently speculated that she too was Greek. According to Gurdjieff himself, his father came of a Greek family whose ancestors had emigrated from Byzantium after the Fall of Constantinople in 1453, with his family initially moving to central Anatolia, and from there eventually to Georgia in the Caucasus. There are conflicting views regarding Gurdjieff's birth date, ranging from 1866 to 1877. The bulk of extant records weigh heavily toward 1877, but Gurdjieff in reported conversations with students gave the year of his birth as c. 1867, which is corroborated by the account of his niece Luba Gurdjieff Everitt and accords with photographs and videos taken of him in 1949. George Kiourtzidis, great grandson of Gurdjieff's paternal uncle Vasilii (through Vasilii's son Alexander), recalled that his grandfather Alexander, born in 1875, said that Gurdjieff was about three years older than him, which would point to a birth date c. 1872. Gurdjieff spent his childhood in Kars, which, from 1878 to 1918, was the administrative capital of the Russian ruled Transcaucasus province of Kars Oblast, a border region recently captured from the Ottoman Empire. It contained extensive grassy plateau steppe and high mountains, and was inhabited by a multi ethnic and multi confessional population that had a history of respect for travelling mystics and holy men, and for religious syncretism and conversion. Both the city of Kars and the surrounding territory were home to an extremely diverse population: although part of the Armenian Plateau, Kars Oblast was home to Armenians, Russians, Caucasus Greeks, Georgians, Turks, Kurds and smaller numbers of Christian communities from eastern and central Europe such as Caucasus Germans, Estonians and Russian sectarian communities like the Molokans, Doukhobors, Pryguny, and Subbotniks. Gurdjieff makes particular mention of the Yazidi community. Growing up in a multi ethnic society, Gurdjieff became fluent in Armenian, Pontic Greek, Russian and Turkish, speaking the last in a mixture of elegant Osmanlı and some dialect. Early influences on him included his father, a carpenter and amateur ashik or bardic poet, and the priest of the town's cathedral, Dean Borsh, a family friend. The young Gurdjieff avidly read literature from many sources and influenced by these writings and witnessing a number of phenomena that he could not explain, he formed the conviction that there existed a hidden truth known to mankind in the past, which could not be ascertained from science or mainstream religion.
Саяхат
Өзінің айтуынша, жас кезінде Гурджиевтің осындай білімді іздеуі оны 1912 жылы бірнеше жылға Ресейге оралғанға дейін Орталық Азия, Египет, Иран, Үндістан, Тибет және басқа да жерлерге саяхаттауға алып келді. Ол өзінің ілімінің қайдан пайда болғанын ешқашан толық айтпады, бір кезде оны эзотерикалық христиандық деп атады, себебі ол Киелі кітаптағы түрлі мысалдар мен сөздерге нақты мағына емес, психологиялық мағына береді. Оның саяхаттары туралы жалғыз баяндамасы – «Көрнекті адамдармен кездесулер» кітабында кездеседі, бірақ ол көбінесе сенімді автобиография деп есептелмейді. Мысалы, Гурджиев құм дауылдары астында айналып жатқанда, тіректеп жүріп құм төбелерінің пішінін қарап отырғанын айтады. Әр тарау «көрнекті адамның» есімімен аталады, олардың кейбіреулері «Шындықты іздеушілер» қоғамының мүшелері болған. Гурджиевтің қайтыс болғаннан кейін, Дж. Г. Беннетт оның мүмкін көздерін зерттеді және бұл адамдар Гурджиев айтқан үш түрлі адамның символы екенін ұсынды: №1 – денесіне бағытталғандар; №2 – сезіміне бағытталғандар; және №3 – ақылына бағытталғандар. Гурджиев дервиштермен, факирлермен және ессейлердің ұрпақтарымен кездескенін айтады, олардың ілімі Сармунгтағы монастырда сақталған деді. Кітапта сонымен қатар «құмға дейінгі Египеттің» картасы бар, ол «Сармунг бауырластығымен» кездесуге әкеледі.
In early adulthood, according to his own account, Gurdjieff's search for such knowledge led him to travel widely to Central Asia, Egypt, Iran, India, Tibet and other places before he returned to Russia for a few years in 1912. He was never forthcoming about the source of his teaching, which he once labelled as esoteric Christianity, in that it ascribes a psychological rather than a literal meaning to various parables and statements found in the Bible. The only account of his wanderings appears in his book Meetings with Remarkable Men, which is not generally considered to be a reliable autobiography. One example is of the adventure of walking across the Gobi desert on stilts, where Gurdjieff said he was able to look down on the contours of the sand dunes while the sand storm whirled around below him. Each chapter is named after a "remarkable man", some of whom were putative members of a society called "The Seekers of Truth". After Gurdjieff's death, J. G. Bennett researched his potential sources and suggested that the men were symbolic of the three types of people to whom Gurdjieff referred: No. 1 centred in their physical body; No. 2 centred in their emotions and No. 3 centred in their mind. Gurdjieff describes how he encountered dervishes, fakirs and descendants of the Essenes, whose teaching he said had been conserved at a monastery in Sarmoung. The book also has an overarching quest involving a map of "pre sand Egypt" and culminates in an encounter with the "Sarmoung Brotherhood".
Іскерлік мансап
Гурджиев өзінің саяхаттары барысында түрлі кәсіптермен айналысып, өзін асырағанын жазды. Олардың ішінде саяхаттаушы жөндеу шеберханасын ұйымдастыру және қағаз гүлдер жасау сияқты жұмыстар болды. Бірде не істей алатынын ойлап, ол саябақтағы құбыларды ұстап, оларды сары түске бояп, канар ретінде сату туралы айтқан. Сондай-ақ, саяхаттары кезінде «Ұлы Ойын» аясында белгілі бір саяси қызметпен айналысқан деген болжамдар да бар.
Gurdjieff wrote that he supported himself during his travels by engaging in various enterprises such as running a travelling repair shop and making paper flowers; and on one occasion while thinking about what he could do, he described catching sparrows in the park and then dyeing them yellow to be sold as canaries; It is also speculated by commentators that during his travels he was engaged in a certain amount of political activity, as part of The Great Game.
Ресейде
1913 жылдан 1949 жылға дейінгі кезеңдегі хронология негізгі құжаттармен, тәуелсіз куәгерлермен, өзара сілтемелермен және логикалық қорытындылармен расталатын материалға сүйенгендей көрінеді. 1912 жылы Жаңа жыл күні Гурджиев Мәскеуге келді және алғашқы шәкірттерін тартты, олардың ішінде оның туысы, мүсінші Сергей Меркуров және ерекше мінезді Рахмильевич болды. Сол жылы Санкт-Петербургте поляк Юлия Островскаяға үйленді. 1914 жылы Гурджиев "Соққандардың күресі" балетін жариялады және шәкірттерінің "Шындықтың шағылысуы" эскизін дайындауын бақылады. 1915 жылы Гурджиев П.Д. Успенскийді шәкірті ретінде қабылдады, ал 1916 жылы композитор Томас де Хартман мен оның әйелі Ольганы студенттер ретінде қабылдады. Ол кезде оның шамамен 30 шәкірті болды. Успенский мистикалық тақырыптарда жазушы ретінде танымал болды және Шығыста өздігінен даналық іздеуге тырысқан, бірақ нәтижесі көңілін толықтырмады. Осы кезеңде оқытылған "Төртінші жол" жүйесі күрделі және метафизикалық болды, және ішінара ғылыми терминологиямен түсіндірілді. Ресейде революциялық құлпыратын кезеңде Гурджиев 1917 жылы Петроградтан Александропольдегі (қазіргі Армениядағы Гюмри) отбасылық үйіне қайтып оралды. Қазан революциясы кезінде ол Кавказдағы Есентукиде уақытша оқу орталығын құрды, онда орыс шәкірттерінің шағын тобымен қарқынды жұмыс істеді. Гурджиевтің үлкен әпкесі Анна және оның отбасы кейіннен босқындар ретінде сол жерге келді және түріктердің 15 мамырда Александропольде оның әкесін атқандығын хабарлады. Азамат соғысының қаупі күшейгенде Гурджиев "Индюк тауына" ғылыми экспедицияға баратынын жариялаған газеттік хабарлама жасады. Ғылымгер болып көрсетіп, қола сақиналары бар қызыл өрт сөндірушінің белбеуін киген Гурджиев Есентукиден он төрт серігімен (Гурджиевтің отбасы мен Успенскийді қоспағанда) кетті. Олар пойызбен Майкопқа сапарлады, онда жағдай үш аптаға кешіктірді. 1919 жылдың көктемінде Гурджиев суретші Александр де Салцман және оның әйелі Жаннамен кездесіп, оларды шәкірттері ретінде қабылдады. Жанна де Салцманның көмегімен Гурджиев өзінің қасиетті билерін (қозғалыстар) алғаш рет көрсетті, бұл Тбилиси опера үйінде 22 маусымда өтті. 1918 жылдың наурыз айында Успенский Гурджиевтен бөлініп, Англияға көшті және Төртінші жолды өздігінен оқытты. Екі адам арасындағы қарым-қатынас келесі ондаған жылдар бойы күрделі болды.
From 1913 to 1949, the chronology appears to be based on material that can be confirmed by primary documents, independent witnesses, cross references and reasonable inference. On New Year's Day in 1912, Gurdjieff arrived in Moscow and attracted his first students, including his cousin, the sculptor Sergey Merkurov, and the eccentric Rachmilievitch. In the same year, he married the Polish Julia Ostrowska in Saint Petersburg. In 1914, Gurdjieff advertised his ballet, The Struggle of the Magicians, and he supervised his pupils' writing of the sketch Glimpses of Truth. In 1915, Gurdjieff accepted P. D. Ouspensky as a pupil, and in 1916, he accepted the composer Thomas de Hartmann and his wife, Olga, as students. He then had about 30 pupils. Ouspensky already had a reputation as a writer on mystical subjects and had conducted his own, ultimately disappointing, search for wisdom in the East. The Fourth Way "system" taught during this period was complex and metaphysical, partly expressed in scientific terminology. In the midst of revolutionary upheaval in Russia, Gurdjieff left Petrograd in 1917 to return to his family home in Alexandropol (present day Gyumri in Armenia). During the October Revolution, he set up a temporary study community in Essentuki in the Caucasus, where he worked intensively with a small group of Russian pupils. Gurdjieff's eldest sister Anna and her family later arrived there as refugees, informing him that Turks had shot his father in Alexandropol on 15 May. As the area became increasingly threatened by civil war, Gurdjieff fabricated a newspaper story announcing his forthcoming "scientific expedition" to "Mount Induc". Posing as a scientist and wearing a red fireman's belt with brass rings Gurdjieff left Essentuki with fourteen companions (excluding Gurdjieff's family and Ouspensky). They travelled by train to Maikop, where hostilities delayed them for three weeks. In spring 1919, Gurdjieff met the artist Alexandre de Salzmann and his wife Jeanne and accepted them as pupils. Assisted by Jeanne de Salzmann, Gurdjieff gave the first public demonstration of his Sacred Dances (Movements at the Tbilisi Opera House, 22 June). In March 1918, Ouspensky separated from Gurdjieff, settling in England and teaching the Fourth Way in his own right. The two men were to have a very ambivalent relationship for decades to come.
Грузия мен Түркияда
1919 жылы Гурджиев және оның жақын шәкірттері Тбилисиге көшіп барды, онда Гурджиевтің әйелі Юлия Островска, Штёрнвальдерлер, Хартман және де Салцман оның ілімін қабылдауды жалғастырды. Гурджиев әлі сахнаға қойылмаған «Бақталас магиялар» балетіне назар аударды. Томас де Хартманн (өз дебютін жылдар бұрын, Ресей императоры Николай II алдында өткізген) балетке музыка жазды, ал Ольга Ивановна Хинзенберг (кейіннен американдық сәулетші Франк Ллойд Райтқа үйленген) билерді үйретіп жаттықты. Гурджиев Адамның үйлесімді даму институтын осы жерде ашты. 1920 жылдың мамыр айының соңында Грузиядағы саяси және әлеуметтік жағдай нашарлағандықтан, олар Қара теңіз жағалауындағы Батумиге, содан кейін кемемен Стамбулға сапар шекті. Гурджиев Перадағы Кумбараджи көшесінде, кейін Галата мұнарасының жанындағы Абдуллатиф Йеменечи көшесі, 13-үй жалдады. Пәтер Мевлеви орденінің (Джалал әд-Дин Мұхаммед Румидің ілімін ұстанатын суфи ордені) ханекаһының (дервиштер мешіті) жанында орналасқан, онда Гурджиев, Успенский және Томас де Хартманн айналатын дервиштердің сема рәсімін көрді. Стамбулда Гурджиев болашақ шәкірті, капитан Джон Г. Беннеттпен кездесті, ол сол кезде Константинопольдегі британдық әскери барлау басқармасының басшысы болды. Ол Гурджиев туралы әсерін былайша сипаттайды:
In 1919, Gurdjieff and his closest pupils moved to Tbilisi, where Gurdjieff's wife Julia Ostrowska, the Stjoernvals, the Hartmanns, and the de Salzmanns continued to assimilate his teaching. Gurdjieff concentrated on his still unstaged ballet, The Struggle of the Magicians. Thomas de Hartmann (who had made his debut years ago, before Czar Nicholas II of Russia), worked on the music for the ballet, and Olga Ivanovna Hinzenberg (who years later wed the American architect Frank Lloyd Wright), practiced the dances. It was here that Gurdjieff opened his first Institute for the Harmonious Development of Man. In late May 1920, when political and social conditions in Georgia deteriorated, his party travelled to Batumi on the Black Sea coast and then by ship to Istanbul. Gurdjieff rented an apartment on Kumbaracı Street in Péra and later at 13 Abdullatif Yemeneci Sokak near the Galata Tower. The apartment is near the kha'neqa'h (dervish lodge) of the Mevlevi Order (a Sufi order following the teachings of Jalal al Din Muhammad Rumi), where Gurdjieff, Ouspensky and Thomas de Hartmann witnessed the sema ceremony of the Whirling Dervishes. In Istanbul, Gurdjieff also met his future pupil Capt. John G. Bennett, then head of the British Directorate of Military Intelligence in Constantinople, who describes his impression of Gurdjieff as follows:
Мен Гурджиевпен 1920 жылдың күзінде алғаш рет кездестім, және одан артық қолайлы орын табу мүмкін емес еді. Гурджиевта Шығыс пен Батыс тек қана қатар келмейді, олардың айырмашылығы нәсіл мен дінге қатысты ешқандай шектеуді танымайтын дүниетанымында жойылады. Бұл менің алғашқы және ең күшті әсерлерімнің бірі болды. Кавказдық грек, ол түрік тілін күтпеген тазалықпен, император сарайында туып өскендерге тән акцентпен сөйледі. Оның сыртқы келбеті тіпті Түркияда да ерекше көзге түсетін, түрлі адамдар арасында да таңғажайып болды. Басы қырқылған, үлкен қара мұрт, бір сәтте өте ақшыл, екінші сәтте қара көздері. Орташа бойлы болғанымен, ол зор физикалық күшке ие екенін көрсетті.
It was there that I first met Gurdjieff in the autumn of 1920, and no surroundings could have been more appropriate. In Gurdjieff, East and West do not just meet. Their difference is annihilated in a world outlook which knows no distinctions of race or creed. This was my first, and has remained one of my strongest impressions. A Greek from the Caucasus, he spoke Turkish with an accent of unexpected purity, the accent that one associates with those born and bred in the narrow circle of the Imperial Court. His appearance was striking enough even in Turkey, where one saw many unusual types. His head was shaven, immense black moustache, eyes which at one moment seemed very pale and at another almost black. Below average height, he gave nevertheless an impression of great physical strength.
Авондағы прейре
1921 және 1922 жылдың тамызында Гурджиев Батыс Еуропаны аралап, Берлин және Лондон сияқты түрлі қалаларда өз жұмысы бойынша лекциялар оқыды және демонстрациялар көрсетті. Ол Успенскийдің көптеген белгілі шәкірттерінің (әсіресе редактор А. Р. Ораждың) адалдығын қозғады. Ұлыбритания азаматтығын алуға жасаған әрекеті сәтсіз аяқталғаннан кейін, Гурджиев Париждің оңтүстігінде, әйгілі Фонтенбло сарайының жанындағы Авон қаласындағы Басс-Лож Пьереде Адамның үйлесімді даму институтын құрды. Бұрынғыда әсерлі болған, бірақ сәл қирап жатқан, кең аумақтағы сарайда Гурджиевтің қалған туыстары мен бірнеше ақ ресейлік қашқынды қоса алғанда, бірнеше ондаған адамдарға пана берді. Онда: «Бұл жерде орыстар да, ағылшындар да, еврейлер де, христиандар да жоқ, тек бір мақсатты ұстанатындар ғана бар – болуға қабілетті болу» деген афоризм ілінген еді. Жаңа шәкірттердің қатарында С. С. Нотт, Маргарет Андерсон және оның тәрбиеленушісі Фриц Петерс болды. Гурджиевтің оқуларына қызығушылық танытқан зиялы және орта тап өкілдері көбінесе Пьередегі қарапайым тұрғын үйлерді және аумақтағы қажырлы еңбекке берілген назарды алаңдатушы деп тапты. Гурджиев адамдар физикалық, эмоционалдық және интеллектуалды тұрғыдан дамуы керек деген оқуын іс жүзіне асырып, лекциялар, музыка, би және қолмен жұмыс істеу ұйымдастырылды. Ересек шәкірттер Пьередегі оқудың Ресейде оқытылған күрделі метафизикалық «жүйеден» қаншалықты өзгеше екенін байқады. Физикалық қиындықтарға қоса, оның шәкірттерге қатысты мінез-құлқы да қатыгез болуы мүмкін: Гурджиев төсегінің жанында, менің ойымша, толық бақылаусыз ашумен тұрды. Ол Оражға ашуланып, ол терезелердің бірінің алдында, өте ақ күйде тұрды. Кенеттен, бір сәт ішінде Гурджиевтің дауысы тоқтады, оның бүкіл тұлғасы өзгерді және ол маған кең жұмсақ күлімсіреп, тыныш және ішкі тыныштықпен маған кетуге ишара жасады. Содан кейін ол күшін жоғалтпай сөйлеуін жалғастырды. Бұл оқиға соншалықты жылдам болды, Ораж мырза бұл үзілісті байқамаған болар деп ойлаймын. Осы кезеңде Гурджиев «Кэтрин Мэнсфилдті өлтірген адам» ретінде танымал болды, өйткені Кэтрин Мэнсфилд 1923 жылдың 9 қаңтарында осы жерде туберкулезден қайтыс болды. Алайда, Джеймс Мур және Успенский Мэнсфилд өзінің жақын арада қайтысатынын білгенін және Гурджиев оның соңғы күндерін бақытты және мағыналы етуге көмектескенін айтады.
In August 1921 and 1922, Gurdjieff travelled around western Europe, lecturing and giving demonstrations of his work in various cities, such as Berlin and London. He attracted the allegiance of Ouspensky's many prominent pupils (notably the editor A. R. Orage). After an unsuccessful attempt to gain British citizenship, Gurdjieff established the Institute for the Harmonious Development of Man south of Paris at the Prieuré des Basses Loges in Avon near the famous Château de Fontainebleau. The once impressive but somewhat crumbling mansion set in extensive grounds housed an entourage of several dozen, including some of Gurdjieff's remaining relatives and some White Russian refugees. An aphorism was displayed which stated: "Here there are neither Russians nor English, Jews nor Christians, but only those who pursue one aimto be able to be." New pupils included C. S. Nott, vertical align=sup, Margaret Anderson and her ward Fritz Peters. The intellectual and middle class types who were attracted to Gurdjieff's teaching often found the Prieuré's spartan accommodation and emphasis on hard labour in the grounds disconcerting. Gurdjieff was putting into practice his teaching that people need to develop physically, emotionally and intellectually, and so lectures, music, dance, and manual work was organised. Older pupils noticed how the Prieuré teaching differed from the complex metaphysical "system" that had been taught in Russia. In addition to the physical hardships, his personal behaviour towards pupils could be ferocious:
Gurdjieff was standing by his bed in a state of what seemed to me to be completely uncontrolled fury. He was raging at Orage, who stood impassively and very pale, framed in one of the windows Suddenly, in the space of an instant, Gurdjieff's voice stopped, his whole personality changed and he gave me a broad smile—and looking incredibly peaceful and inwardly quiet, motioned me to leave. He then resumed his tirade with undiminished force. This happened so quickly that I do not believe that Mr. Orage even noticed the break in the rhythm. During this period, Gurdjieff acquired notoriety as "the man who killed Katherine Mansfield" after Katherine Mansfield died there of tuberculosis on 9 January 1923. However, James Moore and Ouspensky argue that Mansfield knew she would soon die and that Gurdjieff made her last days happy and fulfilling.
Бірінші жол апаты, жазу және Солтүстік Америкаға сапар
1924 жылдан бастап Гурджиев Солтүстік Америкаға сапарлар жасады, онда ол А. Р. Орадж бұрын оқытқан шәкірттерін қабылдады. 1924 жылы Парижден Фонтенблоға жалғыз келе жатып, қазаға тіреліп қалмасқа жақын жол апатына ұшырады. Әйелі мен анасының күтімімен ол баяу да қиын жағдайда жазылып шықты, дәрігерлердің күтіміне қарамастан. Әлі толық сауықпаған күйінде, 26 тамызда институтын ресми түрде "таратып жіберді" (бірақ іс жүзінде тек "аз берілген" шәкірттерін ғана таратып жіберді), бұл оның жеке шешімі екенін мәлімдеді: "Болашақта түрлі сылтаулармен, менің көз алдымда өмірді тым жайлы ететіндердің барлығын алып тастау". Жазылып жатқанда, өзі жазуға әлсіз болғандықтан, ол өзінің басты еңбегін, "Белзебубтің әңгімелері" атты кітабын, "Барлығы және бәрі" кітабының бірінші бөлігін армян және орыс тілдерін араластыра отырып диктанттауға кірісті. Кітап көбінесе күрделі және түсініксіз болып келеді, оқырманды мағынасын табу үшін "еңбек етуге" мәжбүрлейді. Ол бірнеше жыл бойы кітапты дамытуды жалғастырды, ойларын жазуға ыңғайлы деп тапқан шулы кафелерде жазды. Гурджиевтің анасы 1925 жылы қайтыс болды, ал әйелі қатерлі ісікке шалдығып, 1926 жылдың маусымында дүние салды. Успенский оның жаназасына қатысты. Фриц Петерстің сөзіне сүйенсек, Гурджиев 1925 жылдың қарашасынан 1926 жылдың көктеміне дейін Нью-Йоркте болды, онда ол 100 000 доллардан астам қаражат жинауға қол жеткізді. Ол АҚШ-қа алты-жеті рет сапар шегуі керек еді, бірақ ақша талап етуімен көптеген адамдарды ренжітті. Кейбірлер бұл оның суфилердің маламатия тәсілін ұстанғанынан туындаған, мақұлсыздыққа қасақана шақыру екенін түсіндірді. Жан Тумер 1927 жылы Прийереде бір жыл оқығаннан кейін Чикагода Гурджиев тобын құрды. Диана Хьюберт Чикаго тобының тұрақты мүшесі болды және Гурджиевтің 1932 және 1934 жылдары топқа жасаған бірнеше сапарларын естеліктерінде сипаттады. Америкада қаржы жинауға бағытталған күш-жігеріне қарамастан, Прийере операциясы қарызға батып, 1932 жылы жабылды. Гурджиев Парижде жаңа оқу тобын құрды. "Арқан" деп аталған бұл топ тек әйелдерден тұрды, олардың көпшілігі жазушылар, ал кейбіреулері лесбиянкалар еді. Топқа Кэтрин Хулм, Джейн Хеп, Маргарет Андерсон және Энрико Карузоның жесірі Дороти кірді. Гурджиев Гертруда Штайнмен оның мүшелері арқылы танысты, бірақ ол оның ізбасары болған жоқ. 1935 жылы Гурджиев "Барлығы және бәрі" еңбегін тоқтатты. Ол жоспарланған трилогияның алғашқы екі бөлігін аяқтады, бірақ содан кейін Үшінші серияға кірісті. (Бұл кейін "Өмір тек 'Мен' болған кезде ғана шынайы" деген атпен жарық көрді.) 1936 жылы ол Париждегі 6-шы үйдің пәтеріне көшті, онда ол өмірінің соңына дейін тұрды. 1937 жылы оның інісі Дмитрий қайтыс болды, ал "Арқан" таратылды.
Starting in 1924, Gurdjieff made visits to North America, where he eventually received the pupils taught previously by A. R. Orage. In 1924, while driving alone from Paris to Fontainebleau, he had a near fatal car accident. Nursed by his wife and mother, he made a slow and painful recovery against all medical expectations. Still convalescent, he formally "disbanded" his institute on 26 August (in fact he dispersed only his "less dedicated" pupils) which he expressed was a personal undertaking: "in the future, under the pretext of different worthy reasons, to remove from my eyesight all those who by this or that make my life too comfortable". Whilst recovering from his injuries and still too weak to write himself, he began to dictate his magnum opus, Beelzebub's Tales, the first part of All and Everything, in a mixture of Armenian and Russian. The book is generally found to be convoluted and obscure and forces the reader to "work" to find its meaning. He continued to develop the book over some years, writing in noisy cafes which he found conducive for setting down his thoughts. Gurdjieff's mother died in 1925 and his wife developed cancer and died in June 1926. Ouspensky attended her funeral. According to Fritz Peters, Gurdjieff was in New York from November 1925 to the spring of 1926, when he succeeded in raising over $100,000. He was to make six or seven trips to the US, but alienated a number of people with his brash and impudent demands for money. Some have interpreted that in terms of his following the Malamatiyya technique of the Sufis, he was deliberately attracting disapproval. A Chicago based Gurdjieff group was founded by Jean Toomer in 1927 after he had trained at the Prieuré for a year. Diana Huebert was a regular member of the Chicago group, and documented the several visits Gurdjieff made to the group in 1932 and 1934 in her memoirs on the man. Despite his fund raising efforts in America, the Prieuré operation ran into debt and was shut down in 1932. Gurdjieff constituted a new teaching group in Paris. Known as The Rope, it was composed of only women, many of them writers, and several lesbians. Members included Kathryn Hulme, Jane Heap, Margaret Anderson and Enrico Caruso's widow, Dorothy. Gurdjieff became acquainted with Gertrude Stein through its members, but she was never a follower. In 1935, Gurdjieff stopped work on All and Everything. He had completed the first two parts of the planned trilogy but then started on the Third Series. (It was later published under the title Life Is Real Only Then, When 'I Am'.) In 1936, he settled in a flat at 6, vertical align=sup in Paris, where he was to stay for the rest of his life. In 1937, his brother Dmitry died, and The Rope disbanded.
Екінші дүниежүзілік соғыс
6 Rue des Colonels Renard-дағы пәтер өте кішкентай болғанымен, ол соғыс жылдарында да шәкірттер тобына сабақ беріп тұрды. Куәгерлер оның кладовкасын немесе "ішкі қасиетті орынды" шығыс дәмдеуіштерінің керемет жинағымен толы болғанын, ал ол "ақымақтарға" арналған күлкілі тосттармен арақ пен коньяк ішіп, кешкі ас бергенін айтады. Бұрын дене бітімімен көзге түскен ол енді ішкі қабағы бар болып кеткен. Оның сабақтары енді шәкірттерімен тікелей әңгімелесу арқылы берілетін, олар Бельзевул әңгімелерінде айтқан ойларын зерттеуге ынталандырылды. Оның жеке кәсіптері (өмірінің көп бөлігінде шығыс кілемдері мен қоршауларын сатқан) оған соғыстың ауыр кезеңінде қиын жағдайға түскен көршілеріне көмек беруге мүмкіндік берді, сонымен қатар ол биліктің назарына ілігіп, бір түн түрмеде отырды.
Although the flat at 6 Rue des Colonels Renard was very small, he continued to teach groups of pupils there throughout the war. Visitors have described his pantry or 'inner sanctum' as being stocked with an extraordinary collection of eastern delicacies and the suppers he held with elaborate toasts with vodka and cognac to "idiots". Having cut a physically impressive figure for many years, he was now paunchy. His teaching was now conveyed more directly through personal interaction with his pupils, who were encouraged to study the ideas he had expressed in Beelzebub's Tales. His personal business enterprises (he had intermittently been a dealer in oriental rugs and carpets for much of his life, among other activities) enabled him to offer charitable relief to neighbours who had been affected by the difficult circumstances of the war, and it also brought him to the attention of the authorities, leading to a night in the cells.
Соңғы жылдар
Соғыстан кейін Гурджиев бұрынғы шәкірттерімен қайта байланысуға тырысты. Успенский тартынды, бірақ ол қайтыс болғаннан кейін (1947 жылдың қазанында) оның жесірі қалған шәкірттеріне Гурджиевпен Парижге барып көрісуге кеңес берді. Англиядан Дж. Г. Беннетт та келді, бұл олардың 25 жылдан кейінгі алғашқы кездесуі болды. Англиядағы Успенскийдің шәкірттері Гурджиевтің қайтыс болғанын ойлаған. Олар оның тірі екенін Успенскийдің өлімінен кейін ғана білді, ол оларға өзінен үйренген оқуды әлі де тірі Гурджиевден алғанын айтпаған. Олар қуанды, және Успенскийдің көптеген шәкірттері, соның ішінде Рина Хэндс, Базил Тилли және Кэтрин Мерфи Гурджиевке Парижге барды. Хэндс пен Мерфи «Барлығы және бәрі» кітабын басып шығару үшін мәтінді теру және қайта теру жұмыстарын жүргізді. Гурджиев 1948 жылы тағы бір жол апатына ұшырады, бірақ тағы да күтпеген жерден жазылып кетті. «Мен өліп бара жатқан адамды көріп тұрдым. Тіпті мұны айту жеткіліксіз. Машинадан шыққан – өлі адам, мәйіт еді, бірақ ол жүрді. Мен жын көргендей дірілдедім». Ол темірдей жігермен бөлмесіне жетіп, отырып: «Қазір барлық мүшелер қирады. Жаңаларын жасау керек» деді. Сосын Беннеттке бұрылып, күлімсіреп: «Кешке тамаққа кел. Денемді жұмыс істетуім керек» деді. Ол сөйлеп тұрғанда, қатты ауыртпалықтан денесі дірілдеп, құлағынан қан ағып шықты. Беннет: «Оның миына қан құйылды. Денесін күшпен қозғауды жалғастырса, өзін-өзі өлтіреді» деді. Бірақ ол ойлады: «Ол мұның бәрін істеуге тиіс. Егер денесі тоқтаса, өлді. Ол денесін өзі бақылай алады». Жазылғаннан кейін Гурджиев «Бельзебуль ертегілерінің» ресми жариялану жоспарын аяқтады және Нью-Йоркке екі рет сапар жасады. Ол сондай-ақ Ласкодағы танымал тас дәуіріндегі үңгір суреттерін көрді және олардың мағынасын шәкірттеріне түсіндірді. Гурджиев 1949 жылдың 29 қазанында Франциядағы Нойли-сюр-Сендегі американдық ауруханада қатерлі ісіктен қайтыс болды. Оның қосылу рәсімі Париждегі 12 Rue Daru мекенжайындағы Санкт-Александр Невский орыс православие соборында өтті. Ол Авон (Фонтенблоның жанындағы) зиратында жерленген.
After the war, Gurdjieff tried to reconnect with his former pupils. Ouspensky was hesitant, but after his death (October 1947), his widow advised his remaining pupils to see Gurdjieff in Paris. J. G. Bennett also visited from England, their first meeting in 25 years. Ouspensky's pupils in England had all thought that Gurdjieff was dead. They discovered he was alive only after the death of Ouspensky, who had not told them that Gurdjieff, from whom he had learnt of the teaching, was still living. They were overjoyed and many of Ouspensky's pupils including Rina Hands, Basil Tilley and Catherine Murphy visited Gurdjieff in Paris. Hands and Murphy worked on the typing and retyping for the publication of All and Everything. Gurdjieff suffered a second car accident in 1948 but again made an unexpected recovery. "I was looking at a dying man. Even this is not enough to express it. It was a dead man, a corpse, that came out of the car; and yet it walked. I was shivering like someone who sees a ghost." With iron like tenacity, he managed to get to his room, where he sat down and said: "Now all organs are destroyed. Must make new". Then, he turned to Bennett, smiling: "Tonight you come dinner. I must make body work". As he spoke, a great spasm of pain shook his body and blood gushed from an ear. Bennett thought: "He has a cerebral haemorrhage. He will kill himself if he continues to force his body to move". But then he reflected: "He has to do all this. If he allows his body to stop moving, he will die. He has power over his body". After recovering, Gurdjieff finalised plans for the official publication of Beelzebub's Tales and made two trips to New York. He also visited the famous prehistoric cave paintings at Lascaux, giving his interpretation of their significance to his pupils. Gurdjieff died of cancer at the American Hospital in Neuilly sur Seine, France, on 29 October 1949. His funeral took place at the St. Alexandre Nevsky Russian Orthodox Cathedral at 12 Rue Daru, Paris. He is buried in the cemetery at Avon (near Fontainebleau).
Идеялар
Гурджиев адамдар шындықты өздерінше қабылдамайтынын, себебі олар өздерін білмейді, керісінше, үнемі ойлар, алаңдаулар мен қиялдар айналысындағы гипноздық "оянған ұйқы" күйінде өмір сүреді деп үйретті. Оның бір кітабының атауы – "Өмір тек қана "Мен" болғанда ғана шын". "Адам өмірін ұйқыда өткізеді, ал ұйқыда өледі". Осының салдарынан адам әлемді түс көру арқылы қабылдайды. Ол адамдардың әдеттегі ояу күйінде санасыз автоматтар секілді әрекет ететінін, бірақ адам "оянып", адам болуға тиіс нәрсеге айнала алатынын айтты. Кейбір қазіргі зерттеушілер Гурджиевтің өзін-өзі еске түсіру (self-remembering) тұжырымдамасы "буддалық саналылық тұжырымдамасына немесе "сақтық" деген кең таралған анықтамаға жақын" екенін мәлімдейді. Ағылшын тіліне аударылған буддалық термин "саналылық" пали тіліндегі 'sati' сөзінен, ал санскрит тіліндегі 'smṛti' сөзінен шыққан. Екі сөздің де мағынасы – "есте сақтау". Гурджиевтің өзі Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Париждегі пәтерінде өткен жиналыста былай деді: "Біздің мақсатымыз – әрдайым өзіміздің, жеке басымыздың сезімін сезіну: бұл сезімді зиялылықпен түсіндіру мүмкін емес, себебі ол табиғи. Бұл – сізді басқа адамдармен бірге болғанда тәуелсіз ететін нәрсе".
Gurdjieff taught that people cannot perceive reality as they are, because they are not conscious of themselves, but rather live in a state of hypnotic "waking sleep" of constantly turning thoughts, worries and imagination. The title of one of his books is Life is Real, Only Then, when "I am". "Man lives his life in sleep, and in sleep he dies." As a result, a person perceives the world while in a state of dream. He asserted that people in their ordinary waking state function as unconscious automatons, but that a person can "wake up" and become what a human being ought to be. Some contemporary researchers claim that Gurdjieff's concept of self remembering is "close to the Buddhist concept of awareness or a popular definition of 'mindfulness' The Buddhist term translated into English as 'mindfulness' originates in the Pali term 'sati', which is identical to Sanskrit 'smṛti'. Both terms mean 'to remember'." As Gurdjieff himself said at a meeting held in his Paris flat during the Second World War: "Our aim is to have constantly a sensation of oneself, of one's individuality: this sensation cannot be expressed intellectually, because it is organic. It is something which makes you independent, when you are with other people."
Өзін-өзі дамыту сабақтары
Гурджиев Жер бетіндегі діни және рухани дәстүрлердің көптеген түрлері бастапқы мағынасы мен тіршілігін жоғалтқанын, сондықтан олар енді адамзатқа қалыптасқандай қызмет ете алмайтынын айтты. Осының салдарынан адамдар ежелгі ілімдердің шындығын түсінбей, сыртқы бақылауға ұшырайтын автоматтарға айналып, Бірінші дүниежүзілік соғыс сияқты жаппай психозға ұқсас ойға келмейтін әрекеттерге қабілетті болды. Көбінесе, сақталған секталар мен мектептер толыққанды дамыған адамды қалыптастырмайтын, тек бір жақты дамуды ғана қамтамасыз ете алды. Гурджиевтің сөзіне қарағанда, мұндай мектептер мен секталарда адамның үш өлшемі – эмоциялар, дене немесе сана – ғана дамиды, әдетте, басқа қабілеттер мен орталықтардың (Гурджиевтің атауымен) есебінен. Осы себепті, бұл жолдар дұрыс теңдестірілген адамды жасай алмайды. Бұған қоса, рухани білімге жетудің дәстүрлі жолдарына (Гурджиев оларды үш топқа бөлді: факир жолы, монах жолы және йог жолы) баруды көздейтін адамдардан осы дүниеден бас тарту талап етілді. Бірақ Гурджиев Еуропа мен Америкада өмір сүретін заманауи адамдардың қажеттіліктеріне сай келетін «Төртінші жол» деп аталатын басқа жолдың да бар екенін айтты. Ақыл-ойы, денесі мен эмоцияларын бөлек дамытудың орнына, Гурджиевтің тәлімі олардың арасындағы өзгеше байланысты және тепе-тең дамуды нығайтуға бағытталды. Басқа рухани дәстүрлермен қатар, Гурджиев оянуға жеткізетін өзгеріске қол жеткізу үшін адамның көп еңбек етуі керектігін үйретті. Гурджиев оны «Жұмыс» немесе «Өзіңмен жұмыс» деп атады. Гурджиевтің айтуынша, «Өзіңмен жұмыс істеу, жұмыс істегің келгендей қиын емес, шешім қабылдау қиын». Гурджиев «Төртінші жол» терминіне ерекше мән бермеген және оны өзінің жазбаларында қолданбаған болса да, оның шәкірті П.Д. Успенский 1924-1947 жылдары осы терминді және оның қолданылуын Гурджиевтің ілімін түсіндірудің орталық бөлігіне айналдырды. Успенскийдің қайтысынан кейін оның шәкірттері оның лекциялары негізінде «Төртінші жол» атты кітап жариялады. Гурджиевтің ілімі адамзаттың ғаламдағы орны және оның жасырын әлеуетін дамытудың маңыздылығы туралы мәселелерді қарастырды, ол біздің адам ретіндегі табиғи қабілетіміз саналады, бірақ көбінесе іске асырылмайды. Ол сананың жоғары деңгейлері, жоғары денелер, ішкі өсу және дамудың нақты мүмкіндіктері бар екенін, бірақ оларды іске асыру үшін саналы еңбек қажет екенін үйретті. Мақсат жаңа нәрсеге ие болу емес, жоғалтқанды қалпына келтіру еді. Оның ілімінде Гурджиев Киелі кітап және көптеген діни дұғалар сияқты түрлі көне мәтіндерге ерекше мағына берді. Ол мұндай мәтіндердің мағынасы әдеттегіден мүлдем өзгеше екеніне сенді. «Ұйықтамаңдар», «Оян, өйткені сендер сағатты білмейсіңдер» және «Көктегі Патшалық жақын» сияқты Киелі кітаптағы сөздер ұмытылған ілімдердің мәнін көрсетеді. Гурджиев адамдарға назарын және күшін әртүрлі жолдармен күшейтуді үйретті, осылайша арман күйге берілу мен ойсыздықтан құтылуға болады. Оның ілімі бойынша, адамның ішкі дамуы – бұл өзгерудің мүмкін болатын келесі процесінің бастамасы, оның мақсаты адамдарды Гурджиевтің ойынша болу керек екендігіне айналдыру. Мәдениетке байланысты өзгеретін, көбінесе қайшы және екіжүзді «адамгершілікке» сенбей, Гурджиев «жүрек туралы білуге» үлкен мән берді. Ішкі назарды күшейту үшін жағдай жасау мақсатымен Гурджиев шәкірттеріне «қасиетті билерді» немесе «қозғалыстарды» үйретті, кейін олар Гурджиевтің қозғалыстары деп аталды, оларды топ ретінде орындады. Ол сонымен қатар өзінің шәкірттерінің бірі Томас де Хартманмен бірлесіп фортепианоға жазылған музыканы қалдырды. Гурджиев оқушыларының өзін-өзі байқауын арттыру үшін «Тоқта» жаттығуы сияқты әртүрлі жаттығуларды қолданды. Оның шәкірттерін үнемі арман күйге түсіруге көмектесетін басқа да соққылар кез келген сәтте мүмкін болатын.
Gurdjieff argued that many of the existing forms of religious and spiritual tradition on Earth had lost connection with their original meaning and vitality and so could no longer serve humanity in the way that had been intended at their inception. As a result, humans were failing to realize the truths of ancient teachings and were instead becoming more and more like automatons, susceptible to control from outside and increasingly capable of otherwise unthinkable acts of mass psychosis such as World War I. At best, the various surviving sects and schools could provide only a one sided development, which did not result in a fully integrated human being. According to Gurdjieff, only one of the three dimensions of a person—namely, either the emotions, or the physical body or the mind—tends to develop in such schools and sects, and generally at the expense of the other faculties or centers, as Gurdjieff called them. As a result, these ways fail to produce a properly balanced human being. Furthermore, anyone wishing to undertake any of the traditional paths to spiritual knowledge (which Gurdjieff reduced to three—namely the way of the fakir, the way of the monk, and the way of the yogi) were required to renounce life in the world. But Gurdjieff also described a "Fourth Way" which would be amenable to the requirements of contemporary people living in Europe and America. Instead of training the mind, body and emotions separately, Gurdjieff's discipline worked on all three to promote an organic connection between them and a balanced development. In parallel with other spiritual traditions, Gurdjieff taught that a person must expend considerable effort to effect the transformation that leads to awakening. Gurdjieff referred to it as "The Work" or "Work on oneself". According to Gurdjieff, "Working on oneself is not so difficult as wishing to work, taking the decision." Though Gurdjieff never put major significance on the term "Fourth Way" and never used the term in his writings, his pupil P. D. Ouspensky from 1924 to 1947 made the term and its use central to his own interpretation of Gurdjieff's teaching. After Ouspensky's death, his students published a book titled The Fourth Way based on his lectures. Gurdjieff's teaching addressed the question of humanity's place in the universe and the importance of developing its latent potentialities—regarded as our natural endowment as human beings, but which was rarely brought to fruition. He taught that higher levels of consciousness, higher bodies, inner growth and development are real possibilities that nonetheless require conscious work to achieve. The aim was not to acquire anything new, but recover what we had lost. In his teaching Gurdjieff gave a distinct meaning to various ancient texts such as the Bible and many religious prayers. He believed that such texts possess meanings very different from those commonly attributed to them. "Sleep not"; "Awake, for you know not the hour"; and "The Kingdom of Heaven is Within" are examples of biblical statements which point to teachings whose essence has been forgotten. Gurdjieff taught people how to strengthen and focus their attention and energy in various ways so as to minimize daydreaming and absentmindedness. According to his teaching, this inner development of oneself is the beginning of a possible further process of change, the aim of which is to transform people into what Gurdjieff believed they ought to be. Distrusting "morality", which he describes as varying from culture to culture, often contradictory and hypocritical, Gurdjieff greatly stressed the importance of "conscience". To provide conditions in which inner attention could be exercised more intensively, Gurdjieff also taught his pupils "sacred dances" or "movements", later known as the Gurdjieff movements, which they performed together as a group. He also left a body of music, inspired by what he heard in visits to remote monasteries and other places, written for piano in collaboration with one of his pupils, Thomas de Hartmann. Gurdjieff used various exercises, such as the "Stop" exercise, to prompt self observation in his students. Other shocks to help awaken his pupils from constant daydreaming were always possible at any moment.
Әдістер
"Жұмыс" - бұл зихи ізденіс емес, жаңа ұғым да емес, ол "қазіргі сәтте" өмір сүрудің практикалық жолы, өзіңді-өзің білуге ("өзіңді есте сақтау") мүмкіндік беру үшін. Гурджиев шәкірттерін ояту үшін көптеген әдістер мен материалдарды қолданды, оның ішінде оның тірі болуынан басқа, кездесулер, музыка, қозғалыстар (қасиетті би), жазбалар, лекциялар және топтық және жеке жұмыстың инновациялық формалары. Осы әртүрлі әдістердің мақсаты – "іске кедергі келтіру", яғни сана мен дене арасында байланыс орнату, бұл туралы айту оңай, бірақ оның мәнін түсіну үшін оны сезіну керек. Әр адамның ерекшелігіне байланысты, Гурджиевтің барлығына бірдей келетін тәсілі болған жоқ және ол өзі ашқанды жеткізу үшін әртүрлі құралдарды пайдаланды. Ресейде ол өзінің ілімін кішкентай топқа шектегені айтылса, Париж мен Солтүстік Америкада көптеген қоғамдық көрсетулер жасады. Гурджиев өзіңді-өзің білудің дәстүрлі жолдары – факир, монах және йогтардың (сәйкесінше, ауырсыну, берілгендік және оқу арқылы) – өздігінен нақты түсінікке жету үшін жеткіліксіз деп ойлады. Оның орнына ол ішкі дамуды жылдамдатудың қысқа жолы ретінде "ақылды адамның жолын" жақтады, бұл көбінесе жылдар бойы күш салудың қажеттілігінсіз, нәтижесіз қалған күш-жігерді болдырмауға көмектеседі. Осыған ұқсас тарихи мысалдарды Дзен буддизмінің жылнамаларында табуға болады, онда ұстаздар шәкірттерде түсінікті ояту үшін әртүрлі әдістерді (кейде өте ерекше) қолданды.
"The Work" is not an intellectual pursuit and neither is it a new concept, but rather it is a practical way of living "in the moment" so as to allow consciousness of oneself ("self remembering") to appear. Gurdjieff used a number of methods and materials to wake up his followers, which apart from his own living presence, included meetings, music, movements (sacred dance), writings, lectures, and innovative forms of group and individual work. The purpose of these various methods was to 'put a spanner in the works', so as to permit a connection to be made between mind and body, which is easily talked about, but which has to be experienced to understand what it means. Since each individual is different, Gurdjieff did not have a one size fits all approach and employed different means to impart what he himself had discovered. In Russia he was described as keeping his teaching confined to a small circle, whereas in Paris and North America he gave numerous public demonstrations. Gurdjieff felt that the traditional methods to acquire self knowledge—those of the fakir, monk, and yogi (acquired, respectively, through pain, devotion, and study)—were inadequate on their own to achieve any real understanding. He instead advocated "the way of the sly man" as a short cut to encouraging inner development that might otherwise take years of effort and without any real outcome. Instructive historical parallels can be found in the annals of Zen Buddhism, where teachers employed a variety of methods (sometimes highly unorthodox) to bring about the arising of insight in the student.
Музыка
Гурджиевтің музыкасы үш ерекше кезеңге бөлінеді. "Бірінші кезең" – ерте музыка, оның ішінде "Сиқыршылардың күресі" балетінен алынған музыка және 1918 жылға жуық жылдардағы ерте қозғалыстарға арналған музыка бар. Гурджиевтің украин туған композитор Томас де Хартманмен бірлесіп жазған "екінші кезең" музыкасы Гурджиев-де Хартман музыкасы деп аталады. 1920 жылдардың ортасына қарай жазылған бұл музыка, кавказдық және Орталық Азия халықтық және діни музыкасы, орыс православиелік обрядтық музыкасы және басқа да көздердегі бай репертуарды ұсынады. Бұл музыка көбінесе Прьердегі салоннан естілді, онда көптеген шығармалар жазылды. Schott баспасынан төрт томдық фортепиано репертуары жарық көргеннен бері көптеген жаңа жазбалар пайда болды, соның ішінде Гурджиев пен де Хартманның 1923-24 жылдарғы қозғалыстар демонстрациялары үшін дайындаған оркестрлік нұсқалары да бар. Бұл шығармалардың жеке фортепианолық нұсқаларын Сесил Лайтл, Кит Джаррет, Фредерик Чиу жазды. "Соңғы музыкалық кезең" – Гурджиевтің Париждегі пәтеріндегі кешкі ас кезінде, соғыс және соғыстан кейінгі жылдары, 1949 жылы қайтыс болғанға дейін жиі орындалған импровизациялық гармониялық музыка. Барлығында Гурджиев де Хартманмен бірлесіп шамамен 200 шығарма жазды. 2010 жылдың мамырында Нил Кемпфер Стокер, қайтыс болған келіні Душка Ховарттың мұрасынан 38 минуттық, жарық көрмеген жеке фортепиано музыкасын ацетаттан сатып алды. 2009 жылы пианист Элан Сикров "Лаудамус: Жорж Иванович Гурджиев және Томас де Хартманның музыкасы" атты жинағын шығарды, ол Гурджиев/де Хартманның бірлескен шығармаларынан (сондай-ақ де Хартманның жас кезінде жазған үш ерте романтикалық шығармасынан) құралған. 1998 жылы Алессандра Селетти "Hidden Sources" (Kha Records) альбомын шығарды, онда Гурджиев/де Хартманның 18 трекі бар. Ағылшын концерттік пианині және композиторы Хелен Перкин (құйрық аты Хелен Ади) Оуспенский арқылы Гурджиевке келді және соғыстан кейін алғаш рет Парижге Гурджиевке барды. Ол күйеуі Джордж Адимен бірге 1965 жылы Австралияға көшіп, Ньюпорттағы Гурджиев қоғамын құрды. Оның Томас де Хартманның музыкасын орындауының жазбалары CD-ге шығарылды. Бірақ ол сонымен қатар қозғалыстардың мұғалімі болды және қозғалыстар үшін де музыка жазды. Бұл музыканың бір бөлігі жарияланып, жеке таратылды.
Gurdjieff's music divides into three distinct periods. The "first period" is the early music, including music from the ballet Struggle of the Magicians and music for early movements dating to the years around 1918. The "second period" music, for which Gurdjieff arguably became best known, written in collaboration with Ukrainian born composer Thomas de Hartmann, is described as the Gurdjieff de Hartmann music. Dating to the mid 1920s, it offers a rich repertoire with roots in Caucasian and Central Asian folk and religious music, Russian Orthodox liturgical music, and other sources. This music was often first heard in the salon at the Prieuré, where much was composed. Since the publication of four volumes of this piano repertoire by Schott, recently completed, there has been a wealth of new recordings, including orchestral versions of music prepared by Gurdjieff and de Hartmann for the Movements demonstrations of 1923–24. Solo piano versions of these works have been recorded by Cecil Lytle, Keith Jarrett, Frederic Chiu. The "last musical period" is the improvised harmonium music which often followed the dinners Gurdjieff held at his Paris apartment during the Occupation and immediate post war years to his death in 1949. In all, Gurdjieff in collaboration with de Hartmann composed some 200 pieces. In May 2010, 38 minutes of unreleased solo piano music on acetate was purchased by Neil Kempfer Stocker from the estate of his late step daughter, Dushka Howarth. In 2009, pianist Elan Sicroff released Laudamus: The Music of Georges Ivanovitch Gurdjieff and Thomas de Hartmann, consisting of a selection of Gurdjieff/de Hartmann collaborations (as well as three early romantic works composed by de Hartmann in his teens). In 1998 Alessandra Celletti released "Hidden Sources" (Kha Records) with 18 tracks by Gurdjieff/de Hartmann. The English concert pianist and composer Helen Perkin (married name Helen Adie) came to Gurdjieff through Ouspensky and first visited Gurdjieff in Paris after the war. She and her husband George Adie emigrated to Australia in 1965 and established the Gurdjieff Society of Newport. Recordings of her performing music by Thomas de Hartmann were issued on CD. But she was also a Movements teacher and composed music for the Movements as well. Some of this music has been published and privately circulated.
Қозғалыстар
Әрекеттер немесе қасиетті билер Гурджиев жұмысының ажырамас бөлігі болып табылады. Гурджиев кейде өзін "би оқытушысы" деп атаған және Мәскеуде "Соққандардың күресі" атты балет қоюға тырысқаны үшін алғаш рет көпшіліктің назарына ілікті. "Нағыз әлемнен көріністер" еңбегінде Гурджиев былай жазды: "Сендер әрекеттердің мақсаты туралы сұрайсыңдар. Дене күйінің әрқайсысына белгілі бір ішкі жағдай сәйкес келеді, ал керісінше, әрбір ішкі жағдайға белгілі бір дене күйі тән. Адам өмірінде белгілі бір мөлшерде қалыптасқан дене күйлері болады және ол бірінен екіншісіне тоқталмай көшеді. Жаңа, әдеттен тыс дене күйлерін қабылдау, сізге әдеттегі жағдайларда қарағаннан өзгеше түрде өзіңізді байқауға мүмкіндік береді." Гурджиев қоры әрекеттердің көрсетілімдерінен түсірілген фильмдерді жеке көрсету үшін кейде ұсынады, ал кейбір мысалдар Питер Бруктың "Тамаша адамдармен кездесулер" фильміндегі бір сахнада көрсетілген.
Movements, or sacred dances, constitute an integral part of the Gurdjieff Work. Gurdjieff sometimes referred to himself as a "teacher of dancing" and gained initial public notice for his attempts to put on a ballet in Moscow called Struggle of the Magicians. In Views from the Real World Gurdjieff wrote, "You ask about the aim of the movements. To each position of the body corresponds a certain inner state and, on the other hand, to each inner state corresponds a certain posture. A man, in his life, has a certain number of habitual postures and he passes from one to another without stopping at those between. Taking new, unaccustomed postures enables you to observe yourself inside differently from the way you usually do in ordinary conditions." Films of movements demonstrations are occasionally shown for private viewing by the Gurdjieff Foundations, and some examples are shown in a scene in the Peter Brook movie Meetings with Remarkable Men.
Жазбалар
Гурджиев "Барлық және бәрі" атты трилогия жазды. Гурджиевтің өлімінен аз уақыт бұрын аяқтаған және 1950 жылы алғаш рет жарияланған бірінші томы – Адам өміріне объективті әділ сын немесе Белзебұлдың немересіне айтқан әңгімелері. Бұл 1238 беттен тұратын, Бельзевулдің немересіне Жер планетасының жаратылыстары және ғаламды басқаратын заңдар туралы түсіндірмелерін баяндайтын ұзақ алегориялық шығарма. Бұл кітап Гурджиевтің терең ойлаған философиясына кең платформа ұсынады. Гурджиевтің кейбір ізбасарлары 1992 жылы "Бельзебұл ертегілерінің" даулы редакциясын балама "басылым" ретінде жариялады. [Пол Бикман Тейлордың "Гурджиевтің сөздер әлемі" (2014) кітабына қараңыз, бұл мәліметтің толық есебі үшін.] "Бельзебұл ертегілерінің" алғашқы мазмұны бетіне қараған "Достық кеңес" бетінде Гурджиев үш серияның әрқайсысын кезекпен міндетті түрде үш рет оқу бағдарламасын ұсынады және қорытындылайды: "Тек содан кейін ғана менің жазбаларыма қатысты өзіңізге ғана тән, өз бетінше әділ баға беруге үміттене аласыз. Сонда ғана мен күткен пайданы өзіңіз үшін түсінігіңізге сай алуға болатын үмітім орындалады". Жанна де Салцманның редакциясында жарық көрген екінші сериясы "Танымал адамдармен кездесулер" (1963) деп аталады және оның ерте жылдары туралы естелік ретінде жазылған, бірақ сонымен қатар "Мың бір түн" әшекейлері мен аллегориялық мәлімдемелер де бар. Оның өлімнен кейінгі үшінші сериясы ("Өмір тек қана 'Мен болғанда' ғана нақты"), аяқталмаған сияқты жазылған және Жанна де Салцман редакциялаған, онда Гурджиевтің соңғы жылдарындағы ішкі күресі туралы жеке баяндама, сондай-ақ оның кейбір лекцияларының көшірмелері бар. Гурджиевтің идеялары мен әдістері туралы көптеген еңбектер жазылды, бірақ оның өзінің күрделі жазбалары негізгі дереккөз болып қала береді.
Gurdjieff wrote a trilogy with the Series title All and Everything. The first volume, finalized by Gurdjieff shortly before his death and first published in 1950, is the First Series and titled An Objectively Impartial Criticism of the Life of Man or Beelzebub's Tales to His Grandson. At 1238 pages it is a lengthy allegorical work that recounts the explanations of Beelzebub to his grandson concerning the beings of the planet Earth and laws which govern the universe. It provides a vast platform for Gurdjieff's deeply considered philosophy. A controversial redaction of Beelzebub's Tales was published by some of Gurdjieff's followers as an alternative "edition", in 1992. [See Paul Beekman Taylor's' Gurdjieff's Worlds of Words (2014) for an informed account.] On his page of Friendly Advice facing the first Contents page of Beelzebub's Tales Gurdjieff lays out his own program of three obligatory initial readings of each of the three series in sequence and concludes, "Only then will you be able to count upon forming your own impartial judgement, proper to yourself alone, on my writings. And only then can my hope be actualized that according to your understanding you will obtain the specific benefit for your self which I anticipate." The posthumous second series, edited by Jeanne de Salzmann, is titled Meetings with Remarkable Men (1963) and is written in a seemingly accessible manner as a memoir of his early years, but also contains some 'Arabian Nights' embellishments and allegorical statements. His posthumous Third Series, (Life Is Real Only Then, When 'I Am'), written as if unfinished and also edited by Jeanne de Salzmann, contains an intimate account of Gurdjieff's inner struggles during his later years, as well as transcripts of some of his lectures. An enormous and growing amount has been written about Gurdjieff's ideas and methods, but his own challenging writings remain the primary sources.
Қабылдау және ықпал
Гурджиевтің жазбалары мен қызметіне қатысты пікірлер екіге бөлінген. Оған жақын тұратындар оны Батыс мәдениетіне жаңа білімдерді, орнықты ғылыммен ұштаспайтын психология мен космологияны әкелген харизматикалық ұстаз деп есептейді. Ал кейбір сыншылар оны үлкен эгосымен және өзін-өзі мақтауға ұдайы мұқтаждықпен көзге түскен алдамшы деп санайды. Гурджиев бірқатар суретшілерге, жазушыларға және ойшылдарға, соның ішінде Уолтер Инглис Андерсонға, Питер Брукқа, Кейт Бушқа, Дарби Крэшқа, Мюриел Дрейперге, Роберт Фриппке, Кит Джарретке, Тимоти Лириге, Кэтрин Мансфилдке, Денис Льюиске, Джеймс Мурға, А. Р. Оражға, П. Д. Успенскийге, Морис Николлға, Луи Пауэлске, Роберт С. де Роппқа, Рене Баржавельге, Рене Доумалға, Джордж Расселге, Дэвид Сильвианға, Жан Тумерге, Джереми Лейнге, Therion тобына, П. Л. Траверске, Алан Уоттске, Майнор Уайтке, Колин Уилсонға, Роберт Антон Уилсонға, Франк Ллойд Райтқа, Джон Зорнға және Франко Баттиатоға елеулі әсер етті. Гурджиевтің жеке шәкірттерінің қатарында П. Д. Успенский, Ольга де Хартман, Томас де Хартман, Джейн Хип, Жанна де Салцман, Виллем Найланд, Лорд Пентланд (Генри Джон Синклер), Джон Г. Беннетт, Альфред Ричард Орадж, Морис Николл және Рене Доумал бар. Гурджиев Шығыс және Батыс мәдениеттерінің ежелгі білімдерін жаңа өмірге қайтаруға және оларды практикалық формаға келтіруге атсалысты. Мысалы, Сократ пен Платонның «өзіңді тану» қағидасы Гурджиевтің ілімінде өзін-өзі бақылау практикасы ретінде қайталанады. Өзін-өзі шектеу және ұстамдылық туралы оның ұстанымдары стоиктердің ілімімен үйлеседі. Гинду және буддалық ілімдердегі «привязанность» ұғымы Гурджиевтің ілімінде «танысу» концепциясы ретінде көрінеді. Оның «үш түрлі тағам» туралы сипаттамасы Аюрведамен сәйкес келеді, ал «уақыт – дем» деген сөзі Ведалық астрология жүйесі – джйотиштің ойларын қайталайды. Сол сияқты, оның космологиясын ежелгі және эзотерикалық көздермен, тиісінше неоплатонизммен және Роберт Фладдтың макрокосмикалық музыкалық құрылымдарға арналған еңбектерімен салыстыруға болады. Гурджиевтің соңғы онжылдықтарда кең танымал болған ілімдерінің бірі – эннеаграмма геометриялық фигурасы. Гурджиев дәстүрінің көптеген шәкірттері үшін эннеаграмма – шешімін табу өте қиын, толық түсіндірілмейтін «коан» болып қала береді. Осы нұсқаның шығу тегін анықтауға көптеген әрекеттер жасалды, басқа фигуралармен ұқсастықтар табылды, бірақ Гурджиевтің эннеаграмма фигурасын алғаш рет жариялаған және оның нағыз көзін тек оның білгені айтылады. Басқалар эннеаграмма фигурасын тұлғаны талдаумен байланыстырып қолданды, әсіресе Оскар Ичазо, Клаудио Наранжо және басқалар жасаған «Тұлғаның эннеаграммасымен». Бұл қолданыстың көптеген аспектілері Гурджиевтің іліміне немесе оның эннеаграмманы түсіндіруіне тікелей қатысы жоқ. Гурджиевтің қазасынан кейін әлемде көптеген топтар құрылды, олардың барлығы бүгінгі күнге дейін жұмыс істеп, оның идеяларын ұстанады. Гурджиевтің идеяларына ең көп ықпал еткен ұйым – Гурджиев қоры, ол 1950 жылдардың басында Жанна де Салцман құрды және оның басшылығымен, басқа шәкірттерінің қатысуымен басқарылды. Гурджиевтің басқа шәкірттері тәуелсіз топтар құрды. Гурджиевтің ең жақын шәкірттерінің бірі, Нью-Йорктегі Гурджиев қорының негізін қалаушы және мүшесі Виллем Найланд 1960 жылдардың басында өз тобын құру үшін кетіп қалды. Джейн Хип Гурджиевтің тапсырмасымен Лондонға жіберілді, ол 1964 жылы қайтыс болғанға дейін топтарды басқарды. 1929 жылы Гурджиевтің шәкірті болған Луиза Гёпферт Марч 1957 жылы өз тобын құрды. Сонымен қатар, Портленд, Орегон маңында Джон Г. Беннетт пен А. Л. Ставли бастаған және дамыған тәуелсіз топтар құрылды.
Opinions on Gurdjieff's writings and activities are divided. Sympathizers regard him as a charismatic master who brought new knowledge into Western culture, a psychology and cosmology that enable insights beyond those provided by established science. At the other end of the spectrum, some critics assert he was a charlatan with a large ego and a constant need for self glorification. Gurdjieff had significant influence on some artists, writers, and thinkers, including Walter Inglis Anderson, Peter Brook, Kate Bush, Darby Crash, Muriel Draper, Robert Fripp, Keith Jarrett, Timothy Leary, Katherine Mansfield, Dennis Lewis, James Moore, A. R. Orage, P. D. Ouspensky, Maurice Nicoll, Louis Pauwels, Robert S de Ropp, René Barjavel, Rene Daumal, George Russell, David Sylvian, Jean Toomer, Jeremy Lane, Therion, P. L. Travers, Alan Watts, Minor White, Colin Wilson, Robert Anton Wilson, Frank Lloyd Wright, John Zorn, and Franco Battiato. Gurdjieff's notable personal students include P. D. Ouspensky, Olga de Hartmann, Thomas de Hartmann, Jane Heap, Jeanne de Salzmann, Willem Nyland, Lord Pentland (Henry John Sinclair), John G. Bennett, Alfred Richard Orage, Maurice Nicoll, and Rene Daumal. Gurdjieff gave new life and practical form to ancient teachings of both East and West. For example, the Socratic and Platonic emphasis on know thyself recurs in Gurdjieff's teaching as the practice of self observation. His teachings about self discipline and restraint reflect Stoic teachings. The Hindu and Buddhist notion of attachment recurs in Gurdjieff's teaching as the concept of identification. His descriptions of the "three being foods" matches that of Ayurveda, and his statement that "time is breath" echoes jyotish, the Vedic system of astrology. Similarly, his cosmology can be "read" against ancient and esoteric sources, respectively Neoplatonic and in such sources as Robert Fludd's treatment of macrocosmic musical structures. An aspect of Gurdjieff's teachings which has come into prominence in recent decades is the enneagram geometric figure. For many students of the Gurdjieff tradition, the enneagram remains a koan, challenging and never fully explained. There have been many attempts to trace the origins of this version of the enneagram; some similarities to other figures have been found, but it seems that Gurdjieff was the first person to make the enneagram figure publicly known and that only he knew its true source. Others have used the enneagram figure in connection with personality analysis, principally with the Enneagram of Personality as developed by Oscar Ichazo, Claudio Naranjo and others. Most aspects of this application are not directly connected to Gurdjieff's teaching or to his explanations of the enneagram. Gurdjieff inspired the formation of many groups around the world after his death, all of which still function today and follow his ideas. The Gurdjieff Foundation, the largest organization influenced by the ideas of Gurdjieff, was organized by Jeanne de Salzmann during the early 1950s, and led by her in cooperation with other pupils of his. Other pupils of Gurdjieff formed independent groups. Willem Nyland, one of Gurdjieff's closest students and an original founder and trustee of The Gurdjieff Foundation of New York, left to form his own groups in the early 1960s. Jane Heap was sent to London by Gurdjieff, where she led groups until her death in 1964. Louise Goepfert March, who became a pupil of Gurdjieff's in 1929, started her own groups in 1957. Independent thriving groups were also formed and initially led by John G. Bennett and A. L. Staveley near Portland, Oregon.
Сыншылар
Луи Пауэлс, соның ішінде, Гурджиевті адамдарды "ұйықтаған" деп қарастыруға талап еткені үшін сынады, бұл күй "гипноздық ұйқыға" ұқсас. Гурджиев кейде тікелей айтқандай, ізгі, жақсы және адал адам да басқалардан артық "рухани дамыған" емес, барлығы бірдей "ұйықтаған". Генри Миллер Гурджиевтің өзін қасиетті санамағанын мақұлдады, бірақ Фриц Петерстің "Гурджиевпен балалық шақ" кітабына алғы сөз жазғаннан кейін, Миллер адамдар Гурджиевтің институтын атағанда сенгендей "үйлесімді өмір" сүру үшін емес екенін жазды. Сыншылар Гурджиевтің орташа адамның өмірін құрайтын көптеген элементтерге мән бермейтінін атап өтті. Гурджиевтің айтуынша, орташа адамның иеленгені, істегені, жасағаны және сезінгенінің бәрі кездейсоқ және бастамасыз. Күнделікті адам машина болып дүниеге келеді және машина болып қайтыс болады, басқаша болу мүмкін емес. Бұл сенім адам – тірі жан деген яһуди-христиандық дәстүрге қайшы келеді. Гурджиев жанға ие болуды (психологиялық бірлік күйін, ол "оянған" күймен теңестірді) шәкірт ұзақ уақыт бойы ең қатаң еңбекпен ғана қол жеткізе алатын "әрекет" деп санайды. Көпшілік – Ізгі хабардың нағыз мағынасын түсіне алмағандар – "жойқындыққа апаратын" "кең жолмен" жүрді. "Белзебуб немересіне айтқан әңгімелерінде" Гурджиев Шығыс және Батыстың негізгі діндерінің негізін қалаушыларға құрметін және сол діни ілімдерді кейінгі ұрпақ сенушілердің қалай бұрмалағанына деген жеккөрушілігін білдірді. Оның "ортодокс гидорураки" және "гетеродокс гидорураки" – орыс тіліндегі durak (ақымақ) сөзінен шыққан "ортодокс ақымақтар мен гетеродокс ақымақтар" туралы пікірі оны діни бұрмалаудың сыншысы ретінде және сол дәстүрлер ішіндегі кейбір сыншылардың нысанасы ретінде көрсетті. Гурджиевтің кейбіреулері, Оуспенскийдің ішінде, негізгі діннің құндылығын, қайырымдылық жұмысының маңыздылығын және жалпы дұрыс немесе бұрыс іс істеудің мәнін мүлдем ескермегенін түсіндірді. Гурджиевті сынаған бұрынғы шәкірттері оның "гуру қасиеттілігіне" ешқандай талап етпесе де, көптеген оқиғаларда оның мінез-құлқы өз ізбасарларын циникалық түрде манипуляциялаған адамның жағымсыз және таза емес сипатын көрсетеді деп мәлімдеді. Гурджиевтің шәкірттері оны түсіну үшін күресті. Мысалы, 1943 жылғы Люк Дитрих пен Анри Траколдың хат алысымында: "Л.Д.: Гурджиев сізге жақсы тілейтінін қалай білесіз? Х.Т.: Кейде оның маған деген қызығушылығын сезінемін, ал кейде маған деген қызығушылығын күшті сезінемін. Осыған қарап, мен қасақана сезімнің күшін өлшеймін". Луи Пауэлс "Мсье Гурджиев" (бірінші басылымы 1954 жылы Парижде "Editions du Seuil" баспасында жарық көрді) деп жазды. Сұхбатында Пауэлс Гурджиевтің жұмысы туралы былай деді: "Екі жылдық жаттығулардан кейін, маған нұр сыйлап, сонымен бірге күйдіргеннен кейін, мен өзімді сол көзімдегі орталық тамырдың тромбозымен және тоқсан тоғыз фунт салмақпен аурухана төсегінде таптым. Қорқынышты күйзеліс пен тереңдік ашылды. Бірақ бұл менің кінәм". Пауэлс Карл Хаушхофердің, геосаясаттың әкесі, оның шәкірті Рудольф Гесс болған, Гурджиев сипаттаған "ақиқатты іздеушілердің" бірі екеніне сенді. 1930 жылдары журналист болған Ром Ландаудың айтуынша, Ахмет Абдулла оған 20 ғасырдың басында Гурджиевтің Тибеттегі орыс құпия агенты болғанын айтқан, ол "Хамбро Акуан Доржиев" (яғни Агван Доржиев) деген атпен жүрген, Далай-ламаның ұстазы. Алайда, Доржиев Санкт-Петербургте салынған будда ғибадатханасына барып, революциядан кейін Сталиннің қолына түсіп, түрмеге қамалды. Джеймс Вебб Гурджиевтің Доржиевтің көмекшісі Уше Нарзунов (яғни Овше Норзунов) болуы мүмкін деп болжады. Колин Уилсон "Гурджиевтің әйел студенттерін азғыру туралы репутациясы" туралы жазды. (Провиденс қаласында, Род-Айленд штатында, 1960 жылы маған Гурджиевтің заңсыз балаларының бірі ретінде бір адам көрсетілді. Мұны айтқан профессор Гурджиевтің Америкада көптеген бала қалдырғанын айтты.) "The Oragean Version" кітабында К. Дейли Кинг Гурджиевтің Орагеандық іліммен болған мәселесінің себебі "Орагеандық нұсқаның" Гурджиевтің бағалауынша жеткілікті эмоционалды емес екендігі және жеткілікті "сенбеушілікке" және сенімге ие болмағаны болды деп болжады. Кинг Гурджиевтің бұл сөздерді дәл осылай нақты айтпағанын, бірақ Гурджиевтің ешнәрсе нақты, анық айтпағанын қосты. Ошоның айтуынша, Гурджиев жүйесі толық емес, ол Кундалиниге қарсы Дервиш көздерінен алынған. Нақшбанди тәріздес кейбір суфилік тәртіптер Кундалиниден су алады және оған бейім келеді. "Гурджиев мұғалімдері" кітабы 1966 жылы "Рафаэль Лефорт" есімімен жарық көрді. Онда Гурджиевтің ілімдері Нақшбанди суфилерінен алынғаны айтылды. Кітап содан бері Идрис Шах және Омар Али Шах бауырларының суфилік мектебіне жатқызылды, оның шынайылығы күмәнді деп танылды және тіпті Гурджиевтің биографы Джеймс Мур оны "жағымсыз өтірік" деп сипаттады. Гурджиевтің шәкірті және жазушысы Джон Г. Беннетт те "ең бастысы" Гурджиевтің суфи екенін мәлімдеді. Бұл көзқарас "Гурджиевтің дәстүрлі жақтастары" тарапынан күмәндануға ұшырады.
Louis Pauwels, among others, criticizes Gurdjieff for his insistence on considering people as "asleep" in a state closely resembling "hypnotic sleep". Gurdjieff said, even specifically at times, that a pious, good, and moral person was no more "spiritually developed" than any other person; they are all equally "asleep". Henry Miller approved of Gurdjieff not considering himself holy but, after writing a brief introduction to Fritz Peters' book Boyhood with Gurdjieff, Miller wrote that people are not meant to lead a "harmonious life" as Gurdjieff believed in naming his institute. Critics note that Gurdjieff gives no value to most of the elements that compose the life of an average person. According to Gurdjieff, everything an average person possesses, accomplishes, does, and feels is completely accidental and without any initiative. A common everyday ordinary person is born a machine and dies a machine without any chance of being anything else. This belief seems to run counter to the Judeo Christian tradition that man is a living soul. Gurdjieff believed that the possession of a soul (a state of psychological unity which he equated with being "awake") was a "luxury" that a disciple could attain only by the most painstaking work over a long period of time. The majority—in whom the true meaning of the gospel failed to take root—went the "broad way" that "led to destruction." In Beelzebub's Tales to His Grandson, Gurdjieff expresses his reverence for the founders of the mainstream religions of East and West and his contempt for what successive generations of believers have made of those religious teachings. His discussions of "orthodoxhydooraki" and "heterodoxhydooraki"—orthodox fools and heterodox fools, from the Russian word durak (fool)—position him as a critic of religious distortion and, in turn, as a target for criticism from some within those traditions. Gurdjieff has been interpreted by some, Ouspensky among others, to have had a total disregard for the value of mainstream religion, philanthropic work and the value of doing right or wrong in general. Gurdjieff's former students who have criticized him argue that, despite his seeming total lack of pretension to any kind of "guru holiness", in many anecdotes his behavior displays the unsavory and impure character of a man who was a cynical manipulator of his followers. Gurdjieff's own pupils wrestled to understand him. For example, in a written exchange between Luc Dietrich and Henri Tracol dating to 1943: "L. D.: How do you know that Gurdjieff wishes you well? H. T.: I feel sometimes how little I interest him—and how strongly he takes an interest in me. By that I measure the strength of an intentional feeling." Louis Pauwels wrote Monsieur Gurdjieff (first edition published in Paris in 1954 by Editions du Seuil). In an interview, Pauwels said of the Gurdjieff work: "After two years of exercises which both enlightened and burned me, I found myself in a hospital bed with a thrombosed central vein in my left eye and weighing ninety nine pounds Horrible anguish and abysses opened up for me. But it was my fault." Pauwels believed that Karl Haushofer, the father of geopolitics whose protégée was Deputy Reich Führer Rudolf Hess, was one of the real "seekers after truth" described by Gurdjieff. According to Rom Landau, a journalist in the 1930s, Achmed Abdullah told him at the beginning of the 20th century that Gurdjieff was a Russian secret agent in Tibet who went by the name of "Hambro Akuan Dorzhieff" (i. e. Agvan Dorjiev), a tutor to the Dalai Lama. However, the actual Dorzhieff went to live in the Buddhist temple erected in St. Petersburg and after the revolution was imprisoned by Stalin. James Webb conjectured that Gurdjieff might have been Dorzhieff's assistant Ushe Narzunoff (i. e. Ovshe Norzunov). Colin Wilson writes about "Gurdjieff's reputation for seducing his female students. (In Providence, Rhode Island, in 1960, a man was pointed out to me as one of Gurdjieff's illegitimate children. The professor who told me this also assured me that Gurdjieff had left many children around America.)" In The Oragean Version, C. Daly King surmised that the problem that Gurdjieff had with Orage's teachings was that the "Oragean Version", Orage himself, was not emotional enough in Gurdjieff's estimation and had not enough "incredulity" and faith. King wrote that Gurdjieff did not state it as clearly and specifically as this, but was quick to add that, to him, nothing Gurdjieff said was specific or clear. According to Osho, the Gurdjieff system is incomplete, drawing from Dervish sources inimical to Kundalini. Some Sufi orders, such as the Naqshbandi, draw from and are amenable to Kundalini. The Teachers of Gurdjieff, a book by "Rafael Lefort" was published in 1966. It suggested that Gurdjieff's teachings were actually derived from those of Naqshbandi Sufis. The book has since been attributed to the Sufi school of the brothers Idries Shah and Omar Ali Shah, its authenticity questioned, and even described by Gurdjieff biographer James Moore as a "distasteful fabrication". Gurdjieffian student and writer John G. Bennett also claimed that "more than anything else", Gurdjieff was a Sufi. Though this view has been questioned "by more orthodox followers of Gurdjieff",
Көркем шығармаларда
Леонора Каррингтонның Төртінші жол тәжірибесі оның "Есту кернейі" романында (1950 жылы аяқталған, 1976 жылы жарық көрген) доктор Гамбит кейіпкерін Гурджиев үлгісінде жасауға алып келді. C. Daly King-тің 1935 жылғы "The Curious Mr. Tarrant" жинағындағы екі әңгімесі ("Үш көзі бар адамның эпизоды" және "Соңғы келісімнің эпизоды") Гурджиевтің прототипі болған Месье Хор атты кейіпкерді бейнелейді. Гурджиев Эндрю Крумидің "Бетховеннің қастандықтары" (2023) романында А. Р. Ораж, Томас де Хартман және Кэтрин Мансфилдпен бірге кейіпкер ретінде пайда болады. Романда сонымен қатар П. Д. Успенскийдің теориялары талқыланады.
Leonora Carrington's experience of the Fourth Way led her to model the character Dr Gambit on Gurdjieff in her novel The Hearing Trumpet (completed 1950, published 1976). Two stories in C. Daly King's 1935 collection The Curious Mr. Tarrant ("The Episode of the Man with Three Eyes" and "The Episode of the Final Bargain") have a character named Monsieur Hor who is based on Gurdjieff. Gurdjieff appears as a character in Andrew Crumey's novel Beethoven's Assassins (2023), together with A. R. Orage, Thomas de Hartmann and Katherine Mansfield. The novel also discusses the theories of P. D. Ouspensky