Кіріспе

XIX ғасырдағы АҚШ философиялық қозғалысы, XIX ғасырдағы Америка қозғалысы. Трансцендентализм – 1820-1830 жылдары АҚШ-тың Жаңа Англия аймағында дамыған философиялық, рухани және әдеби қозғалыс. Оның негізгі қағидасы – адам мен табиғаттың ішкі жаратылысынан туатын жақсылыққа сенім. Сондықтан ол американдық философия тарихының маңызды бастапқы кезеңі болып саналады. Объективті эмпиризмге қарағанда субъективті сезімге басымдық бере отырып, оның жақтастары адамдардың бұрынғы трансценденталистерге көп көңіл бөлмей, оларға құрмет көрсетпей-ақ, жаңа және түпнұсқалық ойлар тудыруға қабілетті екеніне сенеді. Бұл қозғалыстың пайда болуы – сол кездегі интеллектуалдық және рухани ахуалға қарсы наразылық болды. Ол Гарвард теология мектебінде оқытылған унитариан шіркеуінің доктринасымен тығыз байланысты. Трансцендентализм "ағылшын және неміс романтизмінен, Иоганн Готфрид Гердер мен Фридрих Шлейермахердің Библияны сын тұрғысынан қарауынан, Дэвид Юмнің скептицизмінен" пайда болды.

Трансценденталды клуб

Трансцендентализм 1836 жылдың 12 қыркүйегінде Кембридж қаласында Джордж Путнам, Ральф Уолдо Эмерсон және Фредерик Генри Хедж сияқты Нью-Англияның көрнекті зиялылары Трансцендентальдық клубты құрғанда тұжырымды қозғалысқа және қасиетті ұйымға айналды. Клуб мүшелерінің арасында София Рипли, Маргарет Фуллер, Элизабет Пибоди, Эллен Стержис Хупер, Каролина Стержис Таппан, Амос Бронсон Алкотт, Орест Браунсон, Теодор Паркер, Генри Дэвид Торо, Уильям Генри Ченнинг, Джеймс Фриман Кларк, Кристофер Пирс Кранч, Конверс Фрэнсис, Сильвестр Джад, Джонс Вери және Чарльз Стернс Уилер болды. 1840 жылдан бастап топ өздерінің «The Dial» журналында және басқа да басылымдарда жиі жарияланды.

Трансценденталистердің екінші толқыны

1840 жылдардың аяғына қарай Эмерсон бұл қозғалыстың тоқырап бара жатқанына сене бастады, ал 1850 жылы Маргарет Фуллердің қайтысынан кейін жағдай одан да нашарлады. "Айтарымыз, ол американдық мәдениетінің бір қызықты кезеңі мен топты бейнелейді", - деп жазды Эмерсон. Дегенмен, 19 ғасырдың соңында Монкюр Конвей, Октавиус Брукс Фротингем, Сэмюэл Лонгфелло және Франклин Бенджамин Санборн сияқты трансценденталистердің екінші толқыны пайда болды. Рухтың жоғарылауы, көбінесе ақынның қарапайым тілімен бейнеленеді, оқырманға мақсат сезімін сыйлайды деп есептеледі. Бұл – трансценденталистік эсселер мен мақалалардың көпшілігіндегі басты тақырып, олардың барлығы жеке өркендеуге деген сүйіспеншілікті көрсететін мәселелерге арналған. Топтың көп бөлігі күреске тап болған эстетикалық ойшылдардан тұрды, олардың ең байы Сэмюэл Грей Уорд болды. Ол "The Dial" журналына бірнеше үлес салғаннан кейін банк саласындағы мансабына көшті.

Нанымдар

Трансценденталистер жеке тұлғаның күшіне берік сенетін және басты назарды жеке бастың еркіндігіне бөлетін адамдар. Олардың нанымдары романтизммен тығыз байланысты, бірақ ғылымның эмпирикалық тәсіліне мойын бұруға немесе, кем дегенде, оған қарсы тұрмауға ұмтылуларымен ерекшеленеді.

Трансценденталды білім

Трансценденталистер өз діні мен философиясын Иоганн Готфрид Хердер мен Фридрих Шлейермахердің неміс романтизміне негізделген принциптермен байланыстыруға тырысады. Трансцендентализм "ағылшын және неміс романтизмін, Гердер мен Шлейермахердің Библияны сынауын, Юмнің күмәндануын" біріктірді. Олар адамдар шынайы түрде өзіне сенгенде және тәуелсіз болғанда ең жақсы жағдайда екеніне сенімді. Шынайы қоғам тек осындай нағыз жеке тұлғалардан ғана құралады. Осы қажетті жекелікпен қатар, трансценденталистер барлық адамдардың "Жоғары Жанға" арналар жолы екеніне сендіреді. Жоғары Жан біртұтас болғандықтан, ол барлық адамдарды бірлікке біріктіреді. Эмерсон "Американдық ғалым" сөздерінің кіріспесінде осы тұжырымға сілтеме жасайды: "Бір адам бар, ол барлық жеке адамдарға тек ішінара немесе бір қабілет арқылы ғана көрінеді; және толық адамды табу үшін бүкіл қоғамды қарастыру керек". Мұндай идеал трансценденталистік жекелікпен үйлеседі, өйткені әр адам өзінде құдайлық Жоғары Жанның бір бөлігін сезінуге беделді. Соңғы жылдары жеке тұлға мен жекелік арасындағы айырмашылық анықталды. Екеуі де жеке адамның ерекше қабілеттерін қолдайды. Алайда, жекелік үкіметке қарсы тұрады, ал жеке тұлға қоғамның барлық қырларын нағыз жекелік дамуы үшін қажетті немесе кемінде қабылданатын деп санайды. Трансценденталистер жеке тұлғаға немесе жекелікке сенген-сенбегенін анықтау әлі де күшінде. Уитман өмірдің барлық қырларын қабылдады, бұл жекелікке көбірек ұқсайды, бұл үнді рухани дәстүрінің жақтастарымен сәйкес келеді; яғни, Нағыз жеке тұлға, нағыз жекеліктің йогалық жетістігі.

Үнді діндері

Платондық, неоплатондық және неміс идеализмі сияқты батыс философиялық дәстүрлеріне мықты байланысты болған трансцендентализмге үнді діндері де тікелей әсер етті. Торо «Уолденде» трансценденталистердің үнді діндеріне алғылығы туралы тікелей айтты:

1844 жылы «Лотос сутрасының» алғашқы ағылшын тіліне аудармасы Жаңа Англия трансценденталистерінің «Диал» басылымында жарияланды, оны Элизабет Палмер Пибоди француз тілінен аударған.

Идеализм

Трансценденталистер ерік-жігердің практикалық мақсаттарын түсіндіруде әртүрлі пікірде. Кейбір жақтастары оны утопиялық әлеуметтік өзгерістермен байланыстырады; мысалы, Браунсон оны ерте социализммен байланыстырды, ал басқалары оны қатаң жекешіл және идеалистік жоба деп есептейді. Эмерсон соңғысына сенеді. 1842 жылғы «Трансценденталист» лекциясында ол өмірге таза трансценденталды көзқарас мақсатына іс жүзінде қол жеткізудің мүмкін емес екенін айтты:

Табиғаттың маңызы

Трансценденталистер табиғатқа тек эстетикалық мақсаттар үшін ғана емес, сонымен қатар табиғи әлемнің құрылымын бақылау және түсіну құралы ретінде терең ризашылық пен құрметпен қарады. Эмерсонның ықпалымен және табиғаттың маңыздылығын ескере отырып, Чарльз Стернс Уилер 1836 жылы Флинт тоғанында шатыр салды. Бұл, трансцендентализмнің алғашқы ашық ауада өмір сүру тәжірибесі саналды. Уилер Гарвардтағы жазғы демалысында 1836 жылдан 1842 жылға дейін шатырын пайдаланды. Торо 1837 жылдың жазында алты апта бойы Уилердің шатырында тұрды және өзінің жеке үйін салу (кейін 1845 жылы Уолденде іске асырылды) туралы ойға келді. Уилердің шатырының нақты орнын Джефф Крейг 2018 жылы бес жылдық ізденістен кейін тапты. Трансценденталистер үшін табиғи ортаны сақтау да өте маңызды. Трансцендентализмнің негізгі ұстанымы болып табылатын идеализм, капитализмге, батысқа қарай кеңеюге және индустрияландыруға күмәнмен қарауға әкеледі. Маргарет Фуллер 1843 жылы «Көлдердегі жаз» еңбегінде «Бұл қазанды тойдыру үшін асыл ағаштар осы аралдан жоқ болды» деп жазды, ал Торо 1854 жылы «Уолден» романында Америка жерінде салынып жатқан пойыздарды «қанатты жылқы немесе отты айдаһар» деп сипаттап, олардың «елдегі барлық алаңдаған адамдар мен жылжымалы тауарларды тұқым себу үшін шашыратып» таратқанын айтты.

Басқа қозғалыстарға әсер ету

Трансцендентализм көптеген жағынан алғашқы маңызды американдық зияткерлік қозғалыс болып табылады. Ол американ зиялыларының келесі буындарына, сондай-ақ кейбір әдеби қозғалыстарға үлкен әсер етті. Трансцендентализм 19 ғасырдың ортасында өркендеген "Ақыл ғылымдары" қозғалысына ықпал етті, ол кейіннен Жаңа Ой қозғалысы ретінде танылды. Жаңа Ой Эмерсонды өзінің зияткерлік әкесі деп есептейді. Эмма Кертис Хопкинс ("ұстаздардың ұстазы"), Эрнест Холмс (Діни ғылымның негізін қалаушы), Чарльз және Миртл Филлмор (Бірлік негізін қалаушылар), Малинда Крамер және Нона Л. Брукс (Құдай ғылымын негіздеушілер) – бәрі де трансцендентализмнің күшті ықпалына түсті. Трансцендентализм индуизмнің де әсерін сезді. Брахмо-самадждың негізін қалаушы Рам Мохан Рой (1772–1833) индуист мифологиясын, сондай-ақ христиандық үштік ілімін де қабылдамады. Ол унитариандық діннің нағыз христиандыққа ең жақын екенін анықтады және трансценденталистермен тығыз байланыста болған унитариандықтарға деген үлкен симпатиясын білдірді. Рам Мохан Рой Калькуттада миссионерлік комитет құрды және 1828 жылы американдық унитариандардан миссионерлік қызметке қолдау сұрады. 1829 жылға қарай Рой унитариандық комитеттен бас тартты, бірақ Рой қайтыс болғаннан кейін Брахмо-самадж рационалды сенімге, әлеуметтік реформаға және осы екеуінің бірігіп жаңа дін құруына ұмтылған унитариандық шіркеумен тығыз байланыста болды. Оның теологиясын христиан комментаторлары "жаңа Веданта" деп атады, ол индуизмнің қазіргі заманғы танымал түсінігінде, сондай-ақ қазіргі батыс руханилығында зор ықпалға ие болды, бұл Unitarian ықпалын көне Веданта кейпінде қайта әкелді.

Негізгі тұлғалар

Трансценденталистік қозғалыстың маңызды өкілдері – Ральф Уолдо Эмерсон, Генри Дэвид Торо, Маргарет Фуллер және Амос Бронсон Алкотт болды. Басқа да көрнекті трансценденталистерге Луиза Мей Алкотт, Чарльз Тимоти Брукс, Орест Браунсон, Уильям Эллери Ченнинг, Уильям Генри Ченнинг, Джеймс Фриман Кларк, Кристофер Пирс Кранч, Джон Салливан Дуайт, Конверс Фрэнсис, Уильям Генри Фурнес, Фредерик Генри Хедж, Сильвестр Джадд, Теодор Паркер, Элизабет Палмер Пибоди, Джордж Рипли, Томас Тредвелл Стоун, Джонс Верай және Уолт Уитман кірді.

Сын

Қозғалыс тарихының басында "Трансценденталистер" термині сыншылар тарапынан кемсітуші термин ретінде қолданылды, олар өздерінің ұстанымы ақыл мен ақылдан тыс екенін білдірді. Натаниел Хоторн "Блитадель романсы" (1852) атты роман жазып, қозғалысты сатираға айналдырды және оны трансценденттік қағидаларға негізделген қысқа өмір сүретін утопиялық қауымдастық Брук Фермасындағы тәжірибесіне негіздеді. Эдгар Аллан По "Невер Бет Дьявол Юр Хеад" (1841) атты әңгімесін жазды, онда ол трансцендентализмге деген терең жеккөрушілік элементтерін енгізді, оның ізбасарларын Бостон орталығында орналасқан тоғаннан кейін "Фрогпондиандар" деп атады. Баяндаушы олардың жазбаларын "метафоралық жүгіру" деп атап, "мистицизм үшін мистицизмге" түсіп, оны "ауру" деп атады. Бұл оқиғада қозғалыстың және оның "Диал" журналының атаулары бар, бірақ По өзінің нақты мақсаттары бар екенін жоққа шығарды. По "Композиция философиясы" (1846) эссесінде "трансценденталистердің" "поэзиясы" деп аталатын прозаға айналған (және ең жалпақ түрдегі) ұсынылатын мағынаның шектен шығуын" айыптай отырып, сын айтады.