Кіріспе
Макара - индустар мифологиясындағы аңыз теңіз жануарлары. Макара индуистік астрологияда Зодиак белгісі - Көкшетауға тең. Макара өзен құдайы Ганганың, Нармаданың және мұхит құдайы Варунаның ваханасы (көлік құралы) ретінде көрінеді. Макаралар қақпалар мен табалдырықтардың қорғаушылары болып саналады, олар тақтың бөлмелерін, сондай-ақ ғибадатханаларға кіреберіс жолдарын қорғайды. Бұл индустар мен буддалық ғибадатханалар иконографиясында жиі кездесетін жан, сонымен қатар ол гаргуль немесе табиғи бұлақпен бекітілген шыбық ретінде жиі пайда болады. Макаракундала деп аталатын макара пішінді құлақ сырғаларын кейде индуистік құдайлар киеді, мысалы Шива, Вишну, Сурья және Чанди. Макара махаббат құдайы Камадеваның белгісі болып табылады, оған арналған ғибадатханалары жоқ және Макарадхважа деп те аталады, "макара бейнеленген туы бар".
Makara is a legendary sea creature in Hindu mythology. In Hindu astrology, Makara is equivalent to the Zodiac sign Capricorn. Makara appears as the vahana (vehicle) of the river goddess Ganga, Narmada, and of the god of the ocean, Varuna. Makara are considered guardians of gateways and thresholds, protecting throne rooms as well as entryways to temples; it is the most commonly recurring creature in Hindu and Buddhist temple iconography, and also frequently appears as a gargoyle or as a spout attached to a natural spring. Makara shaped earrings called Makarakundalas are sometimes worn by Hindu deities, for example Shiva, Vishnu, Surya, and Chandi. Makara is also the insignia of the love god Kamadeva, who has no dedicated temples and is also known as Makaradhvaja, "one whose flag depicts a makara".
Этимология
Макара санскрит тілінен аударғанда "теңіз жануарлары, крокодил" деген мағынаны білдіреді. Вюрцбург университетінің профессоры Йозеф Фридрих Коль және бірнеше неміс ғалымдары макараның дугонгқа негізделгенін, оның сурияпраджняптидің джайнистік мәтінін оқып шыққандығына негізделгенін дәлелдеді. Макараның бейнесіне Оңтүстік Азиядағы өзен дельфині де ықпал еткен болуы мүмкін. Тибет тілінде ол "чу срин" деп аталады, сонымен қатар гибридті жанды білдіреді.
Макараның физикалық ерекшеліктері
Ол әдетте алдыңғы бөлігінде жартылай құрлықтағы жануар (айың, бұғы немесе пил) және артқы бөлігінде жартылай су жануарлары (әдетте балық, дельфин немесе жылан, кейде павлині немесе тіпті гүлді құйрықты бейнелейді) ретінде суреттеледі. Макара индустар мәдениетінде әр түрлі формада көрінсе де, қазіргі әлемде оның пішіні әрқашан батпақ крокодил немесе су мониторымен байланысты. Көркемөнер тарихшысы Джон Бордманның айтуынша, Макара мен қытайлық айдаһардың бейнелері грек мифологиясындағы Кетостан әсер алған болуы мүмкін, мүмкін Кетостың жібек жолының бейнелерімен байланысқаннан кейін. Сингал тілінде Макара алты немесе жеті жануардың дене мүшелерінен, мысалы, пилдің тұмсығы, крокодилдің жауы, тышқанның немесе маймылдың құлақтары, жабайы шошқаның тістері, тананың құйрығы және арыстанның аяқтарынан тұрады.
Веда дәуірінің иконографиясы
Веда дәуірінде Индра көктің құдайы болған кезде Варуна (Веданың су құдайы) теңіздердің құдайы болды және "су монстры көлігі" деп аталатын макараға мініп жүрді. Вишну құлақшалары Макара түрінде көрсетілген; Оның қазіргі қолданылуы - көлеңкелер түріндегі әшекейлер, көк және құлаққа арналған зергерлік бұйымдармен орнатылған көк жұлдызды күміс бұйымдар, бұл қалыңдыққа неке сыйлығы ретінде беріледі. Кейбір дәстүрлі есептер Макараны су мониторымен байланыстырады, өйткені екеуінің де дене бөліктері бар (мысалы: жақ, ет және т.б.). Олар афродизиак қасиеттері бар деп мәлімделген. Б. з. б. 2 ғасыр. Гвалиор мұражайы. Беснагарда Васудеваға арналған Гелиодор бағанасының жанында табылған Макара крокодилінің бейнесі бар бағана баспанасы да Прадьюмнаға тиесілі. Макараны балық денесі, пил тұяғы, арыстан аяғы, маймыл көзі, шошқа құлағы және тауға құйрығы бар мифтік жануар деп сипаттаған. Көптеген ғибадатханаларда мүсіннің жартысы балық немесе тұмшаның пішінімен, ал жартысы филдің басымен бейнеленген. Сондай-ақ, оның басы мен жауы крокодилге ұқсайды, пілдің тұяғы балық қабыршақтарымен және танау құйрығымен бейнеленген. Темірден жасалған макарада монстр жартылай бұғы, жартылай балық түрінде бейнеленген. Бұл элементтер әртүрлі түрде қосылып, Үндістан ғибадатханасының иконографиясында ең көп таралған қайталанатын тақырыптардың бірі болып табылады. Үнді өнерінде макара көптеген мотивтер түрінде көрініс табады және әр түрлі стильдерде суреттеледі. Макара фигуралары бірнеше буддалық ескерткіштердің кіреберіс нүктелеріне (Тораналар) орналастырылған, соның ішінде Санчи ступасы, әлемдік мұра. Ол патшалық тақтың кіреберісін күзетіп тұрады (төмендегі үлестіруді қараңыз). (Құдай үйінің қабырғасындағы анимистік оюлардың бесінші қатарында макараны байқаңыз.)
Индонезиялық иконография
Ежелгі Яваның ғибадатханалары ғибадатхана архитектурасының сәндік және символикалық элементтері ретінде кала макараны қолданумен ерекшеленеді. Кала - бұл алып бас, көбінесе кіреберісінің жоғарғы жағында орналасқан, макаралар порталды жан-жақтан қоршап тұрған каланың екі жағында немесе жоғарғы бұрышта антефикс ретінде шығарылған. Қалмақара тақырыбы екі жақтағы баспалдақ қоршауларында да кездеседі. Сатылардың жоғарғы бөлігінде каланың басы макараны төмен қарай шығарып тұр. Екі макараның күрделі тас оюы төменгі сатының екі жағын қоршап, оның денелері баспалдақтың қоршауын құрайды. Бұл баспалдақтарды Боробудур мен Прамбанан ғибадатханаларында көруге болады. Макараның түбірлері алтын әшекейлерді ұстап тұруы немесе асыл тастар шығаруы ретінде сипатталады, ал аузында көбінесе Гананың карлик фигуралары немесе арыстандар немесе тотықтар сияқты жануарлар бейнеленеді.
Кхмерлік иконография
Макаралар сондай-ақ Камбоджаның Анкор аймағындағы кхмерлердің діни сәулетінің ерекшелігі болып табылады. Макаралар әдетте перде, барабан немесе қабырғаға ою-өрнектің бөлігі болып табылады. Макаралар әдетте басқа бір символды жануармен, мысалы арыстан, нага немесе жыланмен, оның ашық аузынан шығады. Макара - Ролуос ғибадатханалар тобының әдемі перделерінде орналасқан орталық дизайн мотиві: Преа Ко, Баконг және Лолей. Бантай-Срейде ғимараттардың көптеген бұрыштарында макаралардың басқа жыртқыштарды құйып тастауы бейнеленген.
Непалдық иконография
Непалдың Нева өнері бұл суретті кеңінен қолданады. Невар сәулетінде оның бейнесі; "кіреберіс қорғаушысы ретінде макара бейнесі екі өлшемді мандаланың төрт қақпасын қамтитын кең қиылысқан ваджраның иілген бұрыштарында пайда болады. Үш өлшемді мандаланың бұл қиылысқан ваджрасы ол тұрған ваджраның қозғалмас тұрақтылығын бейнелейтін мандала сарайының бүкіл құрылымын қолдайды".
Шри-Ланканың иконографиясы
Макара - Сингала тілінде айдаһар дегенді білдіретін термин, ол Шри-Ланкадағы Сингала будда мәдениетінің маңызды тұлғасы. Ол ғибадатханалар мен қазылған ғимараттардағы тораналарда бейнеленген. Макара Шри-Ланка буддистік архитектурасында кеңінен қолданылады, көбінесе тораналарда суреттеледі. Байырғы заманнан бері шығыс халқы Макара сулы жандардың бірі деп санайды. Буддизм өнерінің пайда болуына дейінгі дәуірден бастап Макара әдебиеттер мен тас ою-өрнектерде суреттелген. Макара сингала будда мәдениетінде ерекше орын алды, бұл басқа елдердің буддалық өнерінде жоқ ерекше орын. Макарагала (аждаһа балюстрадасы) - тастан жасалған кескіндемелердің тағы бір түрі, ол Макараны (аждаһаны) бейнелейді. Бұл өнер туындылары буддалық ступалардың, ғибадатханалардың және Бо ағаштарының кіреберісінде сәнделген. Кандидегі Ланкатилака Вихараяның бас кіреберісінде екі балустрада бар. Олар кейде Макараның пішініне байланысты Гаджашинха балустрадалары деп аталады. Мұрағала (қорғау тасы) Макараға ең жоғары орынды берді. Қақпа күзетшісінің үстінде Макараның бейнесі бейнеленген. Сингалалық буддалық суретшілер Макараны өркендеу мен өзін-өзі қамтамасыз етудің символы деп санайды, сондықтан олар Макараның белгісін ғибадатхана, ступа немесе боди сияқты діни орындарға кіретін қақпа қақпасында бейнелеуден тартынбады. Жоғарыда аталғандардың құнды мысалдары - Кандидегі Тіс ғибадатханасы мен Ланкатилака ғибадатханасы. 1344 жылы Канди ауданы Диглада салынған Гадаладения ғибадатханасының кілті тұтқасына Макара бейнесі ойылып салынған. Макараны Шри-Ланканың Каравалар мен Карайярлар кланының символы ретінде де қолданған, олардың екеуі де ұқсас шыққан және бірлесіп Курукулам деп аталатын. 14 ғасырдан бастап олар өздерінің рәсімдерінде Макара туларын қолданды. Олар ежелгі индустар құдайы Варунамен байланысын көрсету үшін Адития және Варунакуласуриян сияқты кландық атауларды қолданды.
Тибет буддистік иконографиясы
Тибет буддистік форматында макараның үнді түрінен пайда болды. Алайда, ол кейбір жағынан өзгеше, мысалы, "арыстанның алдыңғы тырнақтары, жылқының шашқары, балықтың жабырқақтары мен шалақтары, бұғы немесе айдаһар мүйіздері. Бір кезде қарапайым, кейде қауырсынды болған құйрығы қазір макара құйрығы (санскритше макаракету) деп аталатын күрделі спиральді гүл үлгісі болып шығады". Тибет иконасында ол Ваджраянада күш пен табандылықтың құралы ретінде бейнеленген. Макара символикасына ие ваджраяндық қарулар: балта, темір ілгек, иілген пышақ, ваджра және діни пышақ, олардың бәрінде "макараның ашық аузынан семсердің шығуы" тақырыбы бар. Оның ғибадатхана шатырларының бұрышында макара бас түрінде бейнеленген бейнесі "жаңбыр суының шырыны немесе гаргуль" ретінде жұмыс істейтін су элементі болып табылады. Сондай-ақ, бұлақ көзіндегі су бұрқақтары ретінде де қарастырылады. Тасқа ою-өрнектің көркемдік түрі екі Нага (жылан құдай) мен Гаруданың тәжін қосатын макаралардың бір-біріне ұқсас жұбы түрінде, оны киртимуха бет деп атайды. Бұндай бейнелер сондай-ақ ағаш есік қақпаларының кіреберісінде жоғарғы арка ретінде және Будданың бейнелерінің артында торана ретінде көрінеді.
Иконографияның таралуы
Мифологиялық Макараның тас мүсіндері және оның индуизм мен буддизм иконасындағы ежелгі орны Оңтүстік Азия мен Оңтүстік-Шығыс Азияда кеңінен таралған. Төменде он елден алынған мысалдар келтірілген: