Кіріспе
Adoxaceae тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктер түрі Sambucus nigra - Adoxaceae тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктер кешенінің түрі, Еуропаның көп бөлігінде өседі. Жалпы атауларға қайың, қайың, қара қайың, еуропалық қайың, еуропалық қайың және еуропалық қара қайың жатады. Ол әр түрлі жағдайларда, соның ішінде ылғалды және құрғақ тыңайған топырақта, негізінен күн сәулесі мол жерлерде өседі. Бұл өсімдік сәндік бұта немесе кішкентай ағаш ретінде кең тараған. Гүлдер мен жидектер ұзақ уақыт бойы аспаздыққа, негізінен жүрекке және шарапқа қолданылады.
Sambucus nigra is a species complex of flowering plants in the family Adoxaceae native to most of Europe. Common names include elder, elderberry, black elder, European elder, European elderberry, and European black elderberry. It grows in a variety of conditions including both wet and dry fertile soils, primarily in sunny locations. The plant is widely grown as an ornamental shrub or small tree. Both the flowers and the berries have a long tradition of culinary use, primarily for cordial and wine.
Сипаттама
Елдэрберри - жапырақты бұта немесе ұзындыққа және еніне дейін өсетін кішігірім ағаш, сирек ұзындыққа жетеді. Жас кездегі ашық сұр қабығы сырты ұзындыққа қарай ырғағы бар, шөлмектік көрінетін, сұр түсті сырты өріске айналады. Жапырақтары қарама-қарсы жұптармен, ұзын, бедерлі, 5-7 (сирек кездесетін тоғыз) жапырақтары бар, жапырақтары ұзын және кең, тісті жиектері бар. Жас сабақтары қуыс. Гермафродит гүлдерінде бес тұқым бар, олар жазық, диаметрі 10-25 см үлкен, жазық қабықшаларда жазықтың ортасына дейін көктемнің аяғында болады. Жеке гүлдері пилдің сүйегі сияқты ақ түсті, диаметрі бес жапырақшалы, оларды ұшқыштар тозаңдатады. Жемісі - 35 мм диаметрлі, жалтырап тұрған, қара қызғылт-қара жаңғақ, күздің аяғында құлап тұрған шоғырларда өседі.
Кіші түрлер
Азия мен Солтүстік Америкада таралған, ұқсас және кейде Sambucus nigra, оның ішінде S. nigra subsp. canadensis және S. nigra түрлерінің төменгі түрлері. кеуде.
Этимология
Латыншаның nigra деген атағы "қара" дегенді білдіреді және бақшаның қара түсті жемістеріне қатысты. Ағашқа арналған ағылшынша термин "ескі" деген сөзден емес, англосаксон тіліндегі æld деген сөзден шыққан деп есептеледі, яғни от, өйткені бұтақтардың қуыс сабақтары отқа ауа соғуға арналған балға ретінде пайдаланылды.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Sambucus nigra түрінің шығу тегі Еуропадан Түркияға дейін шығысқа қарай. Бұл Британ аралдарында таралған. Ол әлемнің басқа да көптеген құрлықтарының бөліктеріне енгізілген.
Экология
Басқа елеулі бақшалар сияқты Sambucus nigra да елеулі бақшаның ақ шашағы және желе құлағының саңырауқұлағына ұшырайды. S. nigra-ның жабайы популяцияларындағы күшті иістенетін гүлдер көптеген, ұсақ гүл триптерін тартады, олар гүлшоғыры арасындағы тозаңның ауысуына ықпал етуі мүмкін.
Жабайы жануарлар дүниесінің құндылығы
Егде адамдар мысық, қаз, қой және кішкентай құстар сияқты жануарлар үшін жақсы жемдік ретінде бағаланады. Жемістер көптеген жеміс жейтін құстар үшін, әсіресе қара шашты құстар үшін маңызды азық болып табылады. Жас егіс - Калифорнияның солтүстігінде мекендейтін, кейде қысқа уақыт ішінде бүкіл бұтасын жұлып алатын, көшуші құлақайлардың сүйікті тамағы. Бұл түр үлкен және кіші сүтқоректілерге жақсы тіршілік ортасын, сондай-ақ көптеген құстарға, соның ішінде құсқұстар, құсқұстар мен құсқұстар үшін ұя салу ортасын қамтамасыз етеді. Сонымен қатар көктемгі көк түсті личинкалардың қожайын болып табылады. Гүлдер мен піскен жидектерден басқа (бірақ піскен тұқымдарды қоса алғанда) өсімдіктің барлық бөліктері сүтқоректілер үшін улы, құрамында цианогенді гликозид самбунигрин (C14H17NO6, CAS нөмірі 99 194) бар. Қабығында кальций оксалаты кристалдары бар.
Уыттылық
Егіндіктің құрамына оның жемісімен қоса, әр түрлі фитохимиялық заттар, мысалы алкалоидтар, лектиндер және цианогенді гликозидтер кіреді, олар шикі түрде жегенде уытты болуы мүмкін. Ежелгі егістік өсімдіктерінің құрамдас бөліктері мен өнімдерін жүктілік кезінде немесе аллергиясы бар немесе асқазан- ішек аурулары бар адамдар жеуге болмайды. Шатни, Понтак соусы. Скандинавия мен Германияда шөптесіннен жасалған шұба (мысалы, неміс Fliederbeersuppe) дәстүрлі тағам болып табылады. Көбінесе гүлдер Солтүстік Еуропа мен Балканда сусын ретінде қолданылады. Бұл сусындар коммерциялық түрде сатылады, өйткені самырсын гүлінің сердектес немесе самырсын гүлінің пресі Еуропада гүлдер сироп немесе сердектес (румынша: Socată, шведше: fläder(blom) saft, даниялық: hyldeblomstsaft / hyldedrik) болып жасалады, ол сумен сұйытылады. Бұл дәстүрлі сусындардың танымалдылығы соңғы уақытта кейбір коммерциялық суық сусын өндірушілерді құмырсқа гүлінің дәмін беретін сусындарды (Fanta Shokata, Freaky Fläder) енгізуге талпындырды. Гүлдерді жеңіл қамырға малып, қуырып, қайыңға айналдыру да мүмкін. Жемістерінен қайың шарап жасалады. Гүлдер мен жемістердің экстракттері салқын және тұмау симптомдарына қолданылады, бірақ оның кез-келген ауруды емдеуге тиімді екендігі туралы жоғары сапалы клиникалық дәлелдер жоқ.