Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Шамс әл-Дин Илдениз, Элдигуз немесе Шамседдин Элдениз (атабк شمس الدین ایلدگز, 1175-1176 жылдары қайтыс болды) - Селжук империясының атабегі және Әзербайжанның атабегі, Елдигузидтер әулетінің негізін қалаушы, ол Армения, Иран Әзербайжаны және солтүстік-батыс Парсы жерінің басым бөлігін 12 ғасырдың екінші жартысынан 13 ғасырдың алғашқы онжылдықтарына дейін басқарды.
Shams al Din Ildeniz, Eldigüz or Shamseddin Eldeniz (اتابک شمسالدین ایلدگز, died c. 1175–1176) was an atabeg of the Seljuq empire and founder of the dynasty of Eldiguzids, atabegs of Azerbaijan, which held sway over Armenia, Iranian Azerbaijan, and most of northwestern Persia from the second half of the 12th century to the early decades of the 13th.
Өмір
Шығысы жағынан қыпшақ болған ол бұрын Сәлжұқ сұлтаны Махмуд II (1118 - 1131) уәзірі Камал әл-Дин әл-Симирумидің азаматы болған. 1122 жылы Симируми қастандық жасағанда, ол солтанның қолына өтіп, білімін белгілі бір әмір Насрға сеніп тапсырды. Менорскийдің айтуынша, Махмуд қайтыс болғаннан кейін, ол 1137 жылы солтан Ғият ад Дин Мәсуд (11341152) тұсында Арран мен Әзірбайжанның губернаторы лауазымына ие болды, ол сондай-ақ марқұм солтан Тоғрул II-нің жесірі Момин Хатунды берді және 1161 жылы Эльдигузды Арсланшахтың атабегі (Тоғрулдың ұлы) етіп тағайындады. Ол Иранның Әзірбайжан, Арран, Ширван, Джибал, Хамадан, Гилан, Мазандаран, Исфахан және Рей аймақтарын иеленді. Мосул, Керман және Парсы, Ширван, Хузистан, Ахлат, Арзан ар Рум және Марага феодал иелері оның вассалдары болды. Селжук империясының ең күшті шеткі әмірлері ретінде оның өрлеуіне көршілес Грузия патшалығынан жиі шабуылға қарсы үлкен әскердің қажеттілігі көмектесті.
A Kipchak by origin, he was formerly a freedman of Kamal al Din al Simirumi, the vizier of Seljuq sultan Mahmud II (1118 1131). After Simirumi's murder at the hands of Assassins in 1122, he passed to the hands of sultan, who entrusted his education to certain emir Nasr. According to Minorsky, after Mahmud's death, he attained to the post of governor of Arran and Azerbaijan under sultan Ghiyath ad Din Mas'ud (1134–1152) in 1137, who also gave late sultan Toghrul II's widow Momine Khatun and appointed Eldigüz to be atabeg of Arslanshah (son of Toghrul) in 1161. He obtained Iranian Azerbaijan, Arran, Shirvan, Jibal, Hamadan, Gilan, Mazandaran, Isfahan and Rey. The feudal lords of Mosul, Kerman and Persia, Shirvan, Khuzistan, Ahlat, Arzan ar Rum and Maragha became his vassals. His rise as the most powerful peripheral emirs of the Seljuq empire was aided by the necessity of having a large army against the frequent incursions from the neighboring Kingdom of Georgia.
Билікке көтерілу
Елдегиз Барданы өзінің резиденциясы ретінде таңдап, жергілікті әмірлерді өзінің лагеріне тартты. Сол жерден ол назарын Грузияға аударған. Арранға дейін кеңейіп, Байлақаннан Шамхорға дейін билік жүргізді. 1146 жылы ол өзін Әзірбайжанның дербес билеушісі етіп бекітті. Мұмин Хатунмен некелесуі 1152 жылы Мәсудтің өліміне байланысты басталған династиялық қақтығысқа араласуға мүмкіндік берді. Оның Әзірбайжандағы билігі Хас Бег ибн Паланг Эри 1153 жылы Мұхаммед II сұлтанның бұйрығымен өлтірілгеннен кейін күшейді. Елдігуз Ахмадали атабегі Арслан Абамен одақтасып, солтанға қарсы соғыс бастады және бұл одақты 1156 жылға дейін сақтады. Елдігуз 1155 жылы Ганжада Махмуд II ұлы Шагришахты өлтіруге қол жеткізді. Содан кейін Ильдениз өзінің ұлы Пахлаван мен Рей әмірі Инанчтың қызының некелерін ұйымдастырды.
Eldegiz chose Barda as his residence, and attracted the local emirs to his camp. from where he would direct attention to Georgia. Expanding to Arran, he gained control from Baylaqan to Shamkhor. He made himself virtually independent ruler of Azerbaijan by 1146. His marriage with Mu'mine Khatun afforded him to intervene in the dynastic strife which erupted upon Mas'ud's death in 1152. His power in Azerbaijan grew stronger when Khass Beg ibn Palang Eri was killed on the orders of sultan Muhammad II in 1153. Eldiguz, in alliance with Ahmadili atabeg Arslan Aba waged a war against sultan and kept this alliance till 1156. Eldiguz also obtained execution of Chaghrishah, son of Mahmud II in 1155, Ganja. Ildeniz then arranged a marriage between his son Pahlawan and the daughter of Inanch, amir of Rey, in order to secure the allegiance of this powerful dynasty.
Ахмадилер мен Инанхтарға қарсы соғыстар
Арсланшахтың билігі Марага мен Раяда қабылданбады, оның билеушілері Инанч пен Ахмадилистер Елдегузидтердің бәсекелестері болды. 1161 жылы 3 тамызда Інанх ағасы Мұхаммедті таққа отырғызу үшін Хамаданға қарсы аттанды, бірақ Арслан мен Эльдигуз оны шайқаста жеңіп, Інанхты қашуға мәжбүр етті. Инанч 1165 жылы тағы да Елдугизидтерге қарсы аттанды, бұл жолы Бавандид билеушісі Хасан І (осылай Инанчтың күйеу баласы болды) және Хоразмшах Иль Арсланның көмегімен. 1169 жылы Инанчты өлтіріп, Рейді басып алды, бұл Мұхаммед Жахан Пахлаванға икта ретінде берілді. Ахмадилер ешқашан бағындырылмаса да, Қызыл Арсланның билігіне дейін Елдигузидтермен бәсекелестікке ұмтылды.
Arslanshah's reign was not accepted in Maragha and Ray, whose rulers Inanch and Ahmadilis became rivals of Eldeguzids. Inanch marched against Hamadan, in order to place his brother Muhammad on the throne in 3 August 1161 but Arslan and Eldigüz defeated him in battle, forcing Ïnanch to flee. Inanch again marched on Eldugizids in 1165, this time by aid of Bavandid ruler Hasan I (who also became Inanch's son in law) and Khwarazmshah Il Arslan. Eldiguz managed Inanch's assassination in 1169 and capture of Rey, which was granted to Muhammad Jahan Pahlavan as an iqta. Although never subjugated, Ahmadilis continued rivalry with Eldiguzids until Qizil Arslan's reign.
Билікті біріктіру
Содан кейін Илдениз Исфаханға қарай аттанды және Фарстың Салғұрид атабегі Занги бин Мавдудты бағындыруға мәжбүр етті. Сондай-ақ, ол 1165 жылы 30 қыркүйекте өлгенге дейін атабег Насир әл Дин Ақ Куш басқарып келген Ардабилді аннексия етті. Оның ұлы Жамал ад-Дин Мұхаммедке бұған жауап ретінде Боруджерд берілді. Тәбриз 1174 жылы Ахмадилерден де алынды.
Ildeniz then marched to Isfahan and forced the Salghurid atabeg of Fars, Zangi b. Mawdud, into submission. He also annexed Ardabil, which was ruled by atabeg Nasir al Din Aq Qush until his own death on 30 September 1165. His son Jamal ad Din Muhammad was granted Borujerd in return. Tabriz was also gained from Ahmadilis in 1174.
Хоразмдық істер
Хамаданға оралғанда оған тағы бір шабуылмен күресуге тура келді - бұл жолы Хорезмдіктер Хорасанды басып алуды жоспарлады. Оның губернаторы Муаяд Ай Аба 1157 жылдан бастап Елдужизге мойынсұнды, тіпті Хоразмшахтан Бистам мен Дамғанды басып алды және Шах Гази Рустамды жеңді. Алайда, Муаяд көп ұзамай тарапты ауыстырып, 1167 жылы Хорезмшахқа мойынсұнды. Алайда, 1172 жылы Хорезмшах Ил Арсланның өліміне дейін бұл сектордағы қауіптер түпкілікті жойылған жоқ.
Back at Hamadan, he had to deal with another invasion – this time by the Khwarezmians who planned to annex Khorasan. Its governor Muayyad Ay Aba submitted to Eldugiz since 1157, even captured Bistam and Damghan from Khwarazmshah and defeated Shah Ghazi Rustam. However, Muayyad soon switched sides and submitted to Khwarazmshah in 1167. It was not, however, until the death of the Khwarazmshah Il Arslan in 1172, when the threats on this sector were finally eliminated.
Өлім және мұра
1175 жылдың қазан-қараша айларында қайтыс болған кезде, Ильдениз, даусыз, Иракқа бағытталған, қазірдің өзінде бөлшектенген Ұлы Сельджук империясының көптеген бөліктерінің нақты иесі болды. Ол Хамадан қаласында өзі құрған медреседе жерленген. Оның орнын ұлдары Мұхаммед Жахан Пахлаван мен Қизил Арслан бағындырды. Армениялық жазушы Вардан Аревельци оны христиандарға мейірімді деп санайды.
By the time of his death around October–November 1175, Ildeniz was arguably the undisputed de facto master of many parts of the already fragmentized Great Seljuq Empire, centered on Iraq. He was buried at Hamadan, at a madrasa which he had founded. He was succeeded by his sons Muhammad Jahan Pahlavan and Qizil Arslan. The Armenian author Vardan Areveltsi considered him to be benevolent towards Christians.