Кіріспе

Шамс әл-Дин Илдениз, Элдигуз немесе Шамседдин Элдениз (атабк شمس الدین ایلدگز, 1175-1176 жылдары қайтыс болды) - Селжук империясының атабегі және Әзербайжанның атабегі, Елдигузидтер әулетінің негізін қалаушы, ол Армения, Иран Әзербайжаны және солтүстік-батыс Парсы жерінің басым бөлігін 12 ғасырдың екінші жартысынан 13 ғасырдың алғашқы онжылдықтарына дейін басқарды.

Өмір

Шығысы жағынан қыпшақ болған ол бұрын Сәлжұқ сұлтаны Махмуд II (1118 - 1131) уәзірі Камал әл-Дин әл-Симирумидің азаматы болған. 1122 жылы Симируми қастандық жасағанда, ол солтанның қолына өтіп, білімін белгілі бір әмір Насрға сеніп тапсырды. Менорскийдің айтуынша, Махмуд қайтыс болғаннан кейін, ол 1137 жылы солтан Ғият ад Дин Мәсуд (11341152) тұсында Арран мен Әзірбайжанның губернаторы лауазымына ие болды, ол сондай-ақ марқұм солтан Тоғрул II-нің жесірі Момин Хатунды берді және 1161 жылы Эльдигузды Арсланшахтың атабегі (Тоғрулдың ұлы) етіп тағайындады. Ол Иранның Әзірбайжан, Арран, Ширван, Джибал, Хамадан, Гилан, Мазандаран, Исфахан және Рей аймақтарын иеленді. Мосул, Керман және Парсы, Ширван, Хузистан, Ахлат, Арзан ар Рум және Марага феодал иелері оның вассалдары болды. Селжук империясының ең күшті шеткі әмірлері ретінде оның өрлеуіне көршілес Грузия патшалығынан жиі шабуылға қарсы үлкен әскердің қажеттілігі көмектесті.

Билікке көтерілу

Елдегиз Барданы өзінің резиденциясы ретінде таңдап, жергілікті әмірлерді өзінің лагеріне тартты. Сол жерден ол назарын Грузияға аударған. Арранға дейін кеңейіп, Байлақаннан Шамхорға дейін билік жүргізді. 1146 жылы ол өзін Әзірбайжанның дербес билеушісі етіп бекітті. Мұмин Хатунмен некелесуі 1152 жылы Мәсудтің өліміне байланысты басталған династиялық қақтығысқа араласуға мүмкіндік берді. Оның Әзірбайжандағы билігі Хас Бег ибн Паланг Эри 1153 жылы Мұхаммед II сұлтанның бұйрығымен өлтірілгеннен кейін күшейді. Елдігуз Ахмадали атабегі Арслан Абамен одақтасып, солтанға қарсы соғыс бастады және бұл одақты 1156 жылға дейін сақтады. Елдігуз 1155 жылы Ганжада Махмуд II ұлы Шагришахты өлтіруге қол жеткізді. Содан кейін Ильдениз өзінің ұлы Пахлаван мен Рей әмірі Инанчтың қызының некелерін ұйымдастырды.

Ахмадилер мен Инанхтарға қарсы соғыстар

Арсланшахтың билігі Марага мен Раяда қабылданбады, оның билеушілері Инанч пен Ахмадилистер Елдегузидтердің бәсекелестері болды. 1161 жылы 3 тамызда Інанх ағасы Мұхаммедті таққа отырғызу үшін Хамаданға қарсы аттанды, бірақ Арслан мен Эльдигуз оны шайқаста жеңіп, Інанхты қашуға мәжбүр етті. Инанч 1165 жылы тағы да Елдугизидтерге қарсы аттанды, бұл жолы Бавандид билеушісі Хасан І (осылай Инанчтың күйеу баласы болды) және Хоразмшах Иль Арсланның көмегімен. 1169 жылы Инанчты өлтіріп, Рейді басып алды, бұл Мұхаммед Жахан Пахлаванға икта ретінде берілді. Ахмадилер ешқашан бағындырылмаса да, Қызыл Арсланның билігіне дейін Елдигузидтермен бәсекелестікке ұмтылды.

Билікті біріктіру

Содан кейін Илдениз Исфаханға қарай аттанды және Фарстың Салғұрид атабегі Занги бин Мавдудты бағындыруға мәжбүр етті. Сондай-ақ, ол 1165 жылы 30 қыркүйекте өлгенге дейін атабег Насир әл Дин Ақ Куш басқарып келген Ардабилді аннексия етті. Оның ұлы Жамал ад-Дин Мұхаммедке бұған жауап ретінде Боруджерд берілді. Тәбриз 1174 жылы Ахмадилерден де алынды.

Хоразмдық істер

Хамаданға оралғанда оған тағы бір шабуылмен күресуге тура келді - бұл жолы Хорезмдіктер Хорасанды басып алуды жоспарлады. Оның губернаторы Муаяд Ай Аба 1157 жылдан бастап Елдужизге мойынсұнды, тіпті Хоразмшахтан Бистам мен Дамғанды басып алды және Шах Гази Рустамды жеңді. Алайда, Муаяд көп ұзамай тарапты ауыстырып, 1167 жылы Хорезмшахқа мойынсұнды. Алайда, 1172 жылы Хорезмшах Ил Арсланның өліміне дейін бұл сектордағы қауіптер түпкілікті жойылған жоқ.

Өлім және мұра

1175 жылдың қазан-қараша айларында қайтыс болған кезде, Ильдениз, даусыз, Иракқа бағытталған, қазірдің өзінде бөлшектенген Ұлы Сельджук империясының көптеген бөліктерінің нақты иесі болды. Ол Хамадан қаласында өзі құрған медреседе жерленген. Оның орнын ұлдары Мұхаммед Жахан Пахлаван мен Қизил Арслан бағындырды. Армениялық жазушы Вардан Аревельци оны христиандарға мейірімді деп санайды.