Кіріспе

Көркем әдебиеттің аспектісі Польшада ғылыми фантастика мен фантастика 18-ші ғасырдың аяғына таман пайда болды. Польша Халық Республикасының соңғы жылдары ғылыми фантастиканың өте танымал жанры әлеуметтік ғылыми фантастика болды. Кейіннен көптеген басқа жанрлар танымал болды. Польшада көптеген ғылыми-фантастикалық жазушылар бар. Халықаралық деңгейде ең танымал поляк ғылыми фантастика жазушысы - марқұм Станислав Лем. Басқа жерлердегідей, поляк ғылыми фантастикасы фэнтези, қорқыныш және басқа жанрлармен тығыз байланысты. Көптеген ағылшын тіліндегі жазушылар поляк тіліне аударылған болса, поляк тіліндегі ғылыми фантастика (немесе фантастика) ағылшын тіліне аударылған.

Тарих

Польшада ғылыми фантастика 18-ші ғасырдың аяғында поляк ағартушылығы кезінде Михаль Димитр Краевский Айдағы поляктың оқиғалары туралы роман жазған кезде басталды. XIX ғасырдың ортасында Польшадағы романтизм дәуірі кезінде көптеген адамдар Польшаның ең үздік ақыны деп санайтын Адам Мицкевич та Верн сияқты ғылыми фантастика романы "Болашақтың тарихы" бойынша жұмыс істеді, бірақ оны ешқашан жариялаған жоқ (тек бірнеше фрагменттері қалды). Сол ғасырдың соңында Польшадағы позитивизм кезеңінде бірнеше жазушылар Верн мен Г. Г. Уэллске ұқсас тақырыптарды зерттеді, олардың арасында Владислав Уминский, Влодзимиерц Загорский және Сигурд Висьньевский болды. Алайда, сол кездегі ең танымал поляк жазушысы Болеслав Прус өзінің негізгі фантастикасында ғылыми фантастика элементтерін қолданған. Мысалы, оның "Лалка" романында "ауыздық ғалым" және "ауадан жеңіл" металл бар. Осыған ұқсас тақырыптар Прустың әріптесі Стефан Жеромскийдің "Предwiośnie" және "Рожа" суреттеріндегі "шыны үйлер" шығармаларында да кездеседі. 20 ғасырдың басында Ежи Жюлявский, бәлкім, ең танымал поляк ғылыми фантастика авторы, оның Ай трилогиясы (Trylogia księżycowa), өз уақыты мен орны үшін шедевр. Осыған ұқсас туындыларды Тадеуш Кончинский, Вацлав Гаусиоровский және Мария Юлия Залеска жасаған. Жаңадан пайда болған Екінші Польша республикасында осы жанрда басқа жазушылар да жазды. Эдмунд Крюгер мен Казимеж Анджей Чижовский жас аудиторияға арналған көптеген кітаптарымен танымал болды; Бруно Винавер өзінің сатирикалық тұжырымдамасымен және Фердинанд Антони Осендовски болашақ соғыстың апатты көрінісімен. Ақырында, Антони Слонимскидің "Два конца света" (Әлемнің екі шеті) сол кездегі ең танымал антиутопиялық шығарма. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Польша Халық Республикасының алғашқы онжылдығында коммунистік режим ғылыми фантастиканы пропаганда құралы ретінде қолданды, оның басты мақсаты коммунизмнің "жақсы болашағын" көрсету болды. Тек Иосиф Сталин қайтыс болғаннан кейін ғана поляк жазушылары өздерінің айналасындағы шындыққа күмән келтіре бастады, бірақ әрдайым цензураға қарсы күресті. Сол кезде поляк ғылыми-фантастикасының талассыз көшбасшысы Станислав Лем болды, ол алғаш рет режимінің іс-әрекеттеріне өзінің "Мас ваннада табылған естеліктері" деген еңбегінде күмән келтірді. Оның соңынан Януш А. Зайдель, Конрад Фиялковский және Чеслав Хрущевский, ал 70-ші жылдардың ортасынан бастап қысқа уақытқа Адам Вишневский Снергтің мақталған жазбалары келді. 1970 жылдардың аяғында Польша Халық Республикасында әлеуметтік ғылыми фантастика жанры пайда болды. Бұл кезеңде ол тоталитарлық үкіметтердің үстемдік еткен қоғамдардың дамуына назар аударды. Жанрға Janusz A. Zajdel (Limes Inferior, Paradyzja), Edmund Wnuk Lipiński (Apostezjon трилогиясы), Adam Wiśniewski Snerg және Marek Oramus басымдық етеді. Станислав Лемнің кейбір шығармаларын да осы жанрға жатқызуға болады. Бұл жанрдағы кітаптардың фантастикалық көріністері әдетте поляк қоғамының құрылымын талдау үшін сылтау ғана болды және әрқашан шындыққа сілтеме жасады. 1980-ші жылдары науқас фантастика мен фантастикаға арналған алғашқы поляк әдеби журналы "Фантастика" құрылды, кейіннен ол "Нова Фантастика" деп аталды. Жазушы және журналист Адам Холланек құрған бұл клубтың табынушылары көп болды және Польшадағы ең танымал фантастика және ғылыми фантастика жазушыларының, соның ішінде Анджей Сапковскийдің (The Witcher сериясы) оқу орнына айналды. 1980-ші жылдары сондай-ақ фэнтези және ғылыми фантастикамен айналысатын польшалық комикстер, мысалы The Witcher комикс кітабы және Funky Koval ғылыми фантастика комикс сериясы шығарылды. 1989 жылғы төңкерістен кейін, бұрынғы Шығыс блогы елдерінде көркем әдебиетте нақты әлемдегі мысалдарды пайдалану қауіпсіз болған кезде, жанр негізінен Рафаль А. Займкиевич сияқты жазушылар білдірген саяси көркем әдебиетке айналды, дегенмен оның эхосы 1990 жылдардағы дистопия / қатты sf дуологиясында көрінеді. Томаш Колоджиечак. 1990 жылдары аудармалардың жарылысы болды, негізінен Батыс (ағылшын тіліндегі) әдебиеттен. Польшаның ғылыми фантастика мен фантастика әдебиеттеріне маманданған ірі поляк баспасы SuperNOWA болды. 2002 жылы және одан кейін сахна өзгерді, SuperNOWA өзінің басымдықты орнын жоғалтты, ал көптеген жаңа поляк жазушылары, "2002 ұрпағы" пайда болды. Олардың кітаптары көптеген (негізінен еуропалық) тілдерге аударылады. Поляк тіліндегі ғылыми фантастика мен фантастика ағылшын тіліне аударылған, бірақ ағылшын тіліндегі көптеген жазушы...

Баспагерлер

Польшаның ең ірі ғылыми фантастика және фэнтези ай сайынғы журналы және ең көнесі - Nowa Fantastyka (1982-1990 жылдары Fantastyka ретінде жарық көрді). 2001 жылы құрылған және 2012 жылға дейін белсенді болған тағы бір науқас науқас болды, ол негізінен жаңа поляк шығармаларын жариялады және Nowa Fantastyka-ға қарағанда аудармалары аз болды. 2006 жылы екі кітаптың да тиражы 800015000 болды. Басқа да маңызды, тоқтатылған журналдарға Fenix (1990-2001), SFinks (1994-2002) және Magia i Miecz (1993-2002) жатады. Бірнеше кітап онлайн форматында басылып шығарылады, соның ішінде "Фаренгейт" (1997) және "Эсенья" (2000). Польшада ғылыми фантастика мен фэнтезиге маманданған екі ірі поляк баспасы бар, олар Fabryka Słów және lt=Runa. SuperNOWA, бір кездері осы салада басым баспахана, қазір өзінің көп бөлігін жоғалтты. MAG және lt=Solaris (2019 жылдан бастап Stalker Books) негізінен аудармаларды жариялайды, ал поляк ғылыми фантастикасы мен фэнтези нарығының бумы ретінде қаралған жағдайда, негізгі баспалар осындай шығармаларды да жариялайды. Польшада 10 000-нан астам данасы таратылған кітап бестселлер болып саналады.

Фандомдық

Польшаның ғылыми фантастика жанрына деген қызығушылығы кең тараған, Польшаның барлық жерінде ондаған ғылыми фантастика конвенциялары өткізіледі. Олардың ішіндегі ең ірісі Polcon (алғаш рет 1982 жылы өткізілді), басқа көрнектілері - Falkon, Imladris, Krakon және Nordcon. Польшадағы ғылыми фантастика конвенциялары шын мәнінде әрдайым "ғылыми фантастика және фэнтези конвенциялары" болып табылады және көбінесе рөлдік ойындар конвенцияларымен қатты араласады. Екінші жағынан, Польшада бірнеше манга және аниме конвенциялары бар болса да, олар әдетте ғылыми фантастика мен ойын фандомы конвенцияларынан бөлек ұсталады. Польшадағы ең маңызды комикстер мен ғылыми фантастика конвенцияларына Варшава комикс-кон және Лодзьдегі халықаралық комикстер мен ойындар фестивалі кіреді.

Басқа медиа

Польшаның ғылыми фантастика жазуы кино, теледидар және компьютерлік ойындар сияқты баспадан тыс БАҚ-қа көп әсер етпеді, бірақ Польшада бірнеше ғылыми фантастика, фэнтези және қорқынышты фильмдер мен ойындар түсірілді. Ерекшелігі - "Сексмиссия" (Seksmisja) - Польшада культ фильмге айналды, ол шетелде, мысалы Ұлыбританияда кеңінен көрсетілді. Басқа аз танымал мысалдарға Пётр Сзулкиннің фильмдері жатады. 2015 жылдардың соңында The Witcher компьютерлік ойындар сериясы бүкіл әлем бойынша бестселлер болды.