Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Көркем әдебиеттің аспектісі Польшада ғылыми фантастика мен фантастика 18-ші ғасырдың аяғына таман пайда болды. Польша Халық Республикасының соңғы жылдары ғылыми фантастиканың өте танымал жанры әлеуметтік ғылыми фантастика болды. Кейіннен көптеген басқа жанрлар танымал болды. Польшада көптеген ғылыми-фантастикалық жазушылар бар. Халықаралық деңгейде ең танымал поляк ғылыми фантастика жазушысы - марқұм Станислав Лем. Басқа жерлердегідей, поляк ғылыми фантастикасы фэнтези, қорқыныш және басқа жанрлармен тығыз байланысты. Көптеген ағылшын тіліндегі жазушылар поляк тіліне аударылған болса, поляк тіліндегі ғылыми фантастика (немесе фантастика) ағылшын тіліне аударылған.
Aspect of fiction
Science fiction and fantasy in Poland dates to the late 18th century. During the latter years of the People's Republic of Poland, a very popular genre of science fiction was social science fiction. Later, many other genres gained prominence. Poland has many science fiction writers. Internationally, the best known Polish science fiction writer is the late Stanisław Lem. As elsewhere, Polish science fiction is closely related to the genres of fantasy, horror and others. While many English language writers have been translated into Polish, relatively little Polish language science fiction (or fantasy) has been translated into English.
Тарих
Польшада ғылыми фантастика 18-ші ғасырдың аяғында поляк ағартушылығы кезінде Михаль Димитр Краевский Айдағы поляктың оқиғалары туралы роман жазған кезде басталды. XIX ғасырдың ортасында Польшадағы романтизм дәуірі кезінде көптеген адамдар Польшаның ең үздік ақыны деп санайтын Адам Мицкевич та Верн сияқты ғылыми фантастика романы "Болашақтың тарихы" бойынша жұмыс істеді, бірақ оны ешқашан жариялаған жоқ (тек бірнеше фрагменттері қалды). Сол ғасырдың соңында Польшадағы позитивизм кезеңінде бірнеше жазушылар Верн мен Г. Г. Уэллске ұқсас тақырыптарды зерттеді, олардың арасында Владислав Уминский, Влодзимиерц Загорский және Сигурд Висьньевский болды. Алайда, сол кездегі ең танымал поляк жазушысы Болеслав Прус өзінің негізгі фантастикасында ғылыми фантастика элементтерін қолданған. Мысалы, оның "Лалка" романында "ауыздық ғалым" және "ауадан жеңіл" металл бар. Осыған ұқсас тақырыптар Прустың әріптесі Стефан Жеромскийдің "Предwiośnie" және "Рожа" суреттеріндегі "шыны үйлер" шығармаларында да кездеседі. 20 ғасырдың басында Ежи Жюлявский, бәлкім, ең танымал поляк ғылыми фантастика авторы, оның Ай трилогиясы (Trylogia księżycowa), өз уақыты мен орны үшін шедевр. Осыған ұқсас туындыларды Тадеуш Кончинский, Вацлав Гаусиоровский және Мария Юлия Залеска жасаған. Жаңадан пайда болған Екінші Польша республикасында осы жанрда басқа жазушылар да жазды. Эдмунд Крюгер мен Казимеж Анджей Чижовский жас аудиторияға арналған көптеген кітаптарымен танымал болды; Бруно Винавер өзінің сатирикалық тұжырымдамасымен және Фердинанд Антони Осендовски болашақ соғыстың апатты көрінісімен. Ақырында, Антони Слонимскидің "Два конца света" (Әлемнің екі шеті) сол кездегі ең танымал антиутопиялық шығарма. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Польша Халық Республикасының алғашқы онжылдығында коммунистік режим ғылыми фантастиканы пропаганда құралы ретінде қолданды, оның басты мақсаты коммунизмнің "жақсы болашағын" көрсету болды. Тек Иосиф Сталин қайтыс болғаннан кейін ғана поляк жазушылары өздерінің айналасындағы шындыққа күмән келтіре бастады, бірақ әрдайым цензураға қарсы күресті. Сол кезде поляк ғылыми-фантастикасының талассыз көшбасшысы Станислав Лем болды, ол алғаш рет режимінің іс-әрекеттеріне өзінің "Мас ваннада табылған естеліктері" деген еңбегінде күмән келтірді. Оның соңынан Януш А. Зайдель, Конрад Фиялковский және Чеслав Хрущевский, ал 70-ші жылдардың ортасынан бастап қысқа уақытқа Адам Вишневский Снергтің мақталған жазбалары келді. 1970 жылдардың аяғында Польша Халық Республикасында әлеуметтік ғылыми фантастика жанры пайда болды. Бұл кезеңде ол тоталитарлық үкіметтердің үстемдік еткен қоғамдардың дамуына назар аударды. Жанрға Janusz A. Zajdel (Limes Inferior, Paradyzja), Edmund Wnuk Lipiński (Apostezjon трилогиясы), Adam Wiśniewski Snerg және Marek Oramus басымдық етеді. Станислав Лемнің кейбір шығармаларын да осы жанрға жатқызуға болады. Бұл жанрдағы кітаптардың фантастикалық көріністері әдетте поляк қоғамының құрылымын талдау үшін сылтау ғана болды және әрқашан шындыққа сілтеме жасады. 1980-ші жылдары науқас фантастика мен фантастикаға арналған алғашқы поляк әдеби журналы "Фантастика" құрылды, кейіннен ол "Нова Фантастика" деп аталды. Жазушы және журналист Адам Холланек құрған бұл клубтың табынушылары көп болды және Польшадағы ең танымал фантастика және ғылыми фантастика жазушыларының, соның ішінде Анджей Сапковскийдің (The Witcher сериясы) оқу орнына айналды. 1980-ші жылдары сондай-ақ фэнтези және ғылыми фантастикамен айналысатын польшалық комикстер, мысалы The Witcher комикс кітабы және Funky Koval ғылыми фантастика комикс сериясы шығарылды. 1989 жылғы төңкерістен кейін, бұрынғы Шығыс блогы елдерінде көркем әдебиетте нақты әлемдегі мысалдарды пайдалану қауіпсіз болған кезде, жанр негізінен Рафаль А. Займкиевич сияқты жазушылар білдірген саяси көркем әдебиетке айналды, дегенмен оның эхосы 1990 жылдардағы дистопия / қатты sf дуологиясында көрінеді. Томаш Колоджиечак. 1990 жылдары аудармалардың жарылысы болды, негізінен Батыс (ағылшын тіліндегі) әдебиеттен. Польшаның ғылыми фантастика мен фантастика әдебиеттеріне маманданған ірі поляк баспасы SuperNOWA болды. 2002 жылы және одан кейін сахна өзгерді, SuperNOWA өзінің басымдықты орнын жоғалтты, ал көптеген жаңа поляк жазушылары, "2002 ұрпағы" пайда болды. Олардың кітаптары көптеген (негізінен еуропалық) тілдерге аударылады. Поляк тіліндегі ғылыми фантастика мен фантастика ағылшын тіліне аударылған, бірақ ағылшын тіліндегі көптеген жазушы...
Science fiction in Poland started in the late 18th century during the Polish Enlightenment, when Michał Dymitr Krajewski wrote a novel about the adventures of a Pole on the Moon. In the mid 19th century, during the age of romanticism in Poland, Adam Mickiewicz, reckoned by many to be Poland's top poet, also worked on a Verne like science fiction novel A History of the Future, but never published it (only a few fragments remain). Later in the same century, the period of positivism in Poland saw several writers explore themes similar to Verne and H. G. Wells, among them Władysław Umiński, Włodzimierz Zagórski and Sygurd Wiśniowski. However, perhaps the most famous Polish writer of the time, Bolesław Prus, used science fiction elements in his mainstream fiction. For example, his novel Lalka includes a "mad scientist" as well as a "lighter than air" metal. Similar themes are seen in the works of Prus's colleague, Stefan Żeromski, with his 'houses of glass' in Przedwiośnie, and his death rays in Róża. In the early 20th century, Jerzy Żuławski was probably the most popular Polish science fiction author, with his Lunar Trilogy (Trylogia księżycowa), a masterpiece for its time and place of composition. Similar works were created by Tadeusz Konczyński, Wacław Gąsiorowski and Maria Julia Zaleska. In the reborn Second Polish Republic other writers followed in this genre. Edmund Kruger and Kazimierz Andrzej Czyżowski were known for his many books addressed to the younger audience; Bruno Winawer for his satirical take and pl and Ferdynand Antoni Ossendowski for their catastrophic vision of future war. Finally, Antoni Słonimski's Dwa końce świata (Two Ends of the World) is perhaps the best known dystopian work of the time. After World War II, in the first decade of the People's Republic of Poland, science fiction was used as a propaganda tool by the communist regime, with its main purpose being to show the "bright future" of communism. Only after Joseph Stalin's death were Polish writers to gain more leeway and start questioning the reality around them, albeit always struggling against censorship. At that time the undisputed leader of Polish science fiction was Stanisław Lem, who first questioned the regime's actions in his Memoirs Found in a Bathtub. He was followed by Janusz A. Zajdel, Konrad Fiałkowski and Czesław Chruszczewski, and from the mid 70s for a short period by the acclaimed writings of Adam Wiśniewski Snerg. In the late 1970s, the genre social science fiction (Polish: fantastyka socjologiczna) arose in the People's Republic of Poland. At these times it focused on the development of societies dominated by totalitarian governments. The genre is dominated by Janusz A. Zajdel (Limes Inferior, Paradyzja), Edmund Wnuk Lipiński (Apostezjon trilogy), Adam Wiśniewski Snerg and Marek Oramus. Some works by Stanisław Lem can also be classified within this genre. The fantastical settings of books of this genre were usually only a pretext for analysing the structure of Polish society, and were always full of allusions to reality. The 1980s were marked by the creation of the first Polish literary magazine dedicated to science fiction and fantasy, Fantastyka, later renamed to Nowa Fantastyka. Established by the writer and journalist Adam Hollanek, it gained a cult following and became a training ground for some of the most prominent fantasy and sci fi writers in Poland, including Andrzej Sapkowski (The Witcher series). The 1980s were also the time Polish comics dealing with fantasy and science fiction were released, such as The Witcher comic book, and the science fiction comic series Funky Koval. After the revolutions of 1989, when the use of real world examples in fiction became safe in former Eastern Bloc countries, the genre largely transformed itself into political fiction, represented by writers such as Rafał A. Ziemkiewicz, although an echo is visible in the 1990s dystopia/hard sf duology by Tomasz Kołodziejczak. In the 1990s, there was an explosion of translations, primarily from the Western (English language) literature. The major Polish publishing house specializing in Polish science fiction and fantasy literature was SuperNOWA. The scene was transformed around and after 2002, with SuperNOWA losing its dominant position, and many new Polish writers, the "2002 generation", appearing. with their books being translated into many (mostly European) languages. Relatively little Polish language science fiction and fantasy has been translated into English, even though countless English language writers have been translated into Polish.
Баспагерлер
Польшаның ең ірі ғылыми фантастика және фэнтези ай сайынғы журналы және ең көнесі - Nowa Fantastyka (1982-1990 жылдары Fantastyka ретінде жарық көрді). 2001 жылы құрылған және 2012 жылға дейін белсенді болған тағы бір науқас науқас болды, ол негізінен жаңа поляк шығармаларын жариялады және Nowa Fantastyka-ға қарағанда аудармалары аз болды. 2006 жылы екі кітаптың да тиражы 800015000 болды. Басқа да маңызды, тоқтатылған журналдарға Fenix (1990-2001), SFinks (1994-2002) және Magia i Miecz (1993-2002) жатады. Бірнеше кітап онлайн форматында басылып шығарылады, соның ішінде "Фаренгейт" (1997) және "Эсенья" (2000). Польшада ғылыми фантастика мен фэнтезиге маманданған екі ірі поляк баспасы бар, олар Fabryka Słów және lt=Runa. SuperNOWA, бір кездері осы салада басым баспахана, қазір өзінің көп бөлігін жоғалтты. MAG және lt=Solaris (2019 жылдан бастап Stalker Books) негізінен аудармаларды жариялайды, ал поляк ғылыми фантастикасы мен фэнтези нарығының бумы ретінде қаралған жағдайда, негізгі баспалар осындай шығармаларды да жариялайды. Польшада 10 000-нан астам данасы таратылған кітап бестселлер болып саналады.
The major Polish science fiction and fantasy monthly magazine, and the oldest one, is Nowa Fantastyka (published in 1982–1990 as Fantastyka). Another one, founded in 2001 and active until 2012, was Science Fiction, which published mainly new Polish works and had fewer translations than Nowa Fantastyka. SFinks As of 2006, both had a circulation of about 8,000–15,000. Other significant, discontinued magazines include Fenix (1990–2001), SFinks (1994–2002) and Magia i Miecz (1993–2002). Several are published online in ezine form, including Fahrenheit (1997–) and Esensja (2000–). There are two major Polish publishing houses specializing in Polish science fiction and fantasy, Fabryka Słów and lt=Runa. SuperNOWA, once a dominant publishing house on that field, has now lost much of its position. MAG and lt=Solaris (since 2019, Stalker Books) publish mostly translations, and in what is seen as boom for the Polish science fiction and fantasy market, mainstream publishing houses are increasingly publishing such works as well. A book with a circulation of over 10,000 is considered a bestseller in Poland.
Фандомдық
Польшаның ғылыми фантастика жанрына деген қызығушылығы кең тараған, Польшаның барлық жерінде ондаған ғылыми фантастика конвенциялары өткізіледі. Олардың ішіндегі ең ірісі Polcon (алғаш рет 1982 жылы өткізілді), басқа көрнектілері - Falkon, Imladris, Krakon және Nordcon. Польшадағы ғылыми фантастика конвенциялары шын мәнінде әрдайым "ғылыми фантастика және фэнтези конвенциялары" болып табылады және көбінесе рөлдік ойындар конвенцияларымен қатты араласады. Екінші жағынан, Польшада бірнеше манга және аниме конвенциялары бар болса да, олар әдетте ғылыми фантастика мен ойын фандомы конвенцияларынан бөлек ұсталады. Польшадағы ең маңызды комикстер мен ғылыми фантастика конвенцияларына Варшава комикс-кон және Лодзьдегі халықаралық комикстер мен ойындар фестивалі кіреді.
Polish science fiction fandom is prominent, with dozens of science fiction conventions throughout Poland. The largest of them is Polcon (first held in 1982), other prominent ones include Falkon, Imladris, Krakon and Nordcon. Science fiction conventions in Poland are de facto almost always "science fiction and fantasy conventions", and are often heavily mixed with role playing gaming conventions. On the other hand, although Poland has also several manga and anime conventions, they are usually kept separate from the science fiction and gaming fandom conventions. The most important comic books and science fiction conventions in Poland include the Warsaw Comic Con and the International Festival of Comics and Games in Łódź.
Басқа медиа
Польшаның ғылыми фантастика жазуы кино, теледидар және компьютерлік ойындар сияқты баспадан тыс БАҚ-қа көп әсер етпеді, бірақ Польшада бірнеше ғылыми фантастика, фэнтези және қорқынышты фильмдер мен ойындар түсірілді. Ерекшелігі - "Сексмиссия" (Seksmisja) - Польшада культ фильмге айналды, ол шетелде, мысалы Ұлыбританияда кеңінен көрсетілді. Басқа аз танымал мысалдарға Пётр Сзулкиннің фильмдері жатады. 2015 жылдардың соңында The Witcher компьютерлік ойындар сериясы бүкіл әлем бойынша бестселлер болды.
Polish science fiction writing has not had much impact on non print media like cinema, television and computer games, although several science fiction, fantasy and horror films and games have been made in Poland. The notable exception is Seksmisja (Sex Mission) which has become something of a cult film in Poland, and has been widely aired abroad, for example in UK. Other lesser known examples include the films of Piotr Szulkin. In the late 2015s, The Witcher computer game series became a best seller worldwide.