Кіріспе

Польшалық романист (1867–1925) Владислав Станислав Реймонт (туған Режмент; 7 мамыр 1867 – 5 желтоқсан 1925) – поляк романист және 1924 жылғы әдебиет бойынша Нобель сыйлығының лауреаты. Оның ең белгілі туындысы – төрт томдық «Хлопи» («Шалбалар») романы. Кедей ақсүйек отбасында дүниеге келген Реймонт шебер тігінші болуға білім алған, бірақ оның орнына теміржол станциясында қақпашы болып, кейін театр труппасында актер болып жұмыс істеді. Оның көп саяхаттары мен сапарлары оны әдеби реализм негізінде қысқа әңгімелер жариялауға ынталандырды. Реймонттың алғашқы сәтті және кеңінен мақталған романы – 1899 жылғы «Уәде етілген жер», ол Лодзь (Лодж) индустриалды қаласындағы теңсіздіктерге, кедейлікке, қақтығыстарға толы көпмәдениеттілікке және еңбекшілердің қанаушылығына назар аударды. Романның мақсаты – өте қарқынды индустрияландырудың салдары мен оның қоғамға тигізетін әсерін толық көрсету болды. 1900 жылы Реймонт теміржол апатында ауыр жарақат алды, бұл оның жазушылық жолын 1904 жылға дейін тоқтатты, ол «Хлопи» романының бірінші бөлігін жариялады. Владыслав Реймонт коммунистік Польшада өзінің жазу стилі мен қолданған символикасы, соның ішінде социалистік идеялар, аграрлық жайды романтикалық бейнелеу және капитализмге сынды көзқарас танытуы арқасында танымал болды, бәрі де әдеби реализмде көрінеді. Оның туындылары «Жас Польша» қозғалысына жатқызылады, ол декаденттік және әдеби импрессионизммен ерекшеленеді.

Тегі

Реймонттың шомылдыру туралы куәлігінде оның туған аты Станислав Владислав Режмент деп көрсетілген. "Режмент" тегін "Реймонт" деп өзгертуді автор өзінің алғашқы басылымдары кезінде жасады, себебі бұл, бөлінген Польшаның ресейлік бөлігінде, Австриялық Галицияда патша цензурасымен тыйым салынған туындысын жариялағандығы үшін оны қандай да бір қиындықтан сақтауға тиіс еді. Реймонттың туындыларын зейін қоятын Казимеж Вика, бұл өзгеріс "rejmentować" деген сөзбен байланысты болжамды жою мақсатында жасалған болуы мүмкін деп санайды, себебі бұл сөз кейбір жергілікті поляк диалектілерінде "қастықтану" немесе "сөкпе" мағынасын білдіреді.

Өмір

Реймонт Радомско маңындағы Кобиле-Вельки ауылында туды. Оның анасы, Антонина Купчинская, әңгіме айтуда шебер болған. Ол Краков аймағынан келген кедейленген поляк аристократиясының ұрпағы. Реймонт балалық шағын Лодзь қаласының жанындағы Тушинде өткізді, онда оның әкесі байыған шіркеу приходтарында жұмыс істеу үшін көшіп келді. Реймонт жанкештілік танытты; жергілікті мектепте бірнеше жыл оқығаннан кейін, әкесі оны Варшаваға үлкен әпкесі мен күйеуінің қамқорлығына жіберді, олар оған кәсібін үйретуге тиіс болды. 1885 жылы емтиханды тапсырып, «жақсы тігілген құйрық пальтосын» көрсеткеннен кейін, ол шебер тігінші атағын алды, бұл оның білім туралы жалғыз ресми куәлігі болды. Отбасының наразылығына қарамастан, Реймонт тігінші болып бір күн де жұмыс істемеді. Оның орнына, ол алдымен саяхаттайтын провинциялық театрға қашып кетті, содан кейін жазда Варшаваға «бақша театрларына» оралды. Бір тиын да ақшасы болмаған күйде, ол бір жылдан кейін Тушинге қайтып келді және әкесінің байланыстары арқасында Колушки маңындағы теміржол өткелінде айына 16 рубль жалақымен қақпашы болып жұмысқа орналасты. Ол тағы екі рет қашып кетті: 1888 жылы Париж бен Лондонға неміс спиритуалисімен бірге медиум ретінде, содан кейін театр труппасына қосылу үшін. Ол сәттілікке жете алмағандықтан (талантты актер емес еді) қайтадан үйіне оралды. Реймонт Липцеге жақын Кросновада да біраз уақыт тұрды және Ченстоховадағы Паулин орденіне қосылуды ойлады. Ол Коляцковода да тұрып, онда сарай сатып алды. Польшадағы қоғамдық пікір Стефан Жеромскиді қолдады, бірақ жүлде «Шалдар» (Chłopi) кітабының авторына берілді. Жеромскинің антигермандық көзқарастары болғандықтан бас тартқандары айтылды. Алайда, Реймонт жүрек ауруына байланысты Швециядағы марапаттау рәсіміне қатыса алмады. Жүлде және 116 718 швед кронасымен бірге чек Францияда емделіп жатқан Реймонтқа жіберілді. 1925 жылы, қалпына келгеннен кейін, ол Краков маңындағы Вирцхославицеде өткен шаруалар жиналысына барды, онда Винсент Витос оны «Пиаст» поляк халық партиясының мүшесі ретінде қарсы алып, оның жазу шеберлігін жоғары бағалады. Бірақ көп ұзамай Реймонттың денсаулығы нашарлады. Ол 1925 жылдың желтоқсанында Варшавада қайтыс болды және Повонзки зиратында жерленді. Оның жүрегі салынған урна Варшавадағы Киелі Крест шіркеуінің бағанасына қойылды. Реймонттың әдеби мұрасы шамамен 30 томдық прозалық шығармалардан тұрады. Онда репортаждық жұмыстар бар: «Жасна Гораға паломничество» (Pielgrzymka do Jasnej Góry) (1894), «Хелм жерлерінен» (Z ziemi chełmskiej) (1910 – униаттардың қуғын-сүргіні туралы), «Конституция күндерінен» (Z konstytucyjnych dni) (1905 жылғы төңкеріс туралы). Сондай-ақ, «Алдыңғы шептен» (Za frontem) (1919) жинағынан эскиздер мен театр, ауыл немесе теміржол өмірі туралы көптеген әңгімелер бар: «Өлім» («Śmierć») (1893), «Ит» («Suka») (1894), «Жұмыста» («Przy robocie») және «Қырда» («W porębie») (1895), «Томек Баран» (Tomek Baran) (1897), «Әділдік» («Sprawiedliwie») (1899) және «Арманшыл» (Marzyciel) (1908) романына арналған эскиз. Одан басқа, «Комедия актрисасы», «Ашығулар», «Уәде етілген жер», «Шалдар», «Вампир» (1911) романдары сыншылар тарапынан күдікпен қабылданды, сондай-ақ 1911–1917 жылдары жазылған трилогия: «1794 жыл» (Rok 1794) («Польша Республикасының соңғы сеймі», «Ніл десперандум» және «Қозғалыс») (Ostatni Sejm Rzeczypospolitej, Nil desperandum і Insurekcja).

Негізгі кітаптар

Сыншылар Реймонт пен натуралистердің арасындағы бірқатар ұқсастықтарды мойындайды. Олар мұның «қарыз алынған» натурализм емес, жазушының өмір тәжірибесінің тікелей бейнесі екенін атап көрсетеді. Сонымен қатар, Реймонт ешқашан өзінің шығармашылығының эстетикасын қалыптастырмаған. Осы тұрғыдан ол Миколай Рей және Александр Фредро сияқты поляк өзіндік біліммен тәрбиеленген жазушыларға ұқсас. Жоғары білімі шектеулі болғандықтан және басқа тілде оқи алмайтындықтан, Реймонт әдеби теория емес, өмірдің нақты жайларын білуінің өзінің күшті жағы екенін түсінді. Оның «Комедиантка» романы провинциялық, көңілсіз қыздың өмірін суреттейді. Ол саяхаттайтын театр труппасына қосылады, бірақ туған жерінің жалғандығынан қашудың орнына, интрига мен сұмдыққа толы ортаға тап болады. «Комедиантка» романының жалғасы – «Ферменте» романында, өзіне-өзі зиян келтіруге тырысқаннан кейін құтқарылған басты кейіпкер отбасына оралып, өмірдің ауыртпалығын қабылдайды. Армандар мен идеялардың орындалмайтынын білген ол, өзіне ғашық жаңа байға үйленеді. Реймонттың ең танымал романдарының бірі – «Уәде етілген жер» (Ziemia Obiecana) индустриалды революция кезіндегі Лодзь қаласының әлеуметтік панорамасын көрсетеді. Роман өмір үшін күрес аренасы ретінде бейнеленген, драмалық егжей-тегжейлі суреттерге толы. Роман бойынша, қала «аң қуудың» ережелерін қабылдағандарды да, қабылдамағандарды да жояды. Адепсіздік үш басты кейіпкерге – неміс, еврей және полякқа бірдей зиян келтіреді. Адамның жабайы қасиеттерін және орман заңдарын көрсететін, адамгершілік, асыл идеялар мен қасиетті сезімдер оларға сенгендерге қарсы келетін цинизмнің бұл қараңғы бейнесі, автордың ниеті бойынша, индустрияландыру мен урбанизацияны айыптау болып табылады. «Уәде етілген жер» кем дегенде 15 тілге аударылған және екі фильмге түсірілген: бірі 1927 жылы А. Венгерский мен А. Герцтің режиссерлігінде, екіншісі 1975 жылы Анджей Вайданың режиссерлігінде. «Шалдар» (Chłopi) романында Реймонт басқа поляк жазушыларына қарағанда ауыл өмірін толық және әсерлі суреттеген. Роман оқырманды материалдық шындық, әдет-ғұрыптар, мінез-құлық және халықтың рухани мәдениетінің шынайылығымен таң қалдырады. Роман түпнұсқа және жергілікті диалектіде жазылған. Реймонт диалогтар мен баяндамаларда диалектті қолданады, соның арқасында поляк шаруаларының ерекше тілін жасайды. Осының нәтижесінде ол халықтың «сөйлеу» мәдениетінің түрлі-түсті шынайылығын басқа авторларға қарағанда жақсы көрсетеді. Ол оқиғаларды Липцеде, Скиерневице маңындағы теміржолда жұмыс істеген кезінде танысқан нақты ауылда өткізеді, ал оқиғалардың уақытын 19 ғасырдың нақты белгісіз «қазіргі» кезеңіне дейін шектейді. Ауыл өмірінің ырғағын тарих емес, мәңгілік қайтудың «белгісіз уақыты» анықтайды. Романның композициясы оқырманды қарапайымдылығымен және функционалдығымен таң қалдырады. Бөлімдердің атаулары ауыл өмірінің мәңгілік және қайталанатын ырғағын реттейтін бір өсімдік циклындағы тетралогияны білдіреді. Бұл ырғаққа қатар діндер мен әдет-ғұрыптардың күнтізбесі де сәйкес келеді. Мұндай шекараларда Реймонт түрлі-түсті ауыл қауымын, әрбір тұлғаның ерекше бейнесін көрсетеді. Адам тәжірибесінің және рухани өмірдің байлығы, оны Киелі кітаптар мен грек мифтерімен салыстыруға болады, онда доктриналық идеялар немесе дидактикалық мысалдар жоқ. Автор доктриналарға емес, өмір туралы біліміне, сипатталған адамдардың менталитетіне және шындыққа деген сезіміне сенеді. Натурализмнің (мысалы, кейбір эротикалық элементтер) немесе Символизмге тән иллюстрациялық мотивтердің сәттерін көрсету оңай. Романның реалистік құндылықтарын дәлелдеу де оңай. Дегенмен, оны сипаттау үшін ешбір «изм» жеткіліксіз. Роман екі рет фильмге түсірілді (1922 жылы Е. Модзелевскийдің, 1973 жылы Ж. Рыбковскийдің режиссерлігінде) және кем дегенде 27 тілге аударылды.

Көтеріліс

Реймонттың соңғы кітабы, Бунт (Көтеріліс), 1922 жылы бөлім-бөлім жарияланып, 1924 жылы кітап түрінде басылып шықты. Онда "теңдік" орнату мақсатымен өз шаруашылықтарын басып алған жануарлардың көтерілісі суреттеледі. Көтеріліс тез арада зорлық-зомбылыққа және қанды тәртіпсіздікке ұласады. Бұл оқиға 1917 жылғы большевистік революцияның метафорасы болды және 1945 жылдан 1989 жылға дейін коммунистік Польшада Джордж Оруэллдің ұқсас "Жануарлар фермасы" повесімен (1945 жылы Ұлыбританияда жарық көрді) бірге тыйым салынды. Реймонттың романы Польшада 2004 жылы қайта басылды.