Кіріспе

Польша ақыны Джулиан Тувим (13 қыркүйек 1894 – 27 желтоқсан 1953), лирик ретінде Олдлен псевдонимімен де танымал, Ресей бөлігінің құрамындағы Лодзь қаласында туған поляк ақыны. Ол Лодзьде және Варшавада білім алды, Варшава университетінде заң және философияны оқыды. Польша 1918 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін Тувим Антони Слонимски мен Ярослав Ивашкевичпен бірге «Скамандер» эксперименталды ақындар тобын құрды. Ол поляк әдебиетінің көрнекті өкілі болды және балалар әдебиетіне қосқан үлесі үшін де жоғары бағаланды. 1935 жылы Польша әдебиет академиясының құрметті «Алтын лавр» сыйлығына ие болды.

Өмір және жұмыс

Тувим ассимиляцияланған еврейлердің отбасында дүниеге келген. Тегі еврейше "товим" (טובים) сөзінен шыққан, мағынасы – "жақсылар". Оның ата-анасы, Изидор мен Адела, Джулианға жайлы орта тапта тәрбие берді. Ол аса жақсы оқушы болмағандықтан, алтыншы сыныпты қайталауға мәжбүр болды. 1905 жылы отбасы Лодзь қаласынан Вроцлавқа (Бреславқа) қашуға мәжбүр болды, себебі Изидордың 1905 жылғы революцияға қатысқандығынан кейін қудалау қаупі болды. Бастапқыда Тувимнің поэзиясы, тіпті басқа Скамандриттердікін де, 20 ғасырдың басындағы манеризмнен түбегейлі үзілісті білдірді. Ол өмірге құштарлық, оптимизм және қалалық өмірді мадақтаумен сипатталды. Оның өлеңдері қаладағы күнделікті өмірді, оның қарапайымдылығы мен әдеттегі жағдайларын жырлады. Тувим шығармаларында көбінесе халық тілін, жаргонды, сондай-ақ поэтикалық диалогтарды қолданды. Оның "Құдайға тығылып қарау" ("Czyhanie na Boga"; 1918), "Билейтін Сократ" ("Sokrates tańczący"; 1920), "Жетінші күз" ("Siódma jesień"; 1922) және "Өлеңдер, Төртінші том" ("Wierszy tom czwarty"; 1923) жинақтары оның ерте шығармаларының ерекшелігін көрсетеді. Кейінгі жинақтарында – "Қандағы сөздер" ("Słowa we krwi"; 1926), "Карнол мәселесі" ("Rzecz Czarnoleska"; 1929), "Цыған Киелі кітабы" ("Biblia cygańska"; 1933) және "Жалынды мәселе" ("Treść gorejąca"; 1933) – Тувим мазасыздық пен ашуға толы болды, қалалық өмірдің мәнсіздігі туралы ынтамен және құйылысқан сезіммен жазды. Ол романтизм және классицизм дәстүрлерінен де мол пайдаланды, формасы мен стилін жетілдіріп, сөз шеберіне айналды. Тувим өзінің шығармашылық жолының басынан бастап сатирикалық бейімділікке ие болды. Ол көптеген кабарелерге суреттер мен монологтар жазды. Өлеңдері мен мақалаларында ол қараңғылықты, бюрократияны, сондай-ақ саясаттағы милитаризм мен ұлтшылдық тенденцияларды сынады. Оның "Операдағы бал" ("Bal w Operze"; 1936) атты ертегісі оның ең жақсы сатирикалық өлеңі саналады. 1918 жылы Тувим Пикадор атты кабаре (комедиялық труппа) құрды және көптеген басқа комедиялық труппалармен жазушы немесе көркемдік директор ретінде жұмыс істеді, мысалы, Czarny Kot (1917–1919), Quid pro Quo (1919–1932), Banda, Stara Banda (1932–1935) және, ақырында, Cyrulik Warszawski (1935–1939). 1924 жылдан бастап Тувим Wiadomości Literackie журналында штат жазушысы болып жұмыс істеді, онда ол апта сайынғы "Camera Obscura" бағанын жазды. Ол сондай-ақ Szpilki сатирикалық журналына да жазды. Тувим өзінің өткір юморын және өжет жеке басын "Автор әдепті, бірақ қатаң түрде өз бауырларының үлкен қораларын өзінің түбіне сүйіп алуға шақыратын өлең" сияқты шығармаларында көрсетті. Мұнда Тувим 1930 жылдардың ортасындағы еуропалық әлеуметтік ортаның әртүрлі тұлғаларын жүйелі түрде санап, карикатуралайды: "эфирлі парфюмді кафе интеллектуалдары", "сұр социалистер", "фашистік спортшылар", "сионистік дәрігерлер", "қудаланған католиктер" және т.б., әр жолдың соңында олардың тақырыпта көрсетілген әрекетін орындауын сұрайды. Өлеңнің соңында цензураға арналған ескерту жазылған, ол осы шығарманың барлық атауларын өшіруге тырысуы мүмкін, себебі ол "қоғамдық нормаларды" бұзады. Оның "Жай адамға" ("Do prostego człowieka") өлеңі, алғаш рет 1929 жылдың 7 қазанында "Роботник" газетінде жарияланғаннан кейін, солшыл және оңшыл топтардан Тувимге қарсы шабуылдарға ұшырады, бірі – өлеңнің "пацифистік сезімдердің буржуазиялық көрінісін" сынады, екіншісі – Тувимді жас мемлекеттің қаруын төмендетуге шақырды деп айыптады. Джулианның әпкесі Адам Черняковқа үйленген, ал анасының інісі Артур Рубинштейн болды.

Екінші дүниежүзілік соғыс және одан кейінгі кезең

1939 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда және Польшаны неміс басқарған кезде Тувим Румыния арқылы алдымен Францияға, ал Франция капитуляциядан кейін Бразилияға, Португалия арқылы, соңында АҚШ-қа көшіп барды, онда ол 1942 жылы қоныстанды. 1939–1941 жылдары ол эмигранттық апталық басылым "Wiadomości Polskie"-мен ынтымақтастық етті, бірақ Кеңес Одағына қатысты көзқарастардағы келіспеушіліктерге байланысты ынтымақтастықты тоқтатты. 1942–1946 жылдары ол Лондонда жарық көрген "Новая Польша" айлық басылымымен және солшыл поляк-американдық газеттермен жұмыс істеді. 1942 жылдан бастап ол Халықаралық жұмысшылар ұйымының поляк бөліміне мүше болды. Ол Польшадан келген жазушылар қауымдастығының мүшесі болды (1943 жылы басқарма мүшесі). Осы кезеңде ол "Kwiaty Polskie" (Польша гүлдері) атты эпикалық поэмасын жазды, онда ол Лодзьдегі балалық шағын сағынышпен еске алады. 1944 жылдың сәуір айында ол "My, Żydzi Polscy" (Біз, поляк еврейлері) деген тақырыпта манифест жариялады. Тувим соғыстан кейін 1946 жылы Польшаға оралды, бірақ сталиндік Польшада көп шығарма жазған жоқ. 1953 жылы 59 жасында Закопанеде қайтыс болды. Тувим негізінен реалистік поэзиясымен танымал болғанымен, сатирикалық туындылар мен балалар өлеңдерін де жазды, мысалы, "Локомотив" (1938, аудармасы 1940 ж.), ол көптеген тілдерге аударылды. Ол сонымен қатар Пушкин және басқа орыс ақындарының тамаша аудармаларын жасады. Орыс совет ақыны Елизавета Тараховская Тувимнің көптеген балалар өлеңдерін орыс тіліне аударды.