Кіріспе
Польшалық еврей жазушысы және суретші, неміс сәулет тарихшысы Бруно Шульц (12 шілде 1892 – 19 қараша 1942) – польшалық еврей жазушысы, бейнелеу суретшісі, әдеби сыншы және өнер мұғалімі. Ол 20 ғасырдың ең ұлы польша тіліндегі прозашыларының бірі саналады. 1938 жылы ол Польша әдебиет академиясының беделді "Алтын лавр" сыйлығымен марапатталды. Шульцтің бірнеше туындысы Холокост кезінде жоғалып кетті, оның ішінде 1940 жылдардың басындағы әңгімелер мен оның аяқталмаған "Мессия" романы бар. 1942 жылы Шульц Гестапо офицері тарапынан атып өлтірілді, ол Дрохобыч геттосына нанмен үйге қайтып бара жатқан кезде.
the German architectural historian
Bruno Schulz (12 July 1892 – 19 November 1942) was a Polish Jewish writer, fine artist, literary critic and art teacher. He is regarded as one of the great Polish language prose stylists of the 20th century. In 1938, he was awarded the Polish Academy of Literature's prestigious Golden Laurel award. Several of Schulz's works were lost in the Holocaust, including short stories from the early 1940s and his final, unfinished novel The Messiah. Schulz was shot and killed by a Gestapo officer in 1942 while walking back home toward Drohobycz Ghetto with a loaf of bread.
Өмірбаян
Шульц Австрияның Галисиядағы Дрогобыч қаласында дүниеге келді. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Дрогобыч Львов воеводствосының құрамына енді. Бруно Шульц – мата саудагері Якуб Шульц пен Генриетта Кумеркердің ұлы. Ол өте ерте жасынан өнерге қызығушылық танытты. 1902–1910 жылдары Дрогобычтағы Владыслав Ягило орта мектебін үздік бітірді. Содан кейін Львов политехникалық институтында сәулет өнерін оқыды. 1911 жылы ауруға байланысты оқуын тоқтатты, бірақ екі жыл емделгеннен кейін 1913 жылы қайтадан оқуға кірісті. 1917 жылы Венада қысқа мерзімге сәулет өнерін оқыды. Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанда, Шульц 26 жаста болған кезде, Дрогобыч жаңадан құрылған Польшаның Екінші Республикасының құрамына кірді. Шульц 1924 жылдан 1941 жылға дейін Владыслав Ягило орта мектебінде қолөнер мен сурет салудан сабақ берді. Жұмысы оны туған қаласында ұстап тұрды, бірақ ол оқытуды ұнатпады, себебі ол өзінің жалғыз табыс көзі болғандықтан ғана жұмысын сақтап қалды. Ол сабақтар барысында оқушыларына әңгімелер айтып, көңіл көтеруге тырысты. Шульц өзінің ерекше қиялын түрлі этникалық және ұлттық ортада дамытты: ол поляк тілінде ойлап, жазды, неміс тілінде еркін сөйледі, еврей мәдениетіне бойымен сіңді, бірақ идиш тілін білмеді. Ол шабытты жергілікті және этникалық көздерден алды, әлемге емес, өзіне жақын нәрселерге ден қойды. Саяхаттаудан қашып, өмір бойы бірнеше мемлекетке тиесілі болған немесе соғыс жүргізген туған қаласында қалуды жөн көрді: Австро-Венгрия империясы (1792–1919); қысқа ғұмырлы Батыс Украина Халық Республикасы (1919); Екінші Польша Республикасы (1919–1939); 1939 жылы Польшаға шабуыл жасағаннан кейін Кеңес Украинасы; және 1941 жылы Барбаросса операциясы кезінде Германияның Кеңес Одағына шабуыл жасағаннан кейін нацистік Германия. Оның жазбаларында сол кездегі әлемдік оқиғалар туралы тікелей айтылмаған. Шульцтің алғашқы әңгімелерін жариялауға ықпалды әріптестері кедергі келтірді. Алайда, ол досы Дебора Фогельге жазған бірнеше хаттары, онда ол өзінің жалғыз өмірін және отбасы мен азаматтарының өмірін ерекше бейнелеген, жазушы Зофия Нальковсканың назарына жетті. Ол Шульцке оларды қысқа проза ретінде жариялауға кеңес берді. Олар 1934 жылы «Қызылгүл дүкендері» (Sklepy Cynamonowe) деген атпен жарық көрді. Ағылшын тілінде сөйлейтін елдерде бұл кітап көбінесе «Крокодилдер көшесі» деп аталады, бұл атау оның бір тарауынан алынған. «Қызылгүл дүкендерінен» үш жыл кейін «Сағат белгісіндегі санаторий» (Sanatorium Pod Klepsydrą) жарық көрді. Бастапқы басылымдар Шульцтің суреттерімен безендірілген, бірақ кейінгі басылымдарында бұл суреттер көбінесе алынып тасталды немесе нашар көшірілді. 1936 жылы ол никелес әйелі Йозефина Сзелинскаға Франц Кафканың «Процесс» романын поляк тіліне аударуға көмектесті. 1938 жылы ол Польша әдебиет академиясының беделді «Алтын лавр» сыйлығымен марапатталды. 1939 жылы Екінші дүниежүзілік соғыста Польшаға нацистер мен кеңес әскерлерінің шабуылынан кейін Дрогобыч Совет Одағының билігіне көшті. Ол кезде Шульц «Мессия» атты романның үстінде жұмыс істеп жатқаны белгілі болды, бірақ оның өлімінен кейін қолжазбаның ізі қалмады. 1941 жылы немістер Кеңес Одағына қарсы Барбаросса операциясын бастағанда, Шульцті 1942 жылдың соңына дейін Бельзек қырып тастау лагерінде қаза тапқан мыңдаған басқа да мүліктен айырылған еврейлермен бірге жаңадан құрылған Дрогобыч геттосына мәжбүрледі. Алайда, нацистік гестапо офицері Феликс Ландау Шульцтің суреттеріне таңданып, оған Дрогобычтағы үйінің қабырғасына сурет салу үшін қорғау ұсынды. 1942 жылы жұмысты аяқтағаннан кейін Шульц «арийлік кварталдан» үйіне нанмен келе жатқанда, тағы бір гестапо офицері Карл Гюнтер оны кішкентай тапаншамен атып өлтірді. 1957 жылы Шульцтің әңгімелерінің жинағы жарық көрді, ол француз, неміс және кейіннен ағылшын тілдеріне аударылды. Алғашқы ағылшын тіліндегі аудармалары: «Крокодилдер көшесі», Нью-Йорк: Уокер және компания, 1963 (Селина Виниевскаяның «Қызылгүл дүкендері» (Sklepy Cynamonowe) аудармасы) және «Сағат белгісіндегі санаторий», Нью-Йорк: Пингвин, 1979 (Селина Виниевскаяның «Sanatorium Pod Klepsydrą» аудармасы, Джон Апдайктың кіріспесімен). Екеуі кейіннен бір жинаққа біріктіріліп, «Бруно Шульцтің толық көркем әдебиеті» деп жарияланды. Нью-Йорк: Уокер және компания, 1989. Мадлен Г. Левин Шульцтің көркем шығармаларын Солтүстік-Батыс Университет Баспасөзінде (2018) «Жинақталған әңгімелер» деп аударды, ол 2019 жылы «Found in Translation» сыйлығын жеңіп алды. 2020 жылы Sublunary Editions Франк Гарретттің Шульцтің «Undula» атты ерте әңгімесінің аудармасын жариялады, ол Борыславтағы мұнай қызметкерлерінің журналы «Dawn»-да Марсели Верон псевдонимімен жарияланған. Стэнли Биллдің Шульцтің 13 әңгімесінің (Undula-ны қоса) аудармасы «Түндегі көріністер: Қажетті әңгімелер» деген атпен 2022 жылы жарық көрді.
Madeline G. Levine translated Schulz's fiction as Collected Stories for Northwestern University Press (2018), which won the Found in Translation Award in 2019. In 2020, Sublunary Editions published Frank Garrett's translation of Undula, an early story by Schulz which appeared in Dawn: The Journal of Petroleum Officials in Boryslav under the pseudonym Marceli Weron. Stanley Bill's translation of 13 of Schulz's stories (including Undula) was published under the title Nocturnal Apparitions: Essential Stories in 2022.
Бейімделулер
Шульцтің шығармалары екі фильмнің негізі болды. Войцех Хастың "Сағаттық шыны санаторийі" (1973) оның ондаған әңгімесінен шабыттанды және жазуларының арман сияқты көрінісін қайта жаңғыртты. Квей ағай-інілердің 21 минуттық тоқтаулы анимациялық фильмі "Крокодилдер көшесі" Шульцтің жазбаларынан туды. 1992 жылы Саймон МакБурни "Крокодилдер көшесі" атты эксперименталды театрлық қойылымды жасап, режиссерлік етті, оны Theatre de Complicite Лондонның Ұлттық театрымен бірлесіп сахнаға қойды. Бұл қойылымда Шульцтің әңгімелері, хаттары мен өмірбаяны негіз болды, сурет, қозғалыс, мәтін, қуыршақтар, заттарды манипуляциялау, нақты және стильдік актерлік өнер, сонымен қатар Альфред Шнитке мен Владимир Мартыновтың музыкасы өте күрделі түрде үйлестірілді. Алғашқы көрсетілімінен кейін ол алты рет "Оливье" сыйлығына ие болды (1992) және келесі жылдары Лондонда төрт рет қайта қойылды, бұл британдық театр өнерінің бір буынына үлкен әсер етті. Содан кейін ол Квебек (Prix du Festival 1994), Мәскеу, Мюнхен (teatre der Welt 1994), Вильнюс және көптеген басқа елдердегі көрермендер мен фестивальдарда көрсетілді. Ол соңғы рет 1998 жылы Нью-Йоркте (Линкольн орталығы фестивалі), АҚШ-тың басқа қалаларында, Токиода және Австралияда көрсетілді, содан кейін Лондонға оралып, Шафтсбери даңғылындағы Куинс театрында 8 апта бойы толық сатылыммен өтті. Ол Ұлыбританиядағы Methuen баспасынан Complicite пьесаларының жинағында жарияланды. 2006 жылы тарихи Миннеаполис кеңсе ғимаратындағы арнайы серияның бір бөлігі ретінде Skewed Visions "The Hidden Room" мультимедиалық қойылымын/инсталляциясын жасады. Бұл шығармада Шульцтің өмірінің жақтары, оның жазбалары мен суреттері біріктіріліп, оның өмірінің күрделі оқиғалары қозғалыс, бейне және заттар мен қуыршақтарды ерекше стильде пайдалану арқылы бейнеленді. 2007 жылы физикалық театр компаниясы Double Edge Theatre Бруно Шульцтің өмірі мен шығармаларына негізделген "Арман Республикасы" атты қойылымын көрсетті. 2008 жылы Краковтағы еврей мәдениет фестивалінде Фрэнк Соенльдің режиссерлігімен Биялысток қуыршақ театры "Дәмді дүкендер" пьесасын қойды. Бруно Шульцтің жазбалары мен өнеріне негізделген "Армандан арманға" атты қойылым 2006-2008 жылдары Люба Зарембинсканың режиссерлігімен Hand2Mouth Theatre (Портленд, Орегон) және Teatr Stacja Szamocin (Шамоцин, Польша) бірлесіп жасады. 2008 жылы Портлендте премьерасы өтті.
Әдебиеттік сілтемелер мен өмірбаян
Синтия Озиктің 1987 жылғы «Стокгольмнің Мессиясы» романы Шульцтің туындыларына сілтеме жасайды. Оқиға Швециялық ер адам туралы, ол өзінің Шульцтің ұлы екеніне сеніп, Шульцтің соңғы жобасы – «Мессия» деп санайтын қолжазбаны иеленеді. Шульц кейіпі ізраилдік жазушы Дэвид Гроссманның 1989 жылғы «See Under: Love» романында қайтадан пайда болады. «Бруно» атты тарауда баяндаушы Шульцтің Дрохобичте өлтіру үшін қалмастан, фантастикалық теңіз саяқатына шығатынын көзге елестетеді. Гроссман бұл романды Шульцке арналған құрмет деп сипаттаған. Роберто Боланоның 1996 жылғы «Алыс жұлдыз» романының соңғы тарауында баяндаушы Артуро Б., нацистік кейіпкер Карлос Видердің кім екенін анықтау үшін детектив күтіп тұрғанда, барда «Бруно Шульцтің толық шығармалары» атты кітаптан оқиды. Видер барға келгенде, Шульц әңгімелерінің сөздері Артуро Б. үшін көтере алмайтын қорқынышты сипатқа ие болды. Польшалық жазушы және сыншы Ежи Фиковски алпыс жыл бойы Шульцтің жазбаларын және суреттерін зерттеп, ашты. Оның «Ұлы ерестің аймақтары» атты зерттеуі 2003 жылы ағылшын тілінде жарық көрді, онда польша тіліндегі басылымға екі қосымша тарау қосылды: біреуі Шульцтің жоғалған туындысы «Мессия» туралы, екіншісі Шульцтің қабырға суреттерін қайта табу туралы. Чайна Миэвиллдің 2009 жылғы «Қала және қала» романы Джон Керран Дэвистің Шульцтің «Дәмді дүкендері» аудармасынан алынған эпиграфпен басталады: «Қаланың тереңінен, айтуға болатын болса, екі көше, көшірме көшелер, жалған және алдаушы көшелер ашылады». Миэвилл романындағы қалалардың екі жақты табиғатына тікелей сілтеме жасаумен қатар, эпиграф кітаптың саяси мағынасын да білдіреді, өйткені Шульц өзі қаланың «бұрыс» ауданында болғандықтан өлтірілді. 2010 жылы Джонатан Сафран Фоер Шульцтің «Крокодилдер көшесі» кітабының ағылшын тіліндегі басылымының беттерін кесіп, «Кодтар ағашын» «жазды», осылайша жаңа мәтін жасады. 2011 жылы австриялық рок-н-ролл тобы «Nebenjob» «Wer erschoss Bruno Schulz?» («Бруно Шульцті кім атып өлтірді?») әнін шығарды, бұл Т.Г. Хумердің ақынға арналған өлеңі және кісі өлтірушіге тағылған айыптама (төмендегі «Дереккөздерді» қараңыз). Шульц және «Крокодилдер көшесі» Николь Краустың 2005 жылғы «Сүйіспеншілік тарихы» романында бірнеше рет еске алынады, онда Шульцтің (Холокосттан аман қалған) бейнесі көмекші рөлде ойнайды.
Қабырғалық дау
2001 жылдың ақпан айында неміс деректі фильмдерін түсіретін Бенджамин Гейслер Шульцтің Ландау үшін салған қабырға суретін тапты. Польшалық консервациялық жұмыскерлер мұқият қалпына келтіру жұмысын бастады және осы орайда Израильдің Холокостты еске алу жөніндегі ресми мекемесі "Яд Вашемге" хабарлады. Сол жылдың мамыр айында "Яд Вашем" өкілдері Дрохобычқа барып, қабырға суретін қарап тексерді. Олар одан бес бөлігін алып, Иерусалимге жеткізді. Бұдан халықаралық дау туды. "Яд Вашем" қабырға суретінің бөліктері заңды түрде сатып алынғанын мәлімдеді, бірақ мүліктің иесі ешқандай келісім болмағанын, ал "Яд Вашем" заң талаптарына қарамастан Украина Мәдениет министрлігінен рұқсат алмағанын айтты. "Яд Вашем" қалдырған фрагменттер кейін қалпына келтіріліп, Польша мұражайларында көрсетілгеннен кейін, қазір Дрохобычтағы Бруно Шульц мұражайының қорына қосылды. 2009 жылдың ақпан айында "Яд Вашем" қабырға суреттерін көпшілік назарына ұсынды.