Кіріспе
Польшалық педагог және балалар әдебиетінің авторы (1879–1942)
Януш Корчак, Генрик Голдсмит псевдонимімен белгілі, – поляк еврей педиатры, педагог, балалар әдебиетінің авторы және педагог. Ол «Доктор мырза» ("Pan Doktor") немесе «Ескі доктор» ("Stary Doktor") деген атпен танымал болды. Ол балалар құқықтарын қорғаушылардың алғашқыларының бірі болды және 1919 жылы балалар конституциясының жобасын жасады. Варшавадағы жетімдер үйінің директоры болып көп жылдар жұмыс істегеннен кейін, ол бірнеше рет қорғауға қабылданбады және 1942 жылғы Варшава Гроссакциясы кезінде мекемедегі барлық адамдар геттодан Треблинка жойғы лагеріне жіберілгенде, жетімдерімен бірге қалды.
Ерте өмір және білім
Корчак 1878 жылы Варшавада дүниеге келді. Ол туған күніне қатысты нақтылыққа ие болмады, себебі әкесі оның туғандығын тіркеу туралы куәлік алуға уақытында шаруашылық ете алмады. Әкесі – хаскала идеяларын қолдаған отбасынан шыққан құрметті заңгер, ал анасы – белгілі Калиш отбасынан шыққан Чецилия Гембицка болды. Еврей отбасында туған ол, кейінірек агностикке айналды. Балаларға дінді күштеп таңуға ол қарсы болды. 1890 жылы әкесі ауырып, психиатриялық ауруханаға жатты, ал алты жылдан кейін, 1896 жылдың 25 сәуірінде қайтыс болды. Олар Миодова, содан кейін Святойерска көшелеріндегі кең пәтерлерде тұрды. 1896 жылы ол бала тәрбиесі туралы сатирикалық туындысымен – «Гордиан түйіні» (Węzeł gordyjski) әдебиет әлеміне енді. 1890-жылдары ол «Ұшар университетінде» оқыды. 1898–1904 жылдары Корчак Варшава университетінде медицина білімін алды және бірнеше поляк тіліндегі газеттерге мақалалар жазды. Бітірген соң, ол педиатр болды. 1905–1912 жылдары Корчак Варшавадағы Берсонс пен Бауманс балалар ауруханасында жұмыс істеді. 1905–1906 жылдары орыс-жапон соғысы кезінде ол әскери дәрігер болып қызмет етті. Осы жылдары жарық көрген «Қонақ бөлмесінің баласы» (Dziecko salonu) атты кітабы оған әдеби танымалдық әкелді. 1907–1908 жылдары Корчак Берлинде білім алды. 1909 жылы Жетімдер қоғамында жұмыс істеген кезде ол болашақ ең жақын әріптесі – Стефания Вильчинскамен танысты.
Мансап
1911–1912 жылдары ол Варшавадағы Dom Sierot-тың директоры болды, еврей балалары үшін өзі жобалаған жетімдер үйі. Ол Вильчинсканы көмекшісі етіп тағайындады. Ол жерде балалардың өздерінің кішкентай парламенті, соты және газеті бар республикасын құрды. Дәрігерлік қызметтен басқа міндеттерін азайтты. Осы кезеңде және кейін еврей балаларының жазғы лагері туралы жазған кейбір сипаттамалары «Fragmenty Utworów» еңбегінде жарияланып, ағылшын тіліне аударылды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 1914 жылы Корчак лейтенант шенімен әскери дәрігер болды. Польша-Кеңес соғысы кезінде Польша армиясында майор шенімен әскери дәрігер болып қызмет етті, бірақ Лодзьдегі қысқа мерзімді қызметтен кейін Варшаваға жіберілді. Соғыстан кейін ол Варшавадағы дәрігерлік тәжірибасын жалғастырды. 1919 жылғы «Балаға қалай құрмет көрсету керек» кітабында ол баланың үш негізгі құқығын анықтады: бүгінгі күнге құқығы, өз өліміне құқығы және өзі қалағандай болуға құқығы.
Егемен Польша
1926 жылы Корчак Dom Sierot (Жетімдер үйі) балаларының күнделікті поляк еврей газеті Nasz Przegląd (Біздің шолу) газетіне апталық қосымша ретінде Mały Przegląd (Кішкентай шолу) атты өз газетін шығаруын ұйымдастырды. Осы жылдары оның хатшысы белгілі поляк романисі Игорь Неверли болды. Оның жетімдер үйін CENTOS поляк еврей қайырымдылық қоры қолдады. 1930 жылдары ол жеке радио бағдарламасын жүргізіп, балалардың құқықтарын насихаттады және оларды танымал етті. 1933 жылы ол "Полония Реститутасының" күміс кресімен марапатталды. 1934-1936 жылдар аралығында Корчак жыл сайын Палестинаға сапарлап, кибуцтарды аралады. Бұл, сонымен қатар, ол жұмыс істеген еврей емес жетімдер үйімен арақатынасын нашарлатты. Ол жазған хатында Палестинаға көшу ниетін білдірген, бірақ соңында балаларын тастап кете алмайтынын түсінді. Ол Польшада қалып, мектеп директоры лауазымын атқаруын жалғастырды.
Холокост
1939 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, Корчак поляк армиясына ерікті болып тұруға ниет білдірді, бірақ жасы жетпегендіктен қабылданбады. Ол Вермахттың Варшаваны басып алуын көрді. 1940 жылы немістер Варшава геттосын құрғанда, оның жетімханасы Крокмальна 92 мекенжайындағы Дом Сирот ғимаратынан геттоға (алғаш Хлодна 33-ке, содан кейін Сиенна 16 / Śliska 9-ға) көшіруге мәжбүр болды. Корчак олармен бірге көшті. Шілде айында Януш Корчак жетімханадағы балалар Рабиндранат Тагордың "Пошта" атты пьесасын қоюға бейімделгенін шешті.
Жеке өмір және өлім
1942 жылдың 5 немесе 6 тамызында неміс сарбаздары 192 жетімді (нақты саны туралы әлі де дау бар: 196 болуы мүмкін) және шамамен ондай қызметкерді Треблинка жойқын лагеріне апару үшін жинады. Корчакқа Польшаның «Жэгота» астыртын ұйымы «арийлік жағында» пана беруді ұсынған, бірақ ол балаларын тастай алмайтынын айтып, бірнеше рет бас тартты. 5 тамызда ол тағы да пана беру ұсыныстарын қабылдамады, балаларымен бірге кететінін мәлімдеп, өзінің сенімін білдірді: «Түнде ауырған баланы тастамайсың, осы қиын кезде де балаларды тастамайсың». Балалардың бәрі өздерінің ең жақсы киімдерін киіп, әрқайсысы көк түсті сөмкесіне сүйікті кітабын немесе ойыншығын салып алды. Соғыс куәгері Джошуа Перле, оның соғыс жылнамалары Рингельблум архивінде сақталған, Корчак пен балалардың гетто арқылы Умшлагплацқа (өлім лагерлеріне депортациялық пункт) қарай шеруін сипаттады:
Janusz Korczak was marching, his head bent forward, holding the hand of a child, without a hat, a leather belt around his waist, and wearing high boots. A few nurses were followed by two hundred children, dressed in clean and meticulously cared for clothes, as they were being carried to the altar.|Ghetto eyewitness, Joshua Perle
According to eyewitnesses, when the group of orphans finally reached the Umschlagplatz, an SS officer recognized Korczak as the author of one of his favorite children's books and offered to help him escape. In another version, the officer was acting officially, as the Nazi authorities had in mind some kind of "special treatment" for Korczak (some prominent Jews with international reputations were sent to Theresienstadt). Whatever the offer, Korczak once again refused. He boarded the trains with the children and was never heard from again. Korczak's evacuation from the ghetto is also mentioned in Władysław Szpilman's book The Pianist:
He told the orphans they were going out into the country, so they ought to be cheerful. At last they would be able to exchange the horrible suffocating city walls for meadows of flowers, streams where they could bathe, woods full of berries and mushrooms. He told them to wear their best clothes, and so they came out into the yard, two by two, nicely dressed and in a happy mood. The little column was led by an SS man | Władysław Szpilman| The Pianist
Korczak was a lifelong bachelor and had no biological children of his own.
Януш Корчак басын иіп, алға қарай басып келе жатты, бір баланың қолын ұстап, басында қандай да бір бас киім болмады, белді былғары белбеумен бекітіп, биік етік киген еді. Бірнеше медбикелерден кейін екі жүз бала таза және ұқыпты киімдерімен келе жатты, олар құрбандыққа шалынар жерге апарылып жатқандай. Басқа бір дерек бойынша, офицер ресми түрде әрекет етіп, нацистік билік Корчакқа «ерекше қарау» жасауды жоспарлаған (халықаралық деңгейде танымал болған еврейлер Терезиенштадтқа жіберілген). Ұсыныс қандай болғанымен, Корчак одан тағы да бас тартты. Ол балаларымен бірге пойызға отырды және одан кейін оның жай-жапсыры хабары жоқ болды. Корчак геттодан көшірілуі Владислав Шпилманның «Пианист» кітабында да айтылады:
Janusz Korczak was marching, his head bent forward, holding the hand of a child, without a hat, a leather belt around his waist, and wearing high boots. A few nurses were followed by two hundred children, dressed in clean and meticulously cared for clothes, as they were being carried to the altar.|Ghetto eyewitness, Joshua Perle
According to eyewitnesses, when the group of orphans finally reached the Umschlagplatz, an SS officer recognized Korczak as the author of one of his favorite children's books and offered to help him escape. In another version, the officer was acting officially, as the Nazi authorities had in mind some kind of "special treatment" for Korczak (some prominent Jews with international reputations were sent to Theresienstadt). Whatever the offer, Korczak once again refused. He boarded the trains with the children and was never heard from again. Korczak's evacuation from the ghetto is also mentioned in Władysław Szpilman's book The Pianist:
He told the orphans they were going out into the country, so they ought to be cheerful. At last they would be able to exchange the horrible suffocating city walls for meadows of flowers, streams where they could bathe, woods full of berries and mushrooms. He told them to wear their best clothes, and so they came out into the yard, two by two, nicely dressed and in a happy mood. The little column was led by an SS man | Władysław Szpilman| The Pianist
Korczak was a lifelong bachelor and had no biological children of his own.
Ол жетімдерге олар елге шығатынын, сондықтан көңілдері көтеріңкі болуы керектігін айтты. Соңғы рет олар қорқынышты, тұншықтыратын қала қабырғаларын гүлдерге толы даламен, суға шомылатын өзендермен, жидек пен саңырауқұлаққа толы орманмен ауыстыра алады. Ол оларға ең жақсы киімдерін киюді айтты, содан кейін олар екеу-екеу болып аулаға шықты, әдемі киінген және көңілді. Шағын колоннаны СС офицері бастап келе жатты | Владислав Шпилман | «Пианист»
Janusz Korczak was marching, his head bent forward, holding the hand of a child, without a hat, a leather belt around his waist, and wearing high boots. A few nurses were followed by two hundred children, dressed in clean and meticulously cared for clothes, as they were being carried to the altar.|Ghetto eyewitness, Joshua Perle
According to eyewitnesses, when the group of orphans finally reached the Umschlagplatz, an SS officer recognized Korczak as the author of one of his favorite children's books and offered to help him escape. In another version, the officer was acting officially, as the Nazi authorities had in mind some kind of "special treatment" for Korczak (some prominent Jews with international reputations were sent to Theresienstadt). Whatever the offer, Korczak once again refused. He boarded the trains with the children and was never heard from again. Korczak's evacuation from the ghetto is also mentioned in Władysław Szpilman's book The Pianist:
He told the orphans they were going out into the country, so they ought to be cheerful. At last they would be able to exchange the horrible suffocating city walls for meadows of flowers, streams where they could bathe, woods full of berries and mushrooms. He told them to wear their best clothes, and so they came out into the yard, two by two, nicely dressed and in a happy mood. The little column was led by an SS man | Władysław Szpilman| The Pianist
Korczak was a lifelong bachelor and had no biological children of his own.
Корчак өмірінің соңына дейін отбасы құрмаған және өзінің туған балалары болмаған.
Janusz Korczak was marching, his head bent forward, holding the hand of a child, without a hat, a leather belt around his waist, and wearing high boots. A few nurses were followed by two hundred children, dressed in clean and meticulously cared for clothes, as they were being carried to the altar.|Ghetto eyewitness, Joshua Perle
According to eyewitnesses, when the group of orphans finally reached the Umschlagplatz, an SS officer recognized Korczak as the author of one of his favorite children's books and offered to help him escape. In another version, the officer was acting officially, as the Nazi authorities had in mind some kind of "special treatment" for Korczak (some prominent Jews with international reputations were sent to Theresienstadt). Whatever the offer, Korczak once again refused. He boarded the trains with the children and was never heard from again. Korczak's evacuation from the ghetto is also mentioned in Władysław Szpilman's book The Pianist:
He told the orphans they were going out into the country, so they ought to be cheerful. At last they would be able to exchange the horrible suffocating city walls for meadows of flowers, streams where they could bathe, woods full of berries and mushrooms. He told them to wear their best clothes, and so they came out into the yard, two by two, nicely dressed and in a happy mood. The little column was led by an SS man | Władysław Szpilman| The Pianist
Korczak was a lifelong bachelor and had no biological children of his own.
Жазбалар
Корчактың ең танымал жазбалары – оның көркем әдебиеті мен педагогикасы, ал оның ең көп таралған туындылары кеңінен аударылған. Оның негізгі педагогикалық мәтіндері ағылшын тіліне аударылған, бірақ оның көркем әдебиетінен 2012 жылға дейін тек екі романы ғана – «King Matt the First» және «Kaytek the Wizard» ағылшын тіліне аударылған. Корчак қайтыс болған күні ресми түрде белгіленбегендіктен, Польша соты 1954 жылы заңды мақсаттар үшін оның өлімін 9 мамыр 1946 жылға белгіледі, бұл өлімі құжатталмаған, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қайтыс болған адамдарға қатысты стандартты шешім. Корчакқа тиесілі барлық туындылардың авторлық құқығы Польша кітап институтының (Instytut Książki) меншігіне өтті, ол Польша үкіметімен байланысты мәдени институт және баспа үйі. 2012 жылы институттың құқықтарына Modern Poland Foundation қарсы шықты, олардың мақсаты сот арқылы Корчак 1942 жылы қайтыс болғанын дәлелдеу және оның туындыларын 2013 жылдың 1 қаңтарынан бастап жалпыға қолжетімді ету еді. 2015 жылы қор сот ісін жеңіп алды және одан кейін Корчак туындыларын цифрландырып, оларды жалпыға қолжетімді электрондық кітаптар ретінде жариялай бастады. Корчактың жалпы әдеби шығармашылығы 1896 жылдан 1942 жылдың 8 тамызына дейінгі кезеңді қамтиды. Онда балалар мен ересектерге арналған туындылар, әдеби шығармалар, әлеуметтік журналистика, мақалалар және педагогикалық эсселер, сондай-ақ жарияланбаған жұмыстардың шағын бөліктері бар. Барлығы жиырмадан астам кітап, шамамен 100 басылымда жарияланған 1400-нен астам мәтін және қолжазба немесе машинопись түрінде 300-ге жуық мәтін бар. Оның туындыларының толық жинағы 2012 жылға жоспарланған.
Педагогикалық кітаптар
Өзінің педагогикалық еңбектерінде Корчак қиын балалармен айналысу тәжірибесімен бөліседі. Корчактың идеяларын Симон Соловейчик және Эрих Даузенрот сияқты көптеген басқа педагогтар одан әрі дамытты.
Дене жазасына қатысты ойлар
Корчак балаларды дене жазалауға қарсы сөйлеген, дәл сол кезде мұндай қарым-қатынас ата-ананың құқығы, тіпті міндеті саналған. "Баланың құрметке құқығы" (1929) еңбегінде ол былай деп жазды:
Қандай ерекше жағдайда ересек адамды итеруге, ұруға немесе сүйреп апаруға батылы бар? Ал балаға бір соққы беру, қыстырып ұру немесе қолынан ұстау – әдеттегі, зиянсыз нәрсе саналады. Күшсіздік сезімі билікке құрмет тудырады. Тек ересектер ғана емес, жасы үлкен және күштірек кез келген адам өз наразылығын қатыгездікпен білдіре алады, сөздерін күшпен қолдайды, бағынуды талап етеді және жазаланбай балаға зұлымдық жасай алады. Біз әлсіздерді жек көруге үйрететін үлгі көрсетеміз. Бұл жаман тәрбие және жаман дәстүр қалыптастырады.
Мұра
Корчак Польшадағы, негізінен Варшавадағы бірқатар ескерткіштер мен тақташалармен еске алынады. Олардың ең танымал – Окопова көшесіндегі еврей зиратында орналасқан кенотаф, ол оның символдық қабірі болып табылады. Бұл – өз балаларын пойызға жетелеп бара жатқан Корчак мүсінінің монументалды бейнесі. 1982 жылы Mieczysław Smorczewski салған ескерткіш 2002 жылы қоладан қайта құйылды. Алғашқысы Януш Корчак атымен аталатын Борзечичкидегі ерекше қажеттіліктері бар балаларға арналған мектеп-интернатта қайта орнатылды. Дегенмен, 2006 жылы Варшавадағы Святокрузский паркіне орнатылған Януш Корчак ескерткіші ең ірісі ғана емес, сонымен қатар өте қолайлы орналасқандықтан мектеп саяхаттары мен туристердің ең көп баратын ескерткіші болып табылады. Жыл сайын 1 маусымда Балалар күнінде Варшава мектептерінен осы ескерткішке сапарлар ұйымдастырылады. Декоммунизация саясатының нәтижесінде 2016 жылы Украинаның Киев қаласындағы Николай Бауман көшесі Корчак атымен аталды. 2163 Корчак деп аталатын шағын планета оның құрметіне аталды. 2023 жылы Францияның Париждегі Assistance Publique Hôpitaux de Paris ауруханасының Некер балалар ауруханасының жалпы педиатрия және балалар жұқпалы аурулар бөлімшесінде Януш Корчак стационары құрылды.
Мәдени сілтемелер
Театр, опера, теледидар мен киноға қойылған "Король Матт Первый" және "Кайтек Волшебник" сияқты шығармаларынан өзге, Корчак туралы, одан шабыттанған немесе оны кейіпкер етіп алған көптеген туындылар жарық көрді.
Өмірбаяндары мен мұрасы
Балалардың патшасы: Януш Корчактың өмірі мен өлімі – Бетти Джин Лифтонның (1989/2018) еңбегі, бұл Януш Корчак бала кезінен бастап, Варшава геттосынан Треблинкаға мал вагондарымен соңғы жорығына дейінгі өмірі туралы танымал өмірбаян. ХХ ғасырдағы еврей тіліндегі ықпалды педагог және баспагер Зевй Шарфштейн Корчак туралы 1964 жылы жарық көрген "Ұлы еврей педагогтары" (גדולי חינוך בעמנו, Rubin Mass Publishers, Иерусалим, 1964) атты еңбегінде айтқан. Сандра Джозефтің редакциялаған "Әр баланы жақсы көру: ата-аналарға арналған кеңестер".