Кіріспе

Сириялық неміс жазушысы, әңгіме айтушы және сыншы Рафик Шами (رفيق شامي) (туған күні Сухель Фадель (سهيل فاضل) 23 маусым 1946 жылы) - сириялық неміс жазушысы, әңгіме айтушы және сыншы.

Өмірбаян

Шәми 1946 жылы Сирияда дүниеге келген. Оның отбасы Маалула қаласынан шыққан. Ливандағы монастырь интернатында оқыған соң, Дамаскіде химия, математика және физика мамандықтарын оқыды. 1970 жылы ол цензура мен әскер қатарына алудан қашу үшін Сириядан Ливанға кетті; келесі жылы ол Германияға көшті. Сол жерде Шами химия бойынша оқуын жалғастырып, 1979 жылы докторлық дәрежесін алды. 1965 жылдан бастап Шами араб тілінде әңгімелер жаза бастады. 1964 жылдан 1970 жылға дейін Дамасктың ескі ауданында "Ал Мунталак" ("Бастау нүктесі") қабырғалық жаңалықтарының негізін қалаушы және редакторы болды. Кейін Германияда бос уақытында 1980 жылы "Südwind" әдеби тобының негізін қалады және PoLiKunst қозғалысының құрамына кіреді. Шами 1982 жылы толық уақытты жазушы болды. Қазіргі уақытта ол бавариялық әйелі мен ұлымен бірге Кирхеймболаден қаласында тұрады және қос азаматтықты иеленеді. Шамидің кітаптары 29 тілге аударылған.

Бағалау

Сирияда туған Рафик Шами неміс мигранттары әдебиетінің жетекші тұлғаларының бірі болып саналады. "Кейбір жұмысшылар", негізінен Түркиядан, Германияға 1960 жылы келе бастады, ал 1968 жылы олардың саны 150 000-нан асты. Шамидің жеке шығармашылығының және басқа жазушылардың ықпалын көрсетудегі рөлінің нәтижесінде ерекше көшіп-қонушы әдебиет пайда бола бастады. 1980 жылы ол "Südwind" (Оңтүстік жел) және "PoLiKunst" (Polynationaler Literatur und Kunstverein; Polynational Literary and Art Society) әдеби топтарын құрды, олар көшіп келушілердің мәдени өндірісінің барлық түрлерін көтермеледі. Көшіп келушілердің әдебиетіндегі негізгі тақырыптар - отандарындағы жағдай және Германиядағы шетелдік өмір. Бұл екеуі де Шамидің шығармаларында кездеседі, бірақ неміс тіліндегі көптеген мигранттардың жазбаларынан айырмашылығы, олар ешқашан шетелдік жұмысшының қиындықтары туралы жылау немесе неміс ксенофобиясының ашылуына айналып кетпейді. Керісінше, мәдени әртүрлілікке деген жанашырлық пен төзімділік. Олардың көбі Дамаскте, кейде Маалулада, автордың отбасы шыққан ауылда орналасқан. Олар араб әлеміндегі өмірді батыс оқырмандарының пайдасына сипаттап, нақты ақпарат береді және күнделікті өмірдің аспектілеріне түсінік береді. Осылайша олар бейтаныс адамдардың барлық бейтаныс көзқарастарын жоюда. Көптеген автобиографиялық элементтерді қамтитын Eine Hand voller Sterne (1987; Жұлдыздарға толы қол) атты қысқа романы бұған жақсы мысал болып табылады. Бұл Дамаск жастарының күнделігі түрінде, оның мектеп, жұмыс және отбасылық өмірдегі жетістіктерін қадағалап, әлеуметтік қақтығыстың қиын жағдайында достық пен алғашқы махаббат тақырыптарын қамтиды. Ол ешқашан дидактикалық болып көрінбейді, бірақ оқырманды шет мәдениеттегі өмірдің байлығына тәрбиелейді. Мұнда араб әлемінің ерекшеленіп, батыс дүниетанымдарының біркелкілігіне қарсы тұруы маңызды. Автор сияқты күнделікті жазушы да христиан дәстүріне сай келеді: барлық арабтар мұсылман емес. Сириядағы мәдени және діни алуан түрлілік кітаптың басты тақырыбы болып табылады, мысалы, "аяң" жұмбағында, оны Дамасктегі барлық қауымдардың ынтымақтастығы арқылы ғана шешу мүмкін. "Нух, мой френд" ("Менің досым Нұх") Der Fliegenmelker (1985; The Fly Milker) жинағындағы "Нух, менің досым" әңгімесінде жас жігіттің күрд азшылығына деген сүйіспеншілігін ашу туралы айтылады. Сирияда орын алған көркем шығарма араб отбасылары мен әлеуметтік құрылымдарына оң көзқараспен қараса, онда Дамаск саясаты, сыбайлас жемқорлық, цензура, азаматтық және адам құқықтары мәселелері туралы сын пікірлер жиі кездеседі. Осы проблемалардың салдарынан Шами өзі Сириядан кетіп, қайта оралуға мүмкіндігі болмады. "Жұлдыздар қолына" тағы бір жақсы мысал, ол баланың саяси сана-сезіміне әсер етеді, ол журналистиканы азаматтық қарсылық түрі ретінде таниды. "Der Fliegenmelker" журналының "Als der Angstmacher Angst bekam" ("Қорық жасаушы қорқып қалған кезде") атты әңгімесінде Шамның Дамаск көркем әдебиетіндегі негізгі кейіпкері, үкіметтік хабаршының құлдырауында қаскөйлікпен қуанды. Басқа мәтіндер полиция қатыгездігіне қорқыныш, үкіметтік пропагандаға күмәндану және саяси өзгерістерді әкелмейтін бірнеше төңкеріс сериясы туралы көңілі қалды. Шамның Германияға деген жалпы көзқарасы оң. Ол сұхбаттар мен баяндамаларда төзімсіздіктің астыртын ағымдарына қарсы ескертеді, бірақ немістер туралы оптимистік тұрғыда айтады, өйткені олар өздерінің тарихының арқасында шетелдік элементтерді қабылдауға жақсы жағдайға ие. Жалпы алғанда төзімсіздік пен әділетсіздікке қатысты кейбір оқиғаларды Германиядағы еңбекші мигранттармен байланыстырып оқыса болады. Бір комментатор Das Letzte Wort der Wanderratte (1984; The Itinerant Rat's Last Word) кітабының тақырыбындағы оқиғаны былайша түсіндіреді: тышқандар = қонақ жұмысшылар, адамдар = немістер, Хамельндағы тышқандардың қырғыны = Холокост; түсіндірме мүмкін, бірақ қажет емес. Сол сияқты, "Шаянның қасқыр киімі" (1982) атты әңгімені және басқа да көптеген әлеуметтік моральды қамтитын әңгімелер Германиядағы жағдайды қарастыру үшін, әрине, қолданылуы мүмкін, бірақ Сирияда немесе басқа жерде де бірдей болуы мүмкін. "Vampire lieben Knoblauch" ("Vampires Love Garlic") әңгімесінде "Das Letzte Wort der Wanderratte" деген мақаласында айқышпен Гюнтер мен ай айқышпен Алидің жыртқыш Дракуланың теңдей құдіреті жоқ құрбандары екені айтылады; Шамидің жазбасында антигермандық полемика іздеу қателік. Оның ең өткір сын-пікірі Германияға қоныс аударған шетелдіктер өздерінің мәдени болмысынан бас тартуы керек деген ассимиляция қағидасына қарсы бағыт�...