Кіріспе

Жоқ Канаданың 1-дүниежүзілік соғыс кезіндегі әскери тарихы 1914 жылдың 4 тамызында, Ұлыбритания Германияға соғыс жариялап, Бірінші дүниежүзілік соғысқа (1914-1918 жж.) кіргеннен кейін басталды. Британияның соғыс жариялауы Канаданы автоматты түрде соғысқа әкелді, өйткені Канаданың заңды мәртебесі британдық доминион ретінде болды, бұл сыртқы саясат шешімдерін британ парламентіне қалдырды. Алайда Канада үкіметі елдің соғысқа қаншалықты қатысатынын анықтауға еркіндік алды. 1914 жылдың 4 тамызында генерал-губернатор Канада мен Германия арасында соғыс жариялады. Милиция жұмылдырылмаған, оның орнына тәуелсіз Канада экспедициялық күштері құрылды. Ұлы соғысқа Канаданың құрбандығы мен үлесі оның тарихын өзгертті және оған тәуелсіздік алуға мүмкіндік берді, сонымен қатар француз және ағылшын тілді халықтар арасында терең ажырым туды. Канаданың әскери тарихында алғаш рет Канада әскерлері бір бөлек бөлім ретінде соғысты, алдымен британдық қолбасшымен, бірақ ақыр соңында канадалық қолбасшымен. Ұлы соғыста Канаданың әскери жетістіктерінің ең жоғары нүктелері Сом, Вими және Пасшендейл шайқастары кезінде және кейін "Канаданың жүз күні" деп аталатын шайқаста болды. Соғыстың соңында Канаданың жалпы құрбандары 67000 адам қаза тауып, 173000 адам жарақат алды, бұл 620000 адамнан тұратын экспедициялық күштердің ішінде (мобильденгендердің 39 пайызы құрбандар болды). Британдық тектес канадалықтар - көпшілігі - канадалықтардың өз Отаны үшін күресуге міндетті екенін айтып, кеңінен қолдау көрсетті. Шынында да, француз канадасы болған Сэр Уилфрид Лориер ағылшын канадалықтардың көпшілігінің атынан былай деп мәлімдеді: "Біздің міндетіміз - Ұлыбританияға және Ұлыбританияның достары мен жауларына Канадада бір ақыл мен бір жүрек бар екенін және барлық канадалықтар Отанның қасында екенін білдіру". Алайда бұл Лориерді Анри Бурассамен бірге үш жылдан кейін 1917 жылы әскери міндеттілікке қарсылық білдіруге кедергі келтірмеді. Канаданың премьер-министрі Роберт Борден Ұлыбританияға көмек ұсынды, ол тез арада қабылданды.

Дайындықтар

Соғысқа дейін әскери құрлық әскерлері Канадалық милиция ретінде ұйымдастырылды, тұрақты белсенді милиция және тұрақты емес белсенді милиция. Милиция және қорғаныс министрі Сэм Хьюз Премьер-министр сэр Роберт Борденнің бұйрығына сәйкес шетелдегі қызметке арналған әскерді даярлап, жалдауға тапсырылды. Сол кезде Канаданың тек 3110 адамнан тұратын тұрақты әскері және жаңадан құрылған әскери-теңіз флоты болды. Бас штабтың бастығы Уиллоуби Гваткин бірнеше уақыт бойы Канадалық милицияның жаппай жұмылдыруын жоспарлағанмен, жұмылдыру жоспарлары Канадалық экспедициялық күштің толықтай жаңа құрлық күшін жұмылдыруды қолдауға тасталды. Қарулы күштер тез жиналғанмен, саяси қолдаумен бөлініп, кәсіби офицерлер мен NCO-лардың берік өзегі болмады.

Қатысу

600 000 ерлер мен әйелдер соғысқа медбике, солдат және дін қызметкерлері ретінде қатысты. Жалпы алғанда, ақ тәнді емес адамдар және жау елінде туғандар әскерге қабылданбады. Жаңа Шотландиядағы Сиднейдегі қара нәсілділер өз еріктерімен қызмет көрсеткенде, оларға: "Бұл сіздерге арналған емес, бұл ақ нәсілділердің соғысы" деген жауап берілді. Дегенмен, кейбір бөлінген бөлімшелер құрылды. 1915 жылы жергілікті тұрғындарға 114-ші батальонға және басқаларға қабылдауға рұқсат берілді. Барлығы шамамен 3500 түпкүлдік тұрғындар Канада әскерлерінде қызмет етті, бірақ бұл көрсеткіш таласқа ұшырады. Британдық Колумбиядағы Канадалық жапондық қауымдастық 227 ерікті резервтік күш ұсынды, кейбіреулері кейін әскери қызметке қабылданды. Жоқ. 2 Құрылыс батальонына Канада мен АҚШ-тың қара солдаттары кірді, соңғысы қатысу үшін Канадаға өтті. Бір мыңнан астам қара түсті канадалықтар сапар барысында кемеде де, лагерьлерде де бөлек тұруға мәжбүр болды. Қытай үкіметі мен одақтастар арасындағы келісімнің нәтижесінде мыңдаған қытайлар Қытай еңбек корпусын (CLC) құрды, негізінен олар соғысқа қатыспайтын рөлдерде болады деп айтылған Солтүстік қытайлық кедейлер. Канада үкіметі барлық азиялықтардың келуін шектеді және ККК Викторияға (Британдық Колумбия) жасырын түрде қонды. Олар Уильям-Хедтегі ескі карантиндік станциясында бұрғыланып, Канаданың барлық жеріне жасырын түрде мал тасымалдауға жіберілді.

Канадалық корпус

Канада корпусы 1915 жылы қыркүйекте 2-ші Канадалық дивизияның Францияға келгенінен кейін Канада экспедициялық күштерінің далалық құрамасы ретінде құрылды. Корпустың сарбаздары көбінесе еріктілер болды, өйткені әскери міндеттілік соғыс аяқталғанға дейін жүзеге асырылмаған (қараңыз 1917 жылғы әскери міндеттілік дағдарысы). Корпус 1915 жылдың желтоқсанында 3-ші Канада дивизиясы мен 1916 жылдың тамызында 4-ші Канада дивизиясының қосылуымен кеңейтілді. 5-ші Канадалық дивизияның құрылуы 1917 жылдың ақпан айында басталды, бірақ ол 1918 жылдың ақпан айында бұзылып, оның адамдары басқа төрт дивизияны нығайта бастаған кезде әлі толық қалыптасқан жоқ. 1917 жылдың жазында Бинг жоғары командалық қызметке көтерілгенде, оның орнын 1-ші дивизияның командирі генерал сэр Артур Карри иеленді, бұл корпусқа алғашқы канадалық қолбасшыларды берді.

Канадалық кавалерия бригадасы

1915 жылы Канада кавалерия бригадасы Францияға келді. Бастапқыда үш канадалық полк пен бір британдық болғаннан кейін 1916 жылдың қаңтарында ол барлық канадалық құралымға айналды. Бригада Канада корпусынан бөлек орналастырылды және әртүрлі британдық ат әскерлері дивизияларының қол астында болды. Бригада бірнеше шайқастарға қатысқан, атап айтқанда, Морейл Вуд шайқасы 30 сәуір 1918 жылы.

Жаңа шатыр

Канадалық экспедициялық күш алғашқы шайқасын 1915 жылдың наурыз айында Франциядағы Нойв-Шапель қаласында өткізді. Солсбери жазығынан Англияға келгеннен кейін, Канада әскерлеріне немістердің Неув-Шапель секторын нығайтуға жол бермеуді тапсырды. Бұл генерал Дуглас Хейгтің қолбасшылығындағы британдық 1-армияға неміс желілерін табысты басып өту және жауланған аумақта одақтастардың жаңа майдан сызығын құруға мүмкіндік береді. Британдықтар байланыссыз болғандықтан өз басымдылығын пайдалана алмағанымен, ол канадалықтарды артиллериялық бомбалау жау траншеяларын басып тастау үшін тым жеңіл екенін, артиллерияның жақсы бақылау нүктелері қажет екенін, табысты тез арада жалғастыру үшін резервтер тым аз екенін және ең бастысы, алдыңғы қатардағы әскерлерге ақпарат беру және бұйрықтарды жіберу рәсімі баяу және қиын екенін, ал байланыс жүйелері тым әлсіз екенін үйретті.

Екінші Ипр шайқасы

1915 жылдың сәуір айының бірінші аптасында 1-ші Канада дивизиясының сарбаздары британдықтар мен одақтастар желісі неміс желісіне конкава бұрылыста түрткі болған көріністі нығайтуға көшті. 22 сәуірде немістер улы газды қолдану арқылы осы тұсықты жоюға тырысты. Артиллерияның қатаң соққысынан кейін олар окоптардың алдыңғы шетіндегі цилиндрлерден 160 тонна хлор газын солтүстік-шығыс желінде шығарды - бұл соғыста хлор газының алғашқы қолданылуы. Түн бойы канадалықтар бұл саңылауды жабу үшін күресті. 24 сәуірде немістер тағы да у газымен шабуыл жасады, бұл жолы Канаданың шекарасына.

Сомма шайқасы

Канаддықтар соғысқан келесі аймақ 1916 жылдың екінші жартысында Сома шайқасы болды. Бастапқыда Верден шайқасында қоршауға алынған француз күштерінің қысымын жеңілдету үшін басталған науқанда одақтастардың құрбандары Вердендегілерден асып түсті. 1916 жылдың 1 шілдесінде ұрыс басталды, ал алғашқылардың бірі болып өздерінің окоптарын тастап, Корольдік Ньюфаундленд полкінің адамдары болды. Ньюфаундленд сол кезде Канада конфедерациясының бөлігі емес, бірақ жеке доминион болып саналды; нәтижесінде Ньюфаундлендтер Канада корпусының емес, 29-шы дивизияның бөлігі ретінде алға шықты. Шабуыл Ньюфаундлендтер үшін өте нашар өтті, нәтижесінде бір күн бұрын полкті құраған 801 адамның көпшілігі қаза тапты, тек 68 адам 2 шілдеде атау үшін хабарланды, ал үстіне шыққан әрбір офицер өлтірілді. Канада корпусы қыркүйек айында француздық Курслеттегі шағын қаланы қорғауға тағайындалған кезде шайқасқа қатысты. 15 қыркүйекте таңертең басталған ірі шабуылда Канада корпусы шабуылдың сол жағында Курселет ауылының батысында 2200 метрлік секторға шабуыл жасады. 11 қарашада 4-Канада дивизиясы ақыры Курселеттегі неміс траншеяларының көпшілігін қамтамасыз етті, содан кейін Вими қырқасында Канада корпусына қосылды. Сомм шайқасында 24000-нан астам канадалық қаза тапты. Сонымен қатар, бұл Канаданың күштері үшін қорқынышты шабуыл жасайтын күш ретінде танымал болды. Британ премьер-министрі Ллойд Джордж жазғандай, "канадтар осындай ерекшелікпен ойнады, сондықтан олар содан кейін соққы жасағы ретінде белгіленді; соғыс қалған уақыттарында олар бірінен кейін бірі үлкен шайқаста шабуылға бас қосу үшін әкелінді. Неміс әскерлері канадалық корпустың майданға келе жатқанын көргенде, ең жаман жағдайға дайындық жасады".

Вими жотасының шайқасы

Бірінші рет төрт канадалық дивизиялар бірігіп, бір корпус ретінде соғысқа қатысады. Канадалық дивизияларға британдық 5-ші жаяу әскер дивизиясы қосылды және артиллерия, инженерлік және еңбек бөлімшелері күшейтілді. Канада корпусына солтүстікке қарай Сучес өзенінің солтүстігіне қарай алға жылған I корпустың 24-ші британдық дивизиясы және оңтүстікке қарай XVII корпус қолдау көрсетті. Шабуыл 1917 жылы 9 сәуірде Пасхалық дүйсенбі күні таңғы сағат 5:43-те басталды, содан кейін Канада корпусының қолындағы барлық артиллерия ұшақтары оқ атуды бастады. Жеңіл далалық қарулар алдын ала белгіленген мөлшерде, көбінесе әр үш минут сайын, алға қарай жылжыған, ал орташа және ауыр гаубицалар белгілі қорғаныс жүйелеріне қарсы одан әрі алға қарай бір қатар тұрақты шабуылдар жасады. 1-ші, 2-ші және 3-ші канадалық дивизиялар таңғы сағат 6:25-те алғашқы мақсатына жетіп, оны басып алды деп хабарлады. 4-ші канадалық дивизия алға жылжу кезінде үлкен қиындықтарға тап болды және бірнеше сағаттан кейін ғана алғашқы мақсатын аяқтай алмады. 2-Канадалық дивизия Қызыл сызыққа жетіп, Лес Тиллюль қаласын бір уақытта басып алғанын хабарлады. 3-ші Канада дивизиясының бөлімдері Қызыл сызықтың өз бөлімдеріне таңғы сағат 7:30-да жетті. Алайда 4-ші Канада дивизиясының жоғарғы жағын басып алмауынан туындаған ашық сол жақ қанаты салдарынан 3-ші Канада дивизиясы тоқтап, солтүстікке қарай дивизиялық қорғаныс қанатын құруға мәжбүр болды. Тек 11:00 -де қорғаныстағы неміс 79 - резервтік дивизиясы қарсы шабуыл жасады, бұл уақытта тек 4-канадтық дивизия ғана өз мақсатына жетпеді. Үш жаңа бригада 10 сәуірде сағат 9.30-да Қызыл сызыққа қарай жылжытылды, содан кейін олар Қызыл сызықты басып алған және Көк сызыққа қарай жылжыған бірліктерді басып алды. Таңертеңгі сағат 11:00-ге қарай Көк сызық, оның ішінде 135-ші төбе және Телюс қаласы басып алынды. Алдын-ала ілгерілеу қысқа уақытқа тоқтатылды, артиллерия шабуылдары 90 минут бойы тоқтап қалды, бұл әскерлерге көк сызықты нығайтуға және қолдаушы пулеметтерді алға әкелуге уақыт берді. Сағат 13:00-ден сәл бұрын алға жылжу қайта басталды, 14:00-де Браун желісі қауіпсіз болды. Осы уақытқа дейін тек 145-ші төбенің солтүстік жартысы және "Пимпл" - Гивенши мен Гохельден тыс бекіністі биік нүкте - неміс бақылауында қалды. Жаңа әскерлер, ақыры, қалған неміс әскерлерін 145-ші төбенің солтүстік жартысынан сағат 15.15-те мәжбүрледі. 10 сәуірдің түнгі кезіне дейін, әлі қол жеткізілмеген жалғыз мақсат "Бейне" басып алу болды. Артиллерияның елеулі бөлігі мен солтүстікке қарай І корпустың 24-ші британдық дивизиясының қолдауымен 10-шы канадалық бригада шұғыл түрде нығайып қалған неміс әскерлеріне шабуыл жасап, 12 сәуірде "Пимплді" басып алды, бұл шайқасқа тоқтам жасады. 1917 жылы 12 сәуірде түн батып, Канада корпусы тау жотасын қатаң бақылауға алды. Корпус 10 602 адамнан зардап шекті; 3598 адам қаза тауып, 7004 адам жарақат алды. Неміс алтыншы армиясы беймәлім санда зардап шекті, шамамен 4000 адам тұтқынға түсті. Төрт Виктория кресті, Ұлыбритания және Британдық одақтастық күштеріне ерлік үшін берілген ең жоғары әскери марапаттар берілді. Немістер тіпті көктемгі шабуыл кезінде де жотаны қайта алуға тырыспады және ол соғыстың соңына дейін британдықтардың бақылауында болды.

Пашендейл шайқасы

Канада корпусының төрт дивизиясы Ипр тұсымына көшірілді және Пашендейледе қосымша алға жылжуды тапсырды. Канада корпусы 18 қазанда II Анзак корпусын Грейвенстафел қырқасы мен Пасшендейл биіктіктерінің арасындағы аңғардағы позицияларынан босатты. Бұл 1915 жылдың сәуірінде 1-ші канадалық дивизия басып алған майданның өзі болды. Кезеңдер бойынша орындалу күндері 26 қазан, 30 қазан және 6 қараша деп белгіленді. 3-Канадалық дивизияға солтүстік фланг тағайындалды, оның ішінде Беллвью шыршасының қатты көтерілген жері болды. Равибек өзенінің оңтүстігінде 4-канад дивизиясы Ипрес роулер теміржолына қарай орналасқан Деклайн Копседі алады. 3-Канадалық дивизия "Волк-Копсе" қамауға алып, өзінің мақсатты желісін қамтамасыз етті, бірақ ақыр соңында британдық Бесінші армияның флангтағы дивизиясымен байланысу үшін қорғаныс флангін тастауға мәжбүр болды. 4-Канадалық дивизия бастапқыда барлық мақсаттарын қолға түсірді, бірақ Германияның қарсы шабуылдары мен оңтүстікке қарай Канада мен Австралия бөлімшелерінің арасындағы байланыс бұзылуына байланысты біртіндеп кері шегінді. Екінші кезең 30 қазанда басталды және алдыңғы кезеңде тұтқындалмаған позициялар мен Пашендейлеге соңғы шабуыл үшін база алуды көздеді. Оңтүстік фланг тез арада Крест-Фармды басып алды және патрульдерді мақсатты сызықтан тыс және Пасшендейлдің өзінде жіберуге кірісті. Солтүстік фланг қайтадан ерекше неміс қарсылығына тап болды. 3-Канадалық дивизия корпус шекарасындағы Vapour Farm, Meetcheele батысындағы Furst Farm және Meetcheele жол қиылысы жерлерін басып алды, бірақ мақсатты сызықтан алыс қалды. 3 және 5 қараша аралығында үш күн қатарынан жаңбырсыз өткен бұл күндер әскери-техникалық дайындыққа және әскерлерді келесі кезеңге қайта ұйымдастыруға көмектесті. Үшінші кезең 6 қараша күні таңертең 1-ші және 2-ші канадалық дивизиялар майданды басып алып, 3-ші және 4-ші канадалық дивизияларды алмастырды. Шабуыл басталғаннан кейін үш сағаттан аз уақыт өткенде көптеген бөлімшелер өздерінің соңғы мақсатты желілеріне жетті және Пасшендейл қаласы басып алынды. 11 қарашада 52-ші төбенің маңында ауылдың солтүстігіндегі қалған биік жерді алу үшін соңғы сәтті іс-қимыл басталды. Бұл шабуыл 11 қарашада ұзаққа созылған Үшінші Ипр шайқасына тоқтам жасады. Екінші Пасшендейл шайқасы 16 күндік ұрыста Канада корпусының 15 654 адамнан, 4 000-нан астам адамнан қаза тапты.

Жүз күндік шабуыл

Осы соңғы үш айда канадалық әскерлер бірнеше аймақтарда әрекет жасады. Біріншісі 8 тамызда жаудың айрықша жеріне жақын болды, онда Канада корпусы (жаңа зеландиялықтармен, австралиялықтармен, француздармен және британдықтармен бірге) Амиендегі неміс күштеріне шабуыл жасауды бастады. Келесі шайқаста неміс әскерлерінің моральдық күйі қатты қирады. Людендорфтың сөздері бойынша, Аррас шайқасы "неміс армиясы үшін қара күн" болды. Аменде болған жеңістен кейін канадалықтар Аррасқа қайта оралды және Аррас ауданында Гинденбург сызығын бұзу міндеті берілді. 26 тамыз бен 2 қыркүйек аралығында Канада корпусы Canal du Nord-те неміс майданының маңында бірнеше шабуыл жасады. 1918 жылы 27 қыркүйекте Канада корпусы Гинденбург сызығын бұзып, Солтүстік каналының құрғақ бөлігін бұзып өтті. Операция 1918 жылы 11 қазанда Канада әскерлері немістерді Камбре шайқасында олардың негізгі тарату орталығынан қуып шыққанда жеңіске жетті. Корпус Денен мен Валенсиеннен тез жеңіске жетті және соғыстың соңғы күні Монсқа сәтті жүріп кетті. Бұл кезең өте табысты болғанымен, өте қымбат болды, өйткені Ұлы соғыстың соңғы жүз күнінде Канада корпусы 46 000 адамнан зардап шекті. Өлген соңғы канадалық жауынгер Джордж Лоуренс Прайс болды. Ол соғыс біту туралы келісімнің күшіне енуінен екі минут бұрын, сағат 11-де болды. 11 қарашада. Ол дәстүрлі түрде Бірінші дүниежүзілік соғыста қаза тапқан соңғы британдық солдат және екінші соңғы солдат ретінде танылады. Көптеген Rainbow экипажы соғыстың қалған бөлігінде шығыс жағалауға жіберілді және 1917 жылы Rainbow қызметтен шығарылды. Соғыстың алғашқы кезеңінде HMCS Niobe Нью-Йорк қаласының жағалауында британдық блокада күштерінің құрамында белсенді түрде патрульдік әрекет жасады, бірақ ол 1915 жылдың шілдесінде Халифаксқа тұрақты түрде оралды, өйткені ол қызмет етуге жарамсыз деп танылды және қойма кемесіне айналдырылды. 1917 жылы желтоқсанда Галифакс жарылысында қатты зақымдалған. CC 1 және CC 2 соғыстың алғашқы үш жылын Тынық мұхитында қарауылдады; алайда, неміс қауіпінің жоқтығы оларды 1917 жылы Галифаксқа қайта орналастырды. HMCS Shearwater атты тендерлік кемесімен олар Панама каналы арқылы ақ жалауды (РКК-нің қызмет жалауын) көтерген алғашқы әскери кеме болды. 1917 жылы 17 қазанда Галифаксқа келгеннен кейін олар қызметке жарамсыз деп танылды және ешқашан патрульдік сапарға шықпады, 1920 жылы жойылды. 1918 жылы маусымда канадалық ауруханалық кеме HMHS Llandovery Castle-ті судағы тірі қалғандарды автоматпен атқан U қайығы қасақана батты. Өлгендер саны бойынша, су басу бірінші дүниежүзілік соғыстың ең маңызды канадалық теңіз апаты болды. 1918 жылы 5 қыркүйекте Корольдік Канадалық Әскери-теңіз әуе қызметі (RCNAS) құрылды. Оның негізгі функциясы - ұшу кемесі патрульді ұшақтарын пайдалана отырып, су асты кемелеріне қарсы операцияларды жүргізу. АҚШ-тың әскери-теңіз флотының Halifax әскери-әуе станциясы, Жаңа Шотландиядағы Шығыс өткелдегі порттың шығыс жағалауында орналасқан, бірақ 1918 жылдың 11 қарашасындағы қарулы келісімнен кейін RCNAS тоқтатылды.

Әскерге шақыру

Француз және британдық Канада арасындағы негізгі шиеленістер Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде жарылды. Соғысқа дейін француз канадалықтары өздерін британдықтардың мүдделеріне қызмет етуге міндетті деп санамаған. Бұл мәселе Канаданың премьер-министрі Роберт Борден 1917 жылы Канаданың әскери қызмет туралы заңын енгізген кезде ең биік деңгейге жетті. Кейбір шаруалар мен фабрика қызметкерлері заңға қарсы болса да, Квебекте әскерге шақыру әсіресе қатты сынға алынды. Әскерге шақыруға қарсы науқанды Квебектің ұлтшылы Анри Бурасса мен сэр Уилфрид Лориер бастады, олар соғыстың канадалықтарды бір-біріне қарсы тұрғанын дәлелдеді. Кейінгі сайлауда Роберт Борден ағылшын тілді либералдыларды өзінің партиясына дауыс беруге жеткілікті түрде көндіре алды. 1917 жылғы Канадалық федералды сайлауда Одақ үкіметі 153 орынға ие болды, олардың барлығы дерлік ағылшын Канадасынан. Либералдылар 82 орын алды. Одақ үкіметі көпшілік орынға ие болса да, Квебекте Одақ үкіметі тек 3 орынға ие болды. Соғыста жиналған 120 000 әскери қызметшілердің тек 47 000-ы ғана шетелге жіберілді. Осыған қарамастан, француз және ағылшын тілінде сөйлейтін канадалықтардың арасындағы ажырым өшпес еді және көптеген жылдар бойы созылатын болды.

Үндістан ұлтшылдары

Гаддар партиясының айналасында топтасқан үнді ұлттықтары Канадада біраз уақыт бойы белсенді болды және олар "Комагата Мару" оқиғасына қатысты болды. Үндістанға оралғаннан кейін, полиция мен сарбаздардың аралас күші 1914 жылы 27 қыркүйекте Калькуттада олардың бетін қаратып, 19 жолаушыны өлтірген тәртіпсіздікке әкелді. "Комагата Мару" кемесі кетер алдында, шілде айының ортасында жергілікті Гадарит, Мьюа Сингх, Вашингтон штатының Сумас қаласынан Канадаға қару әкелуге тырысқан кезінде тұтқындалды. Үндістанда полиция қызметкері болып жұмыс істеген Уильям Хопкинсон Гадар партиясына кірген. Хопкинсонның Гадар партиясындағы екі хабаршысын өлтіргеннен кейін Бела Сингх Ванкуверде сотталды. 1914 жылы 21 қазанда Хопкинсон сот залынан тыс жерде күтіп тұрған кезде, оны Мува Сингх өлтірді.

Саботажшылар

Соғыс басталғаннан бері Канада үкіметі Канада мен АҚШ шекарасынан үлкен неміс шабуылы туралы көптеген аңыздарды зерттеді. Бұл хабарлардың көбісі жалған болса да, Германия Канадаға АҚШ-тан шабуыл жасап, Британияға зиян келтірудің бірнеше жоспарын қарастырды. Бір ұсыныста Солтүстік Америкада тұратын деп саналатын 100 000 неміс әскери резервістерін пайдалануға ниетті болды, олар 250 000 неміс американдықтарға және 300 000 британдықтарға қарсы ирландтық американдықтарға қосылады. Құпиялықты сақтау үшін 650 000 адамнан тұратын әскер ковбойлар сияқты киінуі керек еді; Сыртқы істер кеңсесінің заңгерлері ковбойлық костюм халықаралық заң бойынша әскери киім деп саналмайды деп шешті. Бір қызығы, Германия үкіметі бұл ұсынысты жүзеге аспайтынына байланысты емес, Америка Құрама Штаттарымен қарым-қатынасты бұза алмайтынына байланысты қабылдамады. Неміс генерал-штабы мен сыртқы істер министрлігі жапон әскерлерін тасымалдайтын пойыздарды саботаждау туралы ұсынысты одан да маңызды деп қабылдады, олар жақын арада Канада арқылы Францияға жетеді деп сенді. Германияның АҚШ-тағы елшісі Иоганн Генрих фон Бернсторфтың Жапонияның Батыс майданға әскер жіберуіне сенбеуіне қарамастан, сыртқы істер министрлігінің орынбасары Артур Циммерман оған елшіліктің әскери атташесі Франц фон Папенмен бірге Канадтық Тынық мұхит темір жолына шабуыл жасау жоспарларын дайындауды тапсырды. Фон Папен Канаданың батысындағы бірнеше көпірлер мен туннельдерді нысана ретінде анықтады, бірақ жапондықтар пайда болғанша күтуге кеңес берілді. Оның агенті капитан Бём Канадаға Мэн штатынан кіру және шығыстағы бес көпірді жарыту үшін 10 адамды жалдады, бірақ кездесу нүктесіне тек үш адам келіп, жоспарға келіскеннен кейін миссияны тоқтатты. Осылайша, келмей қалған Вернер Хорн миссияның тоқтатылғанын білмеді. Вансбородағы халықаралық көпірде болған бомбалау кезінде Хорн динамит жарылды, бірақ көпірге үлкен зақым келтіре алмады. Фон Папен кейіннен бірнеше американдық қалаларда неміс резервшілерінің топтарын Канаданың көпірлеріне және егер жапондықтар Панама каналын алса, оның шлюздарына шабуыл жасауға құрды. Демонстранттарда киім-кешектер болмағандықтан, бас штаб 1915 жылы 11 ақпанда сыртқы істер министрлігіне какаделер мен қолғаптар кию оларды франц-тайерлер ретінде атудан қорғамайтынын айтты. Бұл хабар еріктілерді жігерлендіріп, миссияны тоқтатты. Германия үкіметі осындай жоспарларды жасауды жалғастырды, нәтижесінде Циммерман телеграммасы пайда болды.

Әйелдер

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде канадалық әйелдер соғысқа әр түрлі жолдармен қатысты, соның ішінде фабрикадағы жұмыстан үйге оралу, қаржы жинау және шетелде медбике ретінде қызмет ету. Бұл әйелдер үйде де, майдан шебінде де соғысқа үлкен ықпал етті. Басқалары әскери жұмыстарға көмектесті. Олар өз еріктерімен әскерге арналған шұлықтарды тігіп, бинт-пакеттерді орап, азық-түлік пакеттерін орады. Әйелдер әртүрлі шоулар жасап, шетелде қажетті заттарды сатып алу үшін ақша жұмсайды. Ерлер аз болғандықтан, әйелдер үйден тыс жерде жұмыс істеуге мәжбүр болды. Олар еркек жұмыс деп аталатын жұмыстарды жиі орындайтын. Олар банктерде, сақтандыру компанияларында, мемлекеттік қызметте, сондай-ақ газ жүргізушілері, көшедегі көлік жүргізушілері және балық консервілеріндегі жұмысшылар болып жұмыс істеді. Олар еркектермен бірдей жұмыс істесе де, жалақысы аз төленеді. 1917 жылы мамыр айында премьер-министр Роберт Борден міндетті әскери қызмет атқаруды бұйырғанда, көптеген әйелдер фермаларды басқаруға, ұшақтар мен кемелерді жасауға және оқ-дәрі зауыттарында жұмыс істеуге шақырылды. Соғыс аяқталғанда олар сайлау құқығына ие болды және қоғамдағы тәуелсіздікке ие болды.

Ұлттық сәйкестік

Бірінші дүниежүзілік соғыстың Канаданың жеке басын қалыптастыруға әсері тарихшылар арасында талқылануда. Жалпы алғанда, ХХ ғасырдың басында ағылшын тілді канадалықтардың көпшілігі өздерінің британдық азаматтар ретінде және канадалықтар ретінде сәйкестігі арасында ешқандай қайшылық көрмегендігі туралы пікірлер бар. Шын мәнінде, Британ әлемінің немесе Британ империясының бірегейлігі Канаданың бірегейлігінің негізгі бөлігі болды. Көптеген канадалықтар өз елін Солтүстік Американың Британдық таққа адалдыққа лайық бөлігі деп түсіндірді. Тарихшы Карл Бергер ағылшын тілді Канадада осы көзқараспен келіспеушілердің салыстырмалы түрде аз болғанын көрсетті. 1914 жылы ағылшын тілді канадалықтардың көпшілігі императорлық ұлттық сәйкестікті құрастырды. Басқа тарихшылар Канаданың ұлттық намысы мен Британ империясынан тәуелсіздікке деген сенімі француз Канадасында, ал империализм ағылшын тілді Канадада күшті болды деп қосты. Бұл тарихшылар Анри Бурассаға назар аударды, ол Вильфрид Лориердің кабинетінен Канада әскерлерін Оңтүстік Африка соғысына жіберу туралы шешімге наразылық білдіру үшін отставкаға кетті. Бурассаның отставкасына империализм мен канадалық ұлтшылдық арасындағы қақтығысты қамтиды деп кеңінен қарастырылады. Кейбір тарихшылар Канада 1914 жылға дейін Ұлыбританиядан көбірек тәуелсіздікке ұмтыла бастағанын айтады. Олар Канада үкіметі 1909 жылы Сыртқы істер департаменті немесе іс жүзінде сыртқы істер министрлігі құрғанын атап өтті. Дегенмен, осы тарихшылар Департаменттің британдық дипломаттармен тығыз жұмыс істегенін де атап өтті. Тарихшы Оскар Скелтон Канаданың үкіметтік өкілі Александр Гальт 1880 жылдары британдық дипломаттардың тек қана қатысуымен Испания мен Франция сияқты шет елдермен келісімдер жасасты. Бұл келіссөздер 1919 жылдан кейін Канаданың британдық шенеуніктерсіз сыртқы қатынастарын жүргізе бастағаннан кейін Канадалық дипломаттар үшін прецедент болды. Басқаша айтқанда, Канаданың тәуелсіздікке деген қадамдары 1914 жылға дейін жүріп жатты, бірақ бұл процесс Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін жеделдетілуі мүмкін. Бірінші дүниежүзілік соғыс қарсаңында ағылшынша сөйлейтін ақ канаддықтардың көпшілігі империалдық ұлттық сәйкестікті құрастырған деген пікір бар, бірақ соғыстың Канаданың ұлттың пайда болуына әсері күмән тудырады. Канадалық БАҚ-та Бірінші дүниежүзілік соғыс, әсіресе Вими қырқасының шайқасы "ұлттың тууы" деп аталады. Кейбір тарихшылар Бірінші дүниежүзілік соғысты Канаданың "тәуелсіздік соғысы" және Канада тарихындағы ең маңызды оқиға деп санайды. Олардың пікірінше, соғыс канадалықтардың Британ империясымен сәйкестендірілу деңгейін төмендетті және олардың бірінші кезекте канадалықтар, екінші кезекте британдықтар екендіктерін күшейтті. Бұл тарихшылар екі мүмкін механизмді алға тартады, олар бойынша Бірінші дүниежүзілік соғыс Канаданың ұлтшылдығын күшейтті, Канаданың ұрыс алаңында қол жеткізген жетістіктеріне мақтану Канаданың патриотизмін алға тартты; және соғыс Канаданы Ұлыбританиядан алыстатты, өйткені канадалықтар Батыс майдандағы қырғынға қарай британдықтарға қарсы көзқарасты қабылдады. Басқа тарихшылар Бірінші дүниежүзілік соғыс ағылшын тілді Канаданың империалдық ұлттық болмысын әлсіретті деген пікірді қатаң түрде жоққа шығарады. Филипп Бакнер былай деп жазады: "Бірінші дүниежүзілік соғыс Канаданың британдық көзқарасын жойған жоқ. Бұл аңыз, канадалықтар соғыстан шыққан кезде императорлық байланыстан алшақтап, оның әсерінен көңілі қалды". Ол ағылшын тілді канадалықтардың көпшілігі "Канада "британдық" ел болып табылады және ол Британдық Ұлттар Достастығында британдық отбасының басқа мүшелерімен ынтымақтасуы керек деп сенді" деп дәлелдеді. Тарихшы Пэт Бреннан соғыстың канадалық офицерлердің британдық, сондай-ақ канадалық болмыстарын нығайтқанын көрсетті. Тағы басқа тарихшылар соғыстың канадалықтардың әлемдегі өз орнын тануына әсерін канадалық экспедициялық күштердің көптеген сарбаздары канадалықтардың орнына ағылшындықтар болғандығымен шектелетінін атап өтті. Джеффри Хейс, Эндрю Иароччи және Майк Бехтольд атақты Вими қырқасындағы шайқаста шайқасқан CEF мүшелерінің жартысы британдық иммигранттар екенін атап өтті. Оның үстіне, олардың жотадағы жеңісі британдық аралдарда жалдалған артиллерия және басқа да бөлімшелермен тығыз ынтымақтастыққа қатысты. CEF-ке жазылған ер адамдардың 70 пайызы британдық иммигрантта...

Өнер және әдебиет

"Фландрия даласында" Канада экспедициялық күшінің мүшесі Джон МакКрейдің өлеңі канадалықтардың арасында ең танымал өлең болуы мүмкін. Екінші Ипр шайқасынан кейін жазылған бұл кітап пен оның әсерінен пайда болған құрт бүкіл одақтастық елдері бойынша еске алу күнінің символына айналды. "Рилла оф Инглисайд" (1921), Люси Мод Монтгомеридің "Анна оф Грин Гейблз" сериясының соңғы кітабы, соғысты фон ретінде қолданады. Кітапта Аннаның үш ұлының қайтып келуін күтіп, Канададағы үйінде болған Аннаның және оның отбасының оқиғалары баяндалады. Бұл кітап - соғысты канадалық әйелдер көзқарасынан қарастыратын қазіргі заманғы жалғыз роман.

Тарихнама

Аяқ асты, Брэд. "Бірінші дүниежүзілік соғыс және Канададағы ішкі майдан: талдауды кеңейту". Acadiensis: Атлантикалық аймақтың тарихы журналы/Revue d'histoire de la région atlantique 50.1 (2021): 149 163.