Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Григориан күнтізбесінің онжылдығы (1910–1919)
Decade of the Gregorian calendar (1910–1919)
1910-жылдар (көп жағдайда "он тоғыз он" деп аталады, көбінесе "он" деп қысқартылады) 1910 жылдың 1 қаңтарында басталған және 1919 жылдың 31 желтоқсанында аяқталған онжылдық болды. 1910-жылдар Еуропаның 19-ғасырдың екінші жартысында басталған милитаризмнің шыңына жеткен кезең еді. Онжылдықтың бірінші жартысындағы консервативті өмір салты, сондай-ақ әскери одақтардың мұрасы 1914 жылдың 28 маусымында Австрия-Мажарстан тағына мұрагерлік етуші эрцгерцог Франц Фердинандтың қазасымен түбірінен өзгерді. Эрцгерцогтің өлтірілуі 33 күн ішінде тізбектей оқиғаларға әкеліп соқты, нәтижесінде 1914 жылдың 1 тамызында Еуропада Бірінші дүниежүзілік соғыс басталды. Соғыс 1918 жылдың 11 қарашасында бітімге келгенге дейін созылды, одан кейін 1919 жылдың 28 маусымында қол қойылған даулы және бір жақты Версаль келісімі жасалды. Соғыстың аяқталуы түрлі монархиялардың құлауына және Ресей, Германия, Осман Түркиясы және Австрия-Мажарстан империяларының төңкерілуіне әкелді. Соңғысы Австрия, Мажарстан, Оңтүстік Польшаға (жерлерінің көп бөлігін Кеңес Одағымен соғыста алған), Чехословакия және Югославияға бөлінді, сондай-ақ Румыния Трансильвания және Бессарабиямен бірікті. Алайда, бұл мемлекеттердің әрқайсысында (Югославиядан басқа) ірі неміс және венгр азшылықтары болды, бұл келесі екі онжылдықта күтпеген мәселелер тудыруы мүмкін еді. Бұл онжылдық көптеген елдерде революция кезеңі болды. Португалияда 1910 жылдың 5 қазанында болған төңкеріс сегіз ғасырлық монархияны жойды, ал 1910 жылдың қарашасында Мексика төңкерісі диктатор Порфирио Диас билігінен құлап, 1920 жылдың ортасына дейін созылған қанағаттандырмас азаматтық соғысқа ұласты, содан кейін жаңа Мексика Конституциясы бекітілді. Ресей империясы да ұқсас тағдырға ұшырады, өйткені Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысуы патшалық автократияны тұрақсыз етуге және 1905 жылғы оқиғалардан кейін Ресей революциясына және Ресей Совет Федеративтік Социалистік Республикасының құрылуына әкелді. 1918 жылғы Ресей революциясы, Қазан төңкерісі ретінде белгілі, Ресей азаматтық соғысына ұласты, ол шамамен 1922 жылдың соңына дейін созылды. Қытайда 2000 жылдық императорлық билік Синьхай революциясымен аяқталды, ал Юань Шикайдың монархияны қайта орнату әрекеті сәтсіз аяқталып, оның өлімінен кейін 1916 жылы соғыс лордтары дәуірі басталды. Бұл жылдардағы музыканың көп бөлігі би алаңдарына арналған болды. Көптеген сәнді мейрамханаларда би алаңдары бар еді. АҚШ-та тыйым салу 1919 жылдың 16 қаңтарында АҚШ Конституциясының он сегізінші түзетуі ратификацияланғаннан кейін басталды. Осы онжылдықтың ең көп сатылған кітаптарына "Караштың ішкі жағы", "Семнадцать", "Мистер Бритлинг соны аша түседі" және "Апокалипсис төрт салт аттысы" кіреді. 1910-жылдарда әлем халқы 1,75 миллиардтан 1,87 миллиардқа дейін өсті, барлығы шамамен 640 миллион бала туды және 500 миллион адам қайтыс болды.
The 1910s (pronounced "nineteen tens" often shortened to the "'10s" or the "Tens") was the decade that began on January 1, 1910, and ended on December 31, 1919. The 1910s represented the culmination of European militarism which had its beginnings during the second half of the 19th century. The conservative lifestyles during the first half of the decade, as well as the legacy of military alliances, were forever changed by the June 28, 1914 assassination of Archduke Franz Ferdinand, the heir presumptive to the Austro Hungarian throne. The archduke's murder triggered a chain of events in which, within 33 days, World War I broke out in Europe on August 1, 1914. The conflict dragged on until a truce was declared on November 11, 1918, leading to the controversial and one sided Treaty of Versailles, signed on June 28, 1919. The war's end triggered the abdication of various monarchies and the collapse of four of the last modern empires of Russia, Germany, Ottoman Turkey, and Austria Hungary, with the latter splintered into Austria, Hungary, southern Poland (who acquired most of their land in a war with Soviet Russia), Czechoslovakia and Yugoslavia, as well as the unification of Romania with Transylvania and Bessarabia. However, each of these states (with the possible exception of Yugoslavia) had large German and Hungarian minorities, creating some unexpected problems that would be brought to light in the next two decades. The decade was also a period of revolution in many countries. The Portuguese 5 October 1910 revolution, which ended the eight century long monarchy, spearheaded the trend, followed by the Mexican Revolution in November 1910, which led to the ousting of dictator Porfirio Díaz, developing into a violent civil war that dragged on until mid 1920, not long after a new Mexican Constitution was signed and ratified. The Russian Empire had a similar fate, since its participation in World War I led it to a social, political and economical collapse which made the tsarist autocracy unsustainable and, succeeding the events of 1905, culminated in the Russian Revolution and the establishment of the Russian Soviet Federative Socialist Republic, under the direction of the Bolshevik Party, later renamed as the Communist Party of the Soviet Union. The Russian Revolution of 1918, known as the October Revolution, was followed by the Russian Civil War, which dragged on until approximately late 1922. China saw 2,000 years of imperial rule end with the Xinhai Revolution, becoming a nominal republic until Yuan Shikai's failed attempt to restore the monarchy and his death started the Warlord Era in 1916. Much of the music in these years was ballroom themed. Many of the fashionable restaurants were equipped with dance floors. Prohibition in the United States began January 16, 1919, with the ratification of the Eighteenth Amendment to the U. S. Constitution. Best selling books of this decade include The Inside of the Cup, Seventeen, Mr. Britling Sees It Through, and The Four Horsemen of the Apocalypse. During the 1910s, the world population increased from 1.75 to 1.87 billion, with approximately 640 million births and 500 million deaths in total.
Ішкі қақтығыстар
Ресейдегі Қазан төңкерісі капитализмді құлатып, әлемдегі алғашқы өзін-өзі жариялаған социалистік мемлекеттің құрылуына себеп болды; Ресейдегі саяси дүрбелең Ресейдің КСРФ-ін құруға және император Николай II мен оның отбасын өлтіруге әкелді. Ресей революциясы – 1917 жылы Ресейдегі патшалық өкіметті жойған және Кеңес Одағының құрылуына ұласқан революциялардың жиынтығы. Ол Ресей азаматтық соғысына, сондай-ақ Финляндия азаматтық соғысы, Украинаның тәуелсіздік соғысы және Польша-Кеңес соғысы сияқты басқа да қақтығыстарға әкеп соқты. 1919 жылы Британдық Үндістанның Пәнджоб провинциясындағы Амритсарда болған Джалианвала Баг қырқыны наразылықтың тұқымын себіп, Үндістан тәуелсіздік қозғалысының тууына ықпал етті. Синьхай революциясы Қытайдың билеген Цин әулетін құлатып, Қытай Республикасын құруға себеп болды. Соғыс лордтары дәуірі (1916–1928) басталды. Мексика революциясы (1910–1920) кезінде Франсиско Мадеро 1910 жылғы сайлауды күшін жойды деп жариялады және Порфирио Диасқа қарсы сағат 18:00-де қарулы көтеріліс шақырды. Революция нәтижесінде алты айдан кейін Диас (1876 жылдан 1880 жылға дейін және 1884 жылдан бастап билік құрған) биліктен тайды. Революция біртіндеп көптеген фракциялар мен кезеңдерді қамтитын азаматтық соғысқа айналды, нәтижесінде 1917 жылғы Мексика Конституциясы қабылданды, бірақ шайқастар тағы үш жылға созылды.
The October Revolution in Russia results in the overthrow of capitalism and the establishment of the world's first self proclaimed socialist state; political upheaval in Russia culminating in the establishment of the Russian SFSR and the assassination of Emperor Nicholas II and the royal family. The Russian Revolution is the collective term for the series of revolutions in Russia in 1917, which destroyed the Tsarist autocracy and led to the creation of the Soviet Union. It led to the Russian Civil War and other conflicts such as the Finnish Civil War, the Ukrainian War of Independence and the Polish–Soviet War. The Jallianwala Bagh massacre (1919), at Amritsar in the Punjab Province of British India, sows the seeds of discontent and leads to the birth of the Indian independence movement. The Xinhai Revolution causes the overthrow of China's ruling Qing dynasty, and the establishment of the Republic of China. The Warlord Era (1916–1928) began. The Mexican Revolution (1910–1920) Francsico Madero proclaims the elections of 1910 null and void, and calls for an armed revolution at 6 p. m. against the illegitimate presidency/dictatorship of Porfirio Díaz. The revolution leads to the ousting of Díaz (who ruled from 1876 to 1880 and since 1884) six months later. The revolution progressively becomes a civil war with multiple factions and phases, culminating with the Mexican Constitution of 1917, but combat would persist for three more years.
Негізгі саяси өзгерістер
Португалия 1910 жылғы 5 қазандағы революциядан кейін ғасырдағы алғашқы республикалық елге айналады, бұл оның ұзақ жылдар бойы сақталған монархиясын аяқтап, 1911 жылы Бірінші Португалия Республикасын құрды. Германия монархияны жойып, Веймар Республикасы деп аталатын жаңа сайланған үкіметтің билігіне көшті. АҚШ Конституциясының он жетінші түзетуі қабылданды, ол АҚШ сенаторларын штат заң шығарушы органдары тағайындамай, тікелей сайлауды талап етеді. 1913 жылы АҚШ Конгресі Федералдық резерв туралы заңды қабылдап, АҚШ-та Орталық банк құрды. Эдуард VII қайтыс болғаннан кейін оның ұлы Георг V Ұлыбританияның және Британ доминиондарының королі және Үндістан императоры болды. Георг V мен Мэридің таққа отыруы 1911 жылғы 22 маусымда өтті. Немец отаршылдық империясының, Осман империясының, Австро-Мажарстанның және Ресей империясының тарауы, еуропалық мемлекеттердің қайта ұйымдастырылуы, аумақтық шекаралардың өзгеруі және бірнеше жаңа еуропалық мемлекеттер мен аумақтық бірліктердің құрылуы: Австрия, Чехословакия, Эстония, Финляндия, Данциг еркін қаласы, Венгрия, Латвия, Литва, Польша, Саар, Украина және Югославия. Америка Құрама Штаттарының президенті Вудро Вильсон ұсынған 14 тармақ барлық ұлттардың өзін-өзі анықтау құқығын жақтады. Владимир Ленин басшылығымен Ресейде большевиктердің билікке келуі, Ресей Советтік Федеративтік Социалистік Республикасын құру, коммунизмді орнатуға бағытталған алғашқы мемлекет. Балфур декларациясы – британ үкіметінің Палестинада еврей халқының отанын құруға ниетті екенін жариялаған мәлімдемесі. Бұл декларация көбінесе арабтарға жасалған сатқындық ретінде қарастырылады және бұл британдықтар мен Меке әмірі Хусейн арасындағы келісімге қайшы келеді, олар Осман империясынан араб жерлерін азат етуге уәде берген (Макмахон-Хусейн хат алмасуы). Балфур декларациясынан кейін сионизм кеңінен танымал бола бастады.
Portugal becomes the first republican country in the century after the 5 October 1910 revolution, ending its long standing monarchy and creating the First Portuguese Republic in 1911. Germany abolishes its monarchy and becomes under the rule of a new elected government called the Weimar Republic. Seventeenth Amendment to the United States Constitution is passed, requiring US senators to be directly elected rather than appointed by the state legislatures. Federal Reserve Act is passed in 1913 by the United States Congress, establishing a Central Bank in the US. On the death of Edward VII, his son George V becomes King of the United Kingdom and the British Dominions, and Emperor of India. The Coronation of George V and Mary takes place on 22 June 1911. Dissolution of the German colonial empire, Ottoman Empire, Austria Hungary and the Russian Empire, reorganization of European states, territorial boundaries, and the creation of several new European states and territorial entities: Austria, Czechoslovakia, Estonia, Finland, Free City of Danzig, Hungary, Latvia, Lithuania, Poland, Saar, Ukraine, and Yugoslavia. Fourteen Points as designed by United States President Woodrow Wilson advocates the right of all nations to self determination. Rise to power of the Bolsheviks in Russia under Vladimir Lenin, creating the Russian Soviet Federated Socialist Republic, the first state committed to the establishment of communism. The Balfour Declaration was a declaration by the British Government that announced the British desire to establish a Jewish homeland in Palestine. This declaration has often been characterized as a betrayal of the Arabs and the agreement between the British and Sharif Hussein of Mecca in the McMahon Hussein Correspondence which promised freedom to all Arab lands from the Ottoman Empire. Zionism becomes more popular after the Balfour Declaration.
Колониядан шығу және тәуелсіздік
Ирландиядағы британдықтарға қарсы Пасха көтерілісі нәтижесінде Ирландия тәуелсіздікке ие болады. Шығыс Еуропаның бірнеше елі өз ұлттық мемлекеттерін құрады, осы арқылы ірі көпұлтты империялардың орнын басады. 1912 жылдың 1 қаңтарында Қытай Республикасы жарияланды.
The Easter Rising against the British in Ireland eventually leads to Irish independence. Several nations in Eastern Europe get their own nation state, thereby replacing major multiethnic empires. The Republic of China is established on January 1, 1912.
Апат
1912 жылы 15 сәуірде сол кездегі ең үлкен және ең сәнді кеме болған британдық мұхит кемесі RMS «Титаник» солтүстік Атлантика мұхитында алғашқы сапары кезінде мұз тауына соқтығысып, екі сағат 40 минуттан кейін суға батып кетті. Апаттан 1517 адам қаза тапты. 1914 жылы 29 мамырда британдық мұхит кемесі RMS «Empress of Ireland» қалың тұманның ішінде Канададағы Сент-Лоуренс өзенінің сағасына жақын жерде норвегиялық SS «Storstad» кемесімен соқтығысып, 14 минут ішінде суға батып кетті. 1012 адам қаза тапты. 1915 жылы 7 мамырда британдық мұхит кемесі RMS «Lusitania» Ирландияның Кинсейл қаласының Old Head тұсында неміс суасты қайығының (U-boat) торпедосынан зардап шегіп, 18 минут ішінде суға батып кетті. 1199 адам қаза тапты. 1916 жылы 21 қарашада HMHS «Britannic» кемесі жау миналары орналасқан каналдан өтіп бара жатқанда жарылысқа ұшырап, 55 минут ішінде суға батып кетті. 1918 жылдан 1920 жылға дейін испан қызбасы бүкіл әлемде 17,4 миллионнан 100 миллионға дейін адамның өмірін қиды. 1916 жылы Нидерландыны Солтүстік теңізіндегі дауыл шарпып, жазық жерлерді су басып, 19 адам қаза тапты. 1916 жылдың 1 шілдесінен 12 шілдесіне дейін Джерси жағалауындағы акула шабуылдары деп белгілі бірқатар акула шабуылдары болды, нәтижесінде төрт адам қаза тауып, біреуі жарақат алды. 1914 жылы 11 қаңтарда Сакураджима жанартауы атқылап, 35 адамның өмірін қиды. Сонымен қатар, айналасындағы аралдар суға батып, Сакураджима мен материк арасында құрлық жолағы пайда болды. 1917 жылы Галифакс жарылысында 2000 адам қаза тапты. 1919 жылы Бостон қаласындағы үлкен меласс тасқынынан 21 адам қаза тауып, 150 адам жарақат алды.
The RMS Titanic, a British ocean liner which was the largest and most luxurious ship at that time, struck an iceberg and sank two hours and 40 minutes later in the North Atlantic during its maiden voyage on April 15, 1912. 1,517 people perished in the disaster. On May 29, 1914, the British ocean liner RMS Empress of Ireland collided in thick fog with the SS Storstad, a Norwegian collier, near the mouth of Saint Lawrence River in Canada, sinking in 14 minutes. 1,012 lives were lost. On May 7, 1915, the British ocean liner RMS Lusitania was torpedoed by , a German U boat, off the Old Head of Kinsale in Ireland, sinking in 18 minutes. 1,199 lives were lost. On November 21, 1916, the HMHS Britannic was holed in an explosion while passing through a channel which had been seeded with enemy mines and sank in 55 minutes. From 1918 through 1920, the Spanish flu killed from 17.4 to 100 million people worldwide. In 1916, the Netherlands was hit by a North Sea storm that flooded the lowlands and killed 19 people. From July 1 to July 12, 1916, a series of shark attacks, known as the Jersey Shore shark attacks of 1916, occurred along the Jersey Shore, killing four and injuring one. On January 11, 1914, Sakurajima erupted which resulted in the death of 35 people. In addition, the surrounding islands were consumed, and an isthmus was created between Sakurajima and the mainland. In 1917, the Halifax Explosion killed 2,000 people. In 1919, the Great Molasses Flood in Boston, Massachusetts killed 21 people and injured 150.
Басқа да маңызды халықаралық оқиғалар
Панама каналы 1914 жылы аяқталды. 1914 жылдан 1918 жылға дейінгі Бірінші дүниежүзілік соғыс Батыс әлемін басып алды. Хирам Бингем 1911 жылғы 24 шілдеде Мачу-Пикчуді қайта ашты. Либералды ислам және исламдық модернизм сияқты, дәстүрлі сенімдерді әртүрлі деңгейде қабылдамайтын ислами қозғалыстар ең жоғары беделге ие болды.
The Panama Canal is completed in 1914. World War I from 1914 until 1918 dominates the Western world. Hiram Bingham rediscovers Machu Picchu on July 24, 1911. Islamic movements, such as Liberal Islam and Islamic modernism, that reject orthodox beliefs to varying degrees are at their most prominent position yet.
Технология
Гидеон Сандбек алғашқы заманауи молнияны патенттеді. Гарри Брирли тот баспайтын болатты ойлап тапты. Чарльз Стрит алғашқы автоматты нан пісіретін тостерді ойлап тапты. Model T Ford автомобиль нарығында үстемдік құрды, 1914 жылы ол барлық басқа өндірушілерден гөрі көп сатылды. Армиялық танк ойлап табылды. Бірінші дүниежүзілік соғыста танктерді британ, француз және неміс әскерлері қолданды. 1912 жылы буынды трамвайлар ойлап табылды және алғаш рет Бостон жоғары теміржолында пайдаланылды.
Gideon Sundback patented the first modern zipper. Harry Brearley invented stainless steel. Charles Strite invented the first pop up bread toaster. The Model T Ford dominated the automobile market, selling more than all other makers combined in 1914. The army tank was invented. Tanks in World War I were used by the British Army, the French Army and the German Army. In 1912 articulated trams, were invented and first used by the Boston Elevated Railway.
Ғылым
1916 жылы Альберт Эйнштейннің жалпы салыстырмалылық теориясы жарық көрді. Макс фон Лауэ кристалдар арқылы рентген сәулелерінің дифракциясын ашты. 1912 жылы Альфред Вегенер континенттердің қозғалысы туралы теориясын ұсынды.
In 1916, Albert Einstein's theory of general relativity. Max von Laue discovers the diffraction of x rays by crystals. In 1912, Alfred Wegener puts forward his theory of continental drift.
Экономика
1910 және 1911 жылдары 1910-1911 жылдардағы экономикалық құлдырау, яғни «1910-1911 жылдардағы үрей» болды, одан кейін Шерманның монополияға қарсы заңы күшіне енгізілді.
In the years 1910 and 1911, there was a minor economic depression known as the Panic of 1910–1911, which was followed by the enforcement of the Sherman Anti Trust Act.
Танымал мәдениет
Американың ұшқыш эскадрильясы АҚШ-та тыйымшылық қозғалысын қолдайды. Эдит Смит Дэвис «Температивтік білім беру тоқсаны» журналын редакциялайды. АҚШ-тың алғашқы көркем фильмі «Оливер Твист» 1912 жылы шықты. Алғашқы гангстерлік фильм, Д.У. Гриффиттің «Шошқалар аллеясының мушкетерлері» 1912 жылы шықты. Голливуд, Калифорния, киноиндустриясының орталығы ретінде Шығыс жағалауын ығыстырады. Бірінші кроссворд 21 желтоқсан 1913 жылы «The New York World» газетінде жарияланды. «Крази Кэт» комиксі басталады. Чарли Чаплин 1914 жылы Венециядағы Kid Auto Races-те өзінің әйгілі, мұрты бар, кең шалбары бар «Кішкентай саяхатшы» кейіпкерін таныстырады. Бірінші афроамерикалық студиясы, Линкольн кинокомпаниясы, 1917 жылы құрылды. Төрт Уорнер ағасы (үлкенінен кішісіне дейін) – Гарри, Альберт, Сэмюэл және Джек 1918 жылы Бербанкте алғашқы ірі киностудиясын ашты. Элмо Линкольнның басты рөлде ойнаған «Тарзан маймылдар» 1918 жылы шықты, бұл алғашқы Тарзан фильмі. Алғашқы джаз музыкасын 1917 жылдың ақпан айының соңында Original Dixieland Jass Band Виктор лейблы үшін (#18255) жазды. Құтқару Армиясының жаңа халықаралық басшысы – 1912 жылдан 1929 жылға дейін қызмет еткен генерал Брамвелл Бут. Ол өзінің әкесі және Christian Mission (Құтқару Армиясының алдағысы) негізін қалаушы Уильям Буттың орнын басады.
Flying Squadron of America promotes temperance movement in the United States. Edith Smith Davis edits the Temperance Educational Quarterly. The first U. S. feature film, Oliver Twist, was released in 1912. The first mob film, D. W. Griffith's The Musketeers of Pig Alley, was released in 1912. Hollywood, California, replaces the East Coast as the center of the movie industry. The first crossword puzzle was published 21 December 1913 appearing in The New York World newspaper. The comic strip Krazy Kat begins. Charlie Chaplin débuts his trademark mustached, baggy pants "Little Tramp" character in Kid Auto Races at Venice in 1914. The first African American owned studio, the Lincoln Motion Picture Company, was founded in 1917. The four Warner brothers, (from older to younger) Harry, Albert, Samuel, and Jack opened their first major film studio in Burbank in 1918. Tarzan of the Apes starring Elmo Lincoln is released in 1918, the first Tarzan film. The first jazz music is recorded by the Original Dixieland Jass Band for Victor (#18255) in late February, 1917. The Salvation Army has a new international leader, General Bramwell Booth who served from 1912 to 1929. He replaces his father and co founder of the Christian Mission (the forerunner of the Salvation Army), William Booth.
Спорт
1912 жылы Стокгольмде жазғы Олимпиада ойындары өтті. 1916 жылғы жазғы Олимпиада ойындары Бірінші дүниежүзілік соғыс салдарынан болмады.
1912 Summer Olympics were held in Stockholm, Sweden. 1916 Summer Olympics were cancelled because of World War I.
Бейнелеу өнері
1913 жылы Нью-Йорк қаласында өткен Армори көрмесі – қазіргі заманғы өнер тарихындағы шешуші оқиға болды. Еуропа мен Америка Құрама Штаттарының инновациялық замандас суретшілері Нью-Йорк және Чикаго қалаларында өткен үлкен топтық көрмеде бірге жұмыстарын көрсетті.
The 1913 Armory Show in New York City was a seminal event in the history of Modern Art. Innovative contemporaneous artists from Europe and the United States exhibited together in a massive group exhibition in New York City, and Chicago.