Британдық бейбітшілік дәуірі: Империялық үстемдік және әлемдік сауда

Кіріспе

Британдық үстемдікте салыстырмалы әлемдік бейбітшілік кезеңі – Пакс Британика (латын тілінен аударғанда "Британдық бейбітшілік", Pax Romana үлгісімен құрылған) – алып державалар арасындағы салыстырмалы бейбітшілік кезеңі. Осы кезеңде Ұлыбритания империясы әлемдік гегемониялық күшке айналып, қосымша бейресми империяны дамытып, "жаһандық полицей" рөлін қабылдады. 1815 жылдан 1914 жылға дейінгі аралық, Ұлыбританияның "империялық ғасыры" деп аталатын кезеңде, шамамен 10 000 000 шаршы миль (25 899 900 км²) аумақ және шамамен 400 миллион адам Ұлыбритания империясына қосылды. Наполеон Франциясының үстінен жеңіс Ұлыбританияны күшті халықаралық бәсекелессіз қалдырды, мүмкін Орталық Азиядағы Ресейден басқа. Ресей Балқандағы ықпалын кеңейтуге тырысқанда, британдықтар мен француздар оларды Қырым соғысында (1853–1856) жеңіп, әлсіз Осман империясын қорғады. Ұлыбританияның Корольдік теңіз флоты негізгі теңіз сауда жолдарының көп бөлігін бақылап, теңізде сөзсіз билік құрды. Өзінің отарларына ресми бақылау жасаумен қатар, Ұлыбританияның әлемдік саудадағы үстемдігі Азия, Солтүстік Америка, Океания және Африка сияқты көптеген аймақтарға қол жеткізуді тиімді түрде бақылап отырды. Британдық саудагерлер, кемешілер және банкирлер басқа империяларға қарағанда айқын артықшылыққа ие болғандықтан, Ұлыбритания өз отарларынан өзге бейресми империяға да ие болды.

Тарих

Америка революциясындағы Британдық Американың маңызды бөлігі болған Он үш колонияны жоғалтқаннан кейін, Ұлыбритания Азияға, Тынық мұхитына және кейіннен Африкаға бет бұрды. Осы сапарлардың нәтижесінде Екінші Британ империясы (1783–1815) құрылды. Өнеркәсіптік революция 18 ғасырдың соңында Ұлыбританияда басталды және Адам Смиттің "Ұлттардың байлығы" (1776) сияқты еркін нарықтар туралы жаңа идеялар пайда болды. 1840 жылдары еркін сауда Ұлыбританияның басты қағидасына айналды. Ол Ұлыбританияның экономикалық өсуіне және қаржылық үстемдігіне үлкен үлес қосты. 1815 жылы Наполеон соғыстары аяқталғаннан бастап 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін Ұлыбритания әлемдік гегемон (ең күшті держава) рөлін атқарды. 1815 жылы Британдық Цейлонды (қазіргі Шри-Ланка) аннексиялау арқылы маңызды теңіз сауда жолдарында "Британдық бейбітшілік" орнатылды. Парсы шығанағындағы британдық резиденциясы кезінде жергілікті араб билеушілері Ұлыбританияның аймақты қорғауын ресмилеген бірқатар келісімдерге келісті. Ұлыбритания 1820 жылғы Жалпы теңіз келісімі деп аталатын аймақтағы қарақшылыққа қарсы келісімді барлық араб билеушілеріне енгізді. 1853 жылғы Мәңгілік теңіз келісіміне қол қою арқылы араб билеушілері теңізде соғыс жүргізу құқығынан бас тарды, оның орнына Ұлыбританиядан сыртқы қатерлерден қорғау алды. Британдық әскери және коммерциялық күштердің әлемдік үстемдігіне Еуропаның бөлінген және салыстырмалы түрде әлсіз болуы, сондай-ақ Корольдік теңіз флотының әлемнің барлық мұхиттары мен теңіздерінде болуы көмектесті. Ұлыбритания өз империясынан тыс жерлерде де Қытай, Сиам және Аргентина сияқты көптеген елдермен сауданы бақылады. Вена конгресінен кейін Британ империясының экономикалық күші теңіздік үстемдік және континенттік Еуропадағы билік тепе-теңдігін сақтауға бағытталған дипломатиялық күш-жігер арқылы дамыды. Осы дәуірде Корольдік теңіз флоты басқа елдерге пайда келтірген, мысалы, қарақшылықты тоқтату және құл саудасын жою сияқты қызметтерді бүкіл әлемде көрсетті. 1807 жылғы Құл саудасы заңы Британ империясы бойынша саудаға тыйым салды, содан кейін Корольдік теңіз флоты Батыс Африка эскадрильясын құрды және үкімет бұл тыйымды күшіне енгізуге мүмкіндік беретін халықаралық шарттар туралы келіссөздер жүргізді. Алайда, теңіз күші құрлықта көрінбеді. Үлкен державалар арасындағы құрлық соғыстарына Қырым соғысы, Франко-Австрия соғысы, Австрия-Пруссия соғысы және Франко-Пруссия соғысы, сондай-ақ кіші державалар арасындағы көптеген қақтығыстар жатты. Корольдік флот Қытай империясына қарсы Бірінші опиум соғысын (1839–1842) және Екінші опиум соғысын (1856–1860) жүргізді. Корольдік флот әлемдегі басқа екі флоттан да күшті болды. 1815 жылдан бастап 1890 және 1898 жылдардағы неміс теңіз заңдары қабылданғанға дейін Франция ғана әлеуетті теңіз қатері болып саналды. Қырым соғысынан басқа, ол 1815 жылдан 1914 жылға дейін ешқандай ірі соғысқа қатыспады. Ең шешуші оқиға Англия-Мысыр соғысынан туды, нәтижесінде Ұлыбритания Мысырды жеті онжылдыққа басып алды, тіпті Осман империясы 1914 жылға дейін номиналды меншікті сақтады. Тарихшы А.Ж.П. Тейлор бұл "үлкен оқиға болды, шын мәнінде, Седан шайқасы мен Ресейдің Жапон соғысында жеңілгені арасындағы халықаралық қатынастардағы жалғыз нақты оқиға болды" деді. Тейлор ұзақ мерзімді әсерін атап өтті: Мысырды британдық оккупациялау күштер тепе-теңдігін өзгертті. Бұл Ұлыбританияға Үндістанға дейінгі жолдың қауіпсіздігін қамтамасыз етумен қатар, оларды Шығыс Жерорта теңізі мен Таяу Шығыстың иелеріне айналдырды, бұл оларға Ресейге қарсы тұрып, тығыздықта тұрып, он жылдан кейін Франко-Ресей одағына жол ашты. Ұлыбритания дүние жүзіндегі елдермен тауарлар мен капиталдармен кеңінен сауда жасап, 1840 жылдан кейін еркін сауда саясатын қабылдады. Британ империясының күшінің өсуі 19 ғасырдың екінші жартысында ойлап табылған жаңа технологиялар – пароходтар мен телеграфтар арқылы күшейтілді, бұл империяны басқаруға және қорғауға мүмкіндік берді. 1902 жылы Британ империясы телеграф сымдарының желісімен, яғни "Барлық қызыл желі" деп аталатын желімен байланысты болды. Британдық бейбітшілік Вена конгресімен құрылған континенттік тәртіптің ыдырауымен әлсіреді. Еуропаның Ұлы державалары арасындағы қарым-қатынас Осман империясының құлдырауы, Крым соғысына әкелген, ал кейіннен Франко-Пруссия соғысынан кейін Италия мен Германия түрінде жаңа ұлттық мемлекеттердің пайда болуы сияқты мәселелермен шиеленісті. Осы екі соғысқа да Еуропаның ең ірі мемлекеттері мен армиялары қатысты. Германияның, Жапон империясының және АҚШ-тың өнеркәсіптік дамуы 19 ғасырдың соңында британдық өнеркәсіптік үстемдіктің салыстырмалы түрде төмендеуіне әкелді. 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуы Британдық бейбітшіліктің соңына белгі салды. Алайда, Британ империясы екінші дүниежүзілік соғыс 1945 жылы аяқталғанға дейін ең ірі колониялық империя болып қала берді, ал Ұлыбритания 1956 жылғы Суэц каналы дағдарысына дейін жетекші державалардың бірі болып қала берді, оның барысында АҚШ пен (шамалы дәрежеде) КСРО қысымымен британдық және француз әскерлері Мысырдан шығарылуға мәжбүр болды.

After losing the Thirteen Colonies, a significant part of British America, in the American Revolution, Britain turned towards Asia, the Pacific and later Africa with subsequent exploration leading to the rise of the Second British Empire (1783–1815). The Industrial Revolution began in Great Britain in the late 18th century and new ideas emerged about free markets, such as Adam Smith's The Wealth of Nations (1776). Free trade became a central principle that Britain practiced by the 1840s. It played a key role in Britain's economic growth and financial dominance. From the end of the Napoleonic Wars in 1815 until World War I in 1914, the United Kingdom played the role of global hegemon (most powerful actor). Imposition of a "British Peace" on key maritime trade routes began in 1815 with the annexation of British Ceylon (now Sri Lanka). Under the British Residency of the Persian Gulf, local Arab rulers agreed to a number of treaties that formalised Britain's protection of the region. Britain imposed an anti piracy treaty, known as the General Maritime Treaty of 1820, on all Arab rulers in the region. By signing the Perpetual Maritime Truce of 1853, Arab rulers gave up their right to wage war at sea in return for British protection against external threats. The global superiority of British military and commerce was aided by a divided and relatively weak continental Europe, and the presence of the Royal Navy on all of the world's oceans and seas. Even outside its formal empire, Britain controlled trade with many countries such as China, Siam, and Argentina. Following the Congress of Vienna, the British Empire's economic strength continued to develop through naval dominance and diplomatic efforts to maintain a balance of power in continental Europe. In this era, the Royal Navy provided services around the world that benefited other nations, such as suppressing piracy and blocking the slave trade. The Slave Trade Act 1807 had banned the trade across the British Empire, after which the Royal Navy established the West Africa Squadron and the government negotiated international treaties under which they could enforce the ban. Sea power, however, did not project on land. Land wars fought between the major powers include the Crimean War, the Franco Austrian War, the Austro Prussian War and the Franco Prussian War, as well as numerous conflicts between lesser powers. The Royal Navy prosecuted the First Opium War (18391842) and Second Opium War (18561860) against Imperial China. The Royal Navy was superior to any other two navies in the world, combined. Between 1815 and the passage of the German naval laws of 1890 and 1898, only France was a potential naval threat. Apart from the Crimean War, it dd not engage in any major warfare from 1815 to 1914. The most decisive event emerged from the Anglo Egyptian War, which resulted in the British occupation of Egypt for seven decades, even though the Ottoman Empire retained nominal ownership until 1914. Historian A. J. P. Taylor says that this "was a great event; indeed, the only real event in international relations between the Battle of Sedan and the defeat of Russia in the Russo Japanese war". Taylor emphasizes the long term impact:

The British occupation of Egypt altered the balance of power. It not only gave the British security for their route to India; it made them masters of the Eastern Mediterranean and the Middle East; it made it unnecessary for them to stand in the front line against Russia at the Straits And thus prepared the way for the Franco Russian Alliance ten years later. Britain traded goods and capital extensively with countries around the world, adopting a free trade policy after 1840. The growth of British imperial strength was further underpinned by the steamship and the telegraph, new technologies invented in the second half of the 19th century, allowing it to control and defend the empire. By 1902, the British Empire was linked together by a network of telegraph cables, the so called All Red Line. The Pax Britannica was weakened by the breakdown of the continental order which had been established by the Congress of Vienna. Relations between the Great Powers of Europe were strained to breaking point by issues such as the decline of the Ottoman Empire, which led to the Crimean War, and later the emergence of new nation states in the form of Italy and Germany after the Franco Prussian War. Both of these wars involved Europe's largest states and armies. The industrialisation of Germany, the Empire of Japan, and the United States contributed to the relative decline of British industrial supremacy in the late 19th century. The start of World War I in 1914 marked the end of the Pax Britannica. However, the British Empire remained the biggest colonial empire until the start of decolonization after World War II ended in 1945, and Britain remained one of the leading powers until the Suez Crisis in 1956, during which British and French troops were forced to withdraw from Egypt under pressure from the United States and (to a lesser extent) the Soviet Union.