Кіріспе
Ресейлік публицист және саясаткер Александр Дмитриевич Протопопов (Ланг ру; 30 желтоқсан 1866 [О. С. 18 желтоқсан 1866] 27 қазан 1918) - 1916 жылдың қыркүйегінен 1917 жылдың ақпанына дейін ішкі істер министрі болып қызмет еткен ресейлік публицист және саясаткер. Протопопов 1905 жылғы Революциядан кейін Ресейдегі либералды саясаттың жетекшісі болды және Октябрь партиясымен Мемлекеттік Думаға сайланды. Протопопов Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде императрица Александраның қолдауымен ішкі істер министрі болып тағайындалды, бірақ оның тәжірибесіздігі мен психикалық тұрақсыздығы Ресейге соғыс әсерін жеңілдете алмады және император үкіметінің құлдырауына ықпал етті. Протопопов ішкі істер министрі болды, бірақ оны саяси сәтсіздіктері, психикалық жағдайының нашарлауы және Григорий Распутинмен тығыз қарым-қатынасы үшін, ақпан революциясына дейін отставкаға кетуге мәжбүр болды. Бернард Парестің айтуынша, Протопопов "саяси агент болған; бірақ оның саясаттағы ниеті, оның атқарып жүрген лауазымын ескере отырып, тарихи қызығушылық туғызады".
Alexander Dmitrievich Protopopov (Lang ru; 30 December 1866 [O. S. 18 December 1866] – 27 October 1918) was a Russian publicist and politician who served as the interior minister from September 1916 to February 1917. Protopopov became a leading liberal politician in Russia after the Russian Revolution of 1905 and elected to the State Duma with the Octobrist Party. Protopopov was appointed interior minister with the support of Empress Alexandra during World War I, but his inexperience and mental instability failed to relieve the effects of the war on Russia and contributed to the decline of the imperial government. Protopopov remained Minister of the Interior despite attempts to remove him for his policy failures, worsening mental state, and close relationship with Grigori Rasputin until he was forced to resign shortly before the February Revolution. According to Bernard Pares, Protopopov "was merely a political agent; but his intentions as to policy, considering the post which he held, are of historical interest."
Ерте өмір
Александр Дмитриевич Протопопов 1866 жылы 18 желтоқсанда Симбирск қаласында (Александр Керенский мен Владимир Лениннің үйі) дүниеге келді. Протопопов император гвардиясының атлы гранадер полкіне тағайындалғанға дейін кадет ретінде Николаевское кавалерийское училищеге оқуға түсті. 1889 жылы әскерден кеткен соң, Протопопов заңгерлік білім алып, әкесі тұрған тоқыма фабрикасының директоры болды. Бір кездері Протопопов Санкт-Петербургке көшіп, қаржы саласында белсенділік танытты.
Саяси мансап
1907 жылы Протопопов Октябрист партиясының мүшесі ретінде Үшінші және Төртінші Думаға делегат болып сайланды. 1912 жылы Протопопов Карсунский уездінің дворяндық маршалы болып сайланды. 1916 жылы Симбирск губернаторлығының маршалы болып сайланды және сонымен қатар неміс синдикаттарына тәуелді банктер бақылайтын металл өңдеу өнеркәсібі кеңесінің президенті болды. 1913 жылдың қарашасында немесе 1914 жылдың мамырында Протопопов Михаил Родзянконың басшылығымен Императорлық Думаның вице-президенті болып тағайындалды, 1914 жылдан 1916 жылға дейін спикердің орынбасары болды. Протопопов банктер қаржыландыратын "Русская воля" ("Ресей еркі") газетін құрды және Николай Гредескул мен Александр Амфитеатровты журналистер етіп тағайындады. Жозеф Т. Фурманның айтуынша, Протопопов 1915 жылдың соңында алты ай бойы Петр Бадмаевтың клиникасында емделіп жатты. 1916 жылдың көктемінде Родзянконың өтініші бойынша Протопопов Антанта державаларымен, Ресейдің бірінші дүниежүзілік соғыстағы батыс одақтастарымен байланыстарды нығайту үшін Павел Милюковпен бірге Дума мүшелерінің делегациясын басқарды. Протопопов неміс өнеркәсібі мен саясаткер Хьюго Штиннеспен, банкир Фриц М. Варбургпен және швед сыртқы істер министрі Кнут Валленбергпен кездесті. Протопопов Франция мен Ұлыбританиядан оралғаннан кейін британдықтарға жақтас орыс либералдарының қатал қарсылығына тап болды және өзін-өзі қорғау үшін Варбург келіссөздерді бастады деп мәлімдеді. Протопоповтың Ресей мен Германия арасындағы бейбітшілік пен алмасу туралы құпия байланыстары дақылдылыққа айналды, бұл "Нью-Йорк Таймс" газеті бойынша Ресей мен Германия үкіметтерінің жақындасуының белгісі болды. Протопоповты неміс дипломаты Хеллмут Люциус фон Стодтенмен байланыста болған деп күдіктілер көптеп санаған. 1925 жылы нацистік журналист Теодор Фрич бұл оқиғаны қайталап жазды, ол Варбург Германия империясын қиратты, коммунистік істі алға тартты және Еуропа тарихының бүкіл барысын өзгертті деп мәлімдеді.
Ішкі істер министрі
1916 жылы 20 шілдеде Протопопов ресми түрде патша Николай II-мен кездесті, ол оны "мен қатты ұнаған адам" деп сипаттады. Александр Керенский оны "жақсы, сәнді, әсем, мейірімді және әрқашан жағымды" деп сипаттаған. Императрица Александра күйеуін бірнеше рет Протопоповты Ішкі істер министрі етіп тағайындауға шақырды, өйткені Думаның вице-президентін басты лауазымға орналастыру Дума мен монархия арасындағы қарым-қатынасты жақсарта алады. Протопоповтың сұлулығына таңғалған Николай Баянауылдың тұрақсыздық пен тапшылық кезінде полиция мен азық-түлікпен қамтамасыз етуді қамтитын лауазымға лайықтылығы туралы күмәнданады. Протопоповтың бюрократиялық тәжірибесі жоқ, полиция бөлімін де білмейтін. Алайда патша оның 1916 жылдың 16-20 қыркүйегі аралығында Ішкі істер министрлігінің басшысы болып тағайындалуын мақұлдады. Ричард Пайпстің айтуынша, Протопопов ел басқаруға еркіндік алған. Бұрын ол либералдық көзқарас танытса да, Протопопов өзінің жаңа рөлін патшалық автократияны сақтау деп қарастырды. Ставка штабында патша болмағандықтан, Ресей үкіметі Анна Вирубованың көмекші көмегімен император, Григорий Распутин мен Протопоповтың жеке мәселесі ретінде басқарылды. Протопопов өзінің алдыңғы адамы Борис Штюрмердің реакциялық саясатын императрицаның қолдауымен жалғастырды. Родзянко мен Бернард Парестің айтуынша, бұл кезде Протопопов психикалық тұрғыдан тұрақсыз болып, сөйлеген сөздері түсініксіз болған. "Қарғаға жазылған жоспарларына қарамастан, ол ешқашан өзі шешуге келген күрделі және маңызды мәселелерді шешу үшін тиімді ұсыныс жасаған жоқ". Қазан айында Протопопов Петроград банкирлерінің бір тобына барлық орыс нанын сатып алып, оны ел бойынша таратуды ұсынды. Протопопов Ресейдің Бірінші дүниежүзілік соғыстағы көптеген жеңілістеріне жауапты деп айыпталған, билікті теріс пайдалану және бас көтеріліс туралы айыптаулар бойынша жоғары деңгейдегі жанжал кезінде тұтқындалған бұрынғы соғыс министрі Владимир Сухомлиновты босатуды бұйырды. Ресей жұртшылығы Протопоповтың қазір кедей және жек көрінетін Сухомлиновты өзінің пәтерінде көргенін білгенде, ол Думада қатты сынға ұшырап, үкіметтің беделіне нұқсан келтірді. Протопопов қоғамдық ұйымдарды, әсіресе Земгорды және Соғыс индустриясы комитеттерін басып тастауды көздеді, бұл бизнес әлемінің қолдауын қайтарып алу үшін, ол оны басқа нәрселерден жақсы білетін. Қарашада Протопопов Думаны таратуды талап етті. Жаңа премьер-министр Александр Трепов Протопоповка ішкі істер министрлігіндегі лауазымын тастап, сауда министрлігін алуға тілек білдіргені туралы айтты, бірақ Протопопов бас тартты. 1916 жылдың қарашасында Трепов Протопоповты қызметінен босатуды Кеңес төрағалығына қабылдаудың ең басты шарты етті. Треповті ұнатпайтын императрица ішкі істер министрлігінде ықпалды лауазымында Протопоповты ұстап қалуға тырысты. 1916 жылы 14 қарашада (О. С.) Трепов Ставкаға барып, патшамен Бірінші дүниежүзілік соғыстың салдарынан туындаған дағдарысты талқылау үшін кездесті, бірақ келесі күні отставкаға кетуге қауіп төндірді. 17 қарашада Николай Покровский сыртқы істер министрі болып тағайындалды, бірақ Протопоповпен келіспеушіліктерден кейін төрт рет отставкаға кетуін жариялады. Покровский американдық қаржы капиталының Ресей экономикасына тартылуын жақтырады. 7 желтоқсанда министрлер кабинеті Протопоповтың патшаға барып, отставкаға кетуін талап етті, бірақ ол патшайымның өтініші бойынша министр болып қайта тағайындалды. 1916 жылдың желтоқсан айында Протопопов земстволарға полиция қызметкерлері қатыспаса, жиналуға тыйым салды. "Протопопов бұл ұйымға революциялық жалақылы қызметкерлер билік етіп отырғанын және оппозициялық белсенділердің азық-түлікпен қамтамасыз ету мәселесіне қатысу талабының саяси емес, практикалық мақсаттарға бағытталғандығын сезінді". Жеткізу проблемалары Протопоповтың басқару қабілетінен тыс болғанда, ол Мәскеу мен басқа қалалардың еврей тұрғындарына тіркеу талаптарын алып тастады. 1917 жылдың басында Протопопов бірнеше рет кешірім сұрап, үкімет отырыстарына қатыспады; ол Думаны таратуды немесе одан әрі кейінге қалдыруды ұсынды. 8 ақпанда патшаның тілегі бойынша Николай Маклаков Протопоповпен бірге Думаны тарату туралы манифест мәтінін жасады. 1945 жылы Дума таратылып, Протопопов диктатор болып жарияланды.
Распутинмен қарым-қатынасы
Григорий Распутин өзінің алдыңғысы Штюрмерге қарағанда Протопоповпен тығыз қарым-қатынаста болды және олар 1912 жылдан бері бір-бірін білетін. Протопопов сифилис ауруының әсерінен зардап шегіп, физикалық әлсіз және психикалық тұрақсыз болып, мистикаға және терең ырымға берілді. Протопопов Петр Бадмаев пен Распутиннің емделуіне жиі баратын. 1916 жылы кешке Протопопов Распутинді сол түні Феликс Юсуповқа бармауға шақырды. Распутин бұл кеңеске құлақ аспай, бірнеше сағаттан кейін Петроградтағы Юсупов сарайында өлтірілді. Кейіннен Протопопов сеанстарда өлі Распутиннен кеңес сұрапты.
Революция және өлім
22 ақпанда ірі зауыттардың жұмысшылары ереуілге шықты. Халықаралық әйелдер күні жұмыс істейтін әйелдер аштыққа, соғысқа және патшалық билікке қарсы көтеріліспен көшелерге шықты. 1917 жылы 25 ақпанда премьер-министр Николай Голицынның пәтерінде жиналған Министрлер кеңесінің отырысында Покровский бүкіл үкіметтің отставкаға кетуін ұсынды. Михаил Беляев Протопоповты қызметінен босатуды ұсынды, өйткені ол оны тәртіпсіздіктің басты себебі деп тапты. Келесі күні Петроград әскери округінің қолбасшысы Протопопов пен Николай Иванов Ақпан төңкерісін басуға тырысты. Алайда, Протопопов патшаның құпия полициясы Охрананың Петроград гарнизонының тәртіпсіз және нашар даярланған әскерлеріне сенуге болмайтындығы туралы ескертулеріне мән бермеді. Орыс императорлық гвардиясының төрт полкінің резервтегі батальондары бүлік шығарып, революционерлерге қосылды. Покровский Мариинский сарайында Министрлер кеңесінің сессиясында Василий Маклаков бастаған Прогрессивті блокпен келіссөздер жүргізу туралы хабарлады, ол үкіметтің отставкасына сөйледі, бірақ Протопопов бас тартудан бас тартты. Көп ұзамай оның пәтері мен кеңсесін көтерілісшілер тонаған, ал Протопопов Мариинский сарайында бас сауғалаған. М. Нелипаның айтуынша: "28 ақпанда Протопопов Таврид сарайына сағат 23.00-де еркін кірді және өзін ұстап алды". Протопоповты бас залга алып кетеді, онда бұрынғы министрлер кабинетінің мүшелерін байнеттермен бекітілген солдаттар қоршап алды. Георгий Львовтың басшылығымен жаңа Ресей Уақытша үкіметі одан ішкі істер министрі лауазымынан кетуін өтінді, егер ол қаласа, "ауру" туралы өтініш жасады. Сол түні Протопопов пен Голицын тұтқындалып, Петр мен Павел қамағына әкелінді. Түрмеде Протопопов өзінің қызметтегі кезеңі туралы егжей-тегжейлі антпен берілген мәлімдемелерді дайындады, бірақ көп ұзамай ол галлюцинациядан зардап шегетін әскери ауруханаға жеткізілді. 1917 жылдың қарашасында Қазан төңкерісінен кейін және большевиктердің билікті басып алуынан кейін Протопопов Мәскеуге көшіріліп, Таганка түрмесіне қамалды. 1918 жылы 27 қазанда Протопоповты Чека жазалап өлтірді, оның ақыл-ой жағдайы сау деп түсіндірілді.