Айтолия: ежелгі грек аймағының тарихы мен географиясы

Кіріспе

онлайн видео ойын

Аэтолия (Αἰτωλία) – Грекияның Коринф шығанағының солтүстік жағалауында орналасқан таулы аймақ, қазіргі Аэтолия-Акарнания облысының шығыс бөлігін құрайды.

География

Ахелос өзені Этолияны Акарнаниядан батысқа қарай бөліп тұрады; солтүстігінде оның Епир және Фессалиямен шекарасы болған, шығысында Озолиялық локриандармен, ал оңтүстігінде Коринф шығанағына кіретін жер Этолияның шекарасын анықтаған. Классикалық дәуірде Этолия екі бөліктен тұрды: батыстағы "Ескі Этолия" (Παλιά Αιτωλία), Ахелос өзенінен Эвенус пен Калидонға дейін; және шығыстағы "Жаңа Этолия" (Νέα Αιτωλία) немесе "Қосымша алынған Этолия" (Αἰτωλία Ἐπίκτητος), Эвенус пен Калидоннан Озолиялық локриандарға дейін. Аймақтың жағалауы тегіс және жемісті, ал ішкі аймағы өнімсіз және таулы болған. Тауларда көптеген жабайы аңдар мекендеген, және грек мифологиясында Калидон қабаны, сондай-ақ Аэтолия қабаны деп аталған, оның аулау оқиғасымен атақ алған.

Ежелгі дәуір

Кюреттер деп аталатын тайпалар, жақын орналасқан Курион тауының атымен немесе Акарнандықтардан ерекшелену үшін, олар қырқылмағандықтарынан аталған, ал Лелегтер бастапқыда осы жерде тұрған, бірақ ертеде Элистен келген гректер, мифтік Аэтолдың жетекшілігімен, колониялар құрды. Дионисий Галикарнас Кюреттердің ежелгі атауы этолиялықтар екенін, ал Лелегтердің ежелгі атауы локриялықтар екенін айтады. Этолиялықтар Троя соғысына өздерінің патшасы Тоас басшылығымен қатысты. Этолия тауларындағы тайпалар – Офионейлер, Аподоттар және Эвританиялықтар. Бұл тайпалардың алғашқы өмір салты ежелгі тарихшыларға үлкен әсер етті. Полибий олардың грек тегіне күмәнданды, ал Ливий олардың македониялықтарға ұқсас тілде сөйлейтінін хабарлайды. Ал Фукидид Эвританиялықтардың өте қиын тілде сөйлегенін және тамағын толығымен шикі жегенін айтады. Олар жартылай варварлық, соғысқа бейім және қарақшыл болды. Олар қолға үйретілген табиғат құдайы Аполлонға және жабайы табиғат құдайы Артемидаға табынды. Олар сондай-ақ Афинаға даналық құдайы ретінде емес, соғыс элементіне баса назар аудара отырып, Арес құдайына қарсы салмақ ретінде табынды. Олар Аполлон мен Артемиданы «Лафрий құдайлары» деп атады, яғни соғыстың олжасы мен тонауының қорғаушылары. Сонымен қатар, олар Геркулес, Ахелой өзені және Вакхқа табынды. Термос, Трихонис көлінің солтүстігіндегі аймақта, 7 ғасырдан кейін Аполлонның «Термиос» ғибадатханасы болды, ол Этолия лигасы кезінде маңызды діни орталыққа айналды. Этолиялықтар парсы соғыстарына қатысудан бас тартты. 426 ж.б.д., Агитий басшылығымен, олар афиналықтарды және олардың одақтастарын жеңді, олар Демосфеннің басшылығымен Аподотия мен Офионейге қарсы шықты. Алайда, олар афиналықтардың көмегімен қорынттықтар басып алған Наупактты қайтара алмады. Архидамиан соғысының соңында этолиялықтар афиналықтардың жалдамалы әскерлері ретінде Сиракузаға қарсы жорыққа қатысты. Кейін ахайлар Калидонды басып алды, бірақ 361 ж.б.д. этолиялықтар оны қайтарып алды. 338 ж.б.д. Филипп II көмегімен Наупактос қайтадан этолиялықтардың қолына көшті. Ламиан соғысы кезінде этолиялықтар афиналық генерал Леостенге Антипатрды жеңуге көмектесті. Нәтижесінде, олар Антипатр мен Кратермен қақтығысқа түсті, үлкен тәуекелге ұшырады, бірақ екі македониялық генерал мен Пердикканың келіспеушілігінен құтқарылды. Акарнаниялықтар олардың жеріне басып кіруге тырысты, бірақ этолиялықтар оларды қашуға мәжбүрледі. Этолиялықтар ертеде біріккен лига, Этолия лигасының құрылғандығын жариялады. Көп ұзамай ол күшті конфедерацияға (симполитияға) айналды және б.з.б. 340 ж. шамасында ежелгі Грециядағы маңызды әскери күштердің біріне айналды. Ол бастапқыда Филипп II билігінде Этолия қалаларының өзара пайда мен қорғаныс үшін ұйымдастырылған еді және македониялық монархтар мен Ахай лигасына күшті қарсылас болды. Македониялықтармен күресте этолиялықтардың көрсеткен батылдығы олардың даңқын арттырды, әсіресе соңғы Амфиктион соғысында жеңіске жеткеннен кейін және Бренннің басшылығымен галлдардың шабуылын тойтарғаннан және Дельфи ғибадатханасын құтқарғаннан кейін. Содан кейін, құтқарушы Зевс құрметіне Сотирия ойындары құрылды. 232 ж.б.д. Агрон басшылығындағы иллирийлер этолиялықтарға шабуыл жасап, көптеген тұтқындар мен олжаны алды. 229 ж.б.д. этолиялықтар Паксос аралының жанындағы теңіз шайқасына Коркира және Ахай лигасымен бірлесіп қатысты, бірақ иллирийліктер мен акарнаниялықтардың коалициясынан жеңілді; нәтижесінде, коркириялықтар қалаларында иллирийлік гарнизонды қабылдауға мәжбүр болды, оған Димитрий Фарос басшылық етті. Этолиялықтардың күші Озолой, Локрия және Фокия, сондай-ақ Беотия жерлерін басып алуымен күшейді. Олар кейін Тегея, Мантинея, Орхомен, Псофида және Фигалия аймақтарында өздерінің Лигасының билігіне бірікті. 220 және 217 жылдар аралығында Ахай және Этолия лигалары арасында әлеуметтік соғыс басталды. Соғысты бірінші болып этолиялықтар спартандықтар мен элеандықтардың көмегімен бастады. Ахайлардың одақтастары – македониялықтар, боеотиялықтар, фокиялықтар, эпироттар, акарнаниялықтар және месениялықтар. Этолиялықтар римдіктермен одақтасты, ал Филипп V Аполлон Термиос ғибадатханасын қиратып, карфагендіктермен одақтасты. Этолиялықтар тіпті Киносефала шайқасында да римдіктер жағында күресуді жалғастырды (б.з.д. 196 ж.), осы одақтың салдарынан Греция үшін туындаған қауіптерге қарамастан. Этолиялықтар Рим Республикасына қарсы Антиох III жағына шықты, ал оның 189 ж.б.д. жеңіліске ұшырауынан кейін, олар Римнің дербес поддандыларына айналды. 146 ж.б.д. Люций Муммий Ахаик ахайларды басып алғаннан кейін, Этолия Ахаяның Рим провинциясының бір бөлігіне айналды. Римдегі азаматтық соғыстардың салдарынан римдік гарнизондары алынып тасталғанда, этолиялықтар да бір-бірімен соғыса бастады. Октавий Актий шайқасында жеңіске жеткеннен кейін, Антоний жағына шыққан этолиялықтар толығымен тарап кетті. Октавий Калидонды ахайларға тапсырды, олар оны толығымен қиратты және Артемида Лафрияның мүсінін Патрасқа көшірді. Рим империясының соңында, бірнеше ғасырлар өткен соң, готтар, гундар және вандалдар шапқындары болды. Этолияның беделі көбінесе дереккөздердегі жағымсыз сипаттамалардан зардап шекті. Полибийдің Ахай лигасының қарсыласы Араттың сөздеріне сүйенгендіктен, сондай-ақ Мегалополис, қарсы Ахай лигасының маңызды орталығы болғандықтан, оның этолиялықтарға қарсы көзқарасы бар деп есептеледі.

Tribes known as Curetes – named after the nearby mountain Kourion, or just to stand out from the Acarnanians, who were called so because they were unshorn – and Leleges originally inhabited the country, but at an early period Greeks from Elis, led by the mythical eponym Aetolus, set up colonies. Dionysius of Halicarnassus mentions that Curetes was the old name of the Aetolians and Leleges the old name of the Locrians. The Aetolians took part in the Trojan War, under their king Thoas. The mountain tribes of Aetolia were the Ophioneis, the Apodotoi, and the Eurytanians. The primitive lifestyle of those tribes made an impression on ancient historians. Polybius doubted their Greek heritage, while Livy reports that they spoke a language similar to the Macedonians. On the other hand, Thucydides claims that Eurytanians spoke a very difficult language and ate their food completely raw. They were semi barbaric, warlike and predatory. They worshiped Apollo as god of tame nature and Artemis as goddess of wilderness. They also worshiped Athena, not as goddess of wisdom, but emphasizing the element of war – i. e. a goddess that was a counterbalance to the god Ares. They called Apollo and Artemis "Laphrios gods," i. e. patrons of the spoils and loot of war. In addition, they worshiped Hercules, the river Achelous and Bacchus. In Thermos, an area north of Trichonis lake, there was after the 7th century a shrine of Apollo “Thermios,” which became a significant religious center during the time of the Aetolian League. The Aetolians refused to participate in the Persian Wars. In 426 BC, led by Aegitios, they defeated the Athenians and their allies, who had turned against Apodotia and Ophioneia under the general command of Demosthenes. However, they failed to regain Naupaktos, which had meanwhile been conquered by the Corinthians with the aid of the Athenians. At the end of the Archidamian War, the Aetolians took part as mercenaries of the Athenians in the expedition against Syracuse. Then the Achaeans occupied Calydon, but the Aetolians recovered it in 361 BC. In 338 BC, Naupaktos was again taken by the Aetolians, with the help of Philip II. During the Lamian War, the Aetolians helped the Athenian general Leosthenes defeat Antipater. As a result, they came into conflict with Antipater and Craterus, taking great risks, but were eventually saved by the disagreement between the two Macedonian generals and Perdiccas. The Acarnanians then attempted to invade their land, but the Aetolians were able to force them to flee. The Aetolians set up a united league, the Aetolian League, in early times. It soon became a powerful confederation (sympoliteia) and by c. 340 BC it became one of the leading military powers in ancient Greece. It had originally been organized during the reign of Philip II by the cities of Aetolia for their mutual benefit and protection and became a formidable rival to the Macedonian monarchs and the Achaean League. The great courage shown by the Aetolians during the fighting against the Macedonians increased their glamour and fame, especially after winning the last Amphictyonic war and even more after repulsing the Gallic invasion under Brennus and rescuing the sanctuary of Delphi. Subsequently, the Sotiria Games were established by the Aetolians, in honour of Zeus the Saviour. In 232 BC, the Illyrians under Agron attacked the Aetolians, and managed to take many prisoners and booty. In 229 BC, the Aetolians participated in a naval battle off the island of Paxos in a coalition with Korkyra and the Achaean League, and were defeated by a coalition of Illyrians and Acarnanians; as a result, the Korkyreans were forced to accept an Illyrian garrison in their city, which was put under the command of Demetrius of Pharos. The Aetolians’ power increasingly magnified with the occupation of the lands of Ozoloi, Locrians and Phocians, as well as Boeotia. They then united under the power of their League in the areas of Tegea, Mantinea, Orchomenus, Psophida and Phigaleia. Between 220 and 217 BC, the Social War broke out between the Achaean and Aetolian Leagues. The war was first started by the Aetolians with the help of the Spartans and Eleans. Allies of the Achaeans were the Macedonians, the Boeotians, the Phocians, the Epirotes, the Acarnanians and the Messenians. The Aetolians allied with the Romans, while Philip V destroyed the temple of Apollo Thermios and allied with the Carthaginians. The Aetolians continued to fight on the side of the Romans even in the Battle of Cynoscephalae (196 BC), ignoring the great dangers looming for Greece as a result of this alliance. The Aetolians took the side of Antiochus III against the Roman Republic, and on the defeat of that monarch in 189 BC, they became virtually the subjects of Rome. Following the conquest of the Achaeans by Lucius Mummius Achaicus in 146 BC, Aetolia became part of the Roman province of Achaea. When the Roman garrisons were withdrawn because of the civil wars in Rome, the Aetolians, too, began to fight each other. Following Octavius’ victory at the Battle of Actium, the Aetolians who had sided with Antony disbanded completely. Octavius handed Calydon over to the Achaeans, who devastated it entirely and moved the statue of Artemis Laphria to Patras. There were subsequent invasions by Goths, Huns, and Vandals several centuries later at the end of the Roman Empire. Aetolia's reputation has suffered from a rather hostile treatment in the sources. Polybius is considered now to have a heavy anti Aetolian bias due to his having relied on Aetolia's opponent Aratus of Achaea, but mainly because of his origin in Megalopolis, a major centre of the rival Achaean League.

Орта ғасырлар

Орта ғасырларда Этолия Византия империясының бір бөлігі болды, кейін түріктерге қарады. Этолия Франсиско Балтазардың "Флоранте мен Лаура" поэмасында еске алынған.