Кіріспе
Археологиядағы жүйелер теориясы және жүйелік ойлаутың қолданылуы Археологиядағы жүйелер теориясы – археологияда жүйелер теориясы мен жүйелік ойлауты қолдану. Ол 1950 жылдары Людвиг фон Берталанффидің еңбегімен бастау алды және 1960 жылдары Сали Р. Бинфорд пен Льюис Бинфордтың «Археологиядағы жаңа көзқарастар» және Кент В. Фланнеридің «Археологиялық жүйелер теориясы және ерте мезоамерика» еңбектері арқылы археологияға енгізілді.
Systems theory in archaeology is the application of systems theory and systems thinking in archaeology. It originated with the work of Ludwig von Bertalanffy in the 1950s, and is introduced in archaeology in the 1960s with the work of Sally R. Binford & Lewis Binford's "New Perspectives in Archaeology" and Kent V. Flannery's "Archaeological Systems Theory and Early Mesoamerica".
Шолу
Берталанфи әртүрлі жүйелердегі әртүрлі айнымалылардың өзара әрекеттесуін түсіндіретін жалпы жүйелер теориясын құруға тырысты, бұл айнымалылардың нақты не білдіргеніне қарамастан. Жүйе өзара әрекеттесетін бөліктердің тобы ретінде анықталды және осы бөліктердің салыстырмалы әсері ережелерге сәйкес келді, олар бір рет жасалып, нақты компоненттеріне қарамастан, жүйені сипаттауға пайдаланылуы мүмкін. Бинфорд бұл мәселені «Археологиядағы жаңа перспективалар» еңбегінде төменгі диапазон теориясы, орта диапазон теориясы және жоғарғы диапазон теориясы деп бөліп көрсетті. Төменгі диапазон теориясы белгілі бір мәдениеттің нақты бір қырын түсіндіру үшін қолданылуы мүмкін, мысалы, Мезоамерика ауыл шаруашылығының археологиясы. Орташа диапазон теориясы кез келген мәдени жүйені оның нақты мәдени контекстінен тыс сипаттауы мүмкін, мысалы, ауыл шаруашылығының археологиясы. Жоғарғы диапазон теориясы кез келген мәдени жүйені, ешқандай ерекшеліктерге тәуелсіз және айнымалылардың сипатына қарамастан түсіндіре алады. Бинфорд сол кезде орта диапазон теориясы археологтардың жете алатын ең жоғары деңгейі болуы мүмкін деп ойлады, бірақ 1970 жылдардың ортасында кейбір ғалымдар жүйелер теориясы нақты жоғарғы диапазон теориясын ұсынады деп сенді. Археолог Кент Фланнери жүйелер теориясының археологияға қолданылуын «Археологиялық жүйелер теориясы және ерте Мезоамерика» атты мақаласында сипаттады. Жүйелер теориясы археологтарға археологиялық деректерді мүлдем жаңа бағытта қарастыруға мүмкіндік берді. Енді зерттеліп отырған нысанның қандай екені маңызды емес, себебі ол құрамына дейін талданды. Мәдениет субъективті болуы мүмкін, бірақ жүйелер теориясының моделіне жалпыға ортақ сын бағытталмаса және ол кері шегініп бара жатқан мұздық сияқты математикалық тұрғыдан қарастырылса, нәтижелер объективті болады. Басқаша айтқанда, мәдени шайқастың мәселесі жүйелер теориясының өзінде кемшілік болмаса, мағынасын жояды. Мәдениет енді математикалық тұрғыда түсіндірілетін табиғи жүйелердің біріне айналды.
Сын
Археологтар жүйелер теориясын қатаң математикалық тұрғыдан қолданудың сирек мүмкін екенін анықтады. Ол жүйедегі кері байланыс түрлері арқылы өзара әрекеттесуді сипаттауға негіз болғанымен, Фланнеридің өзі мойындағандай, жүйелер теориясының толыққанды қолданылуы үшін қажетті сандық мәндерді орнату көбінесе мүмкін болмады. Соның салдарынан жүйелер теориясы өзгерістерді түсіндіруден гөрі оларды сипаттауда тиімдірек болып шықты. Жүйелер теориясы сондай-ақ, процессуалдық археологияның бастапқы кезеңдерінде мәдени үлгілердің жоғары деңгейде табылатыны туралы болжамдардың тым оптимистік болғанын көрсетті – бұл процессуалдық археологтардың жүйелер теориясы арқылы күткен нәтижеге кері болды. Дегенмен, жүйелер теориясы мәдени жүйедегі айнымалылардың өзара әрекеттесуін сипаттау үшін бүгінгі күнге дейін қолданылып келеді. Жүйелер теориясы, кем дегенде, процессуалдық археологияның қалыптасуында маңызды рөл атқарды және бұрынғы буынның мәдени-тарихи әдістеріне қарсы бағытталған шақыру болды. Ол өткенді бейтарап түрде қарастыруға және қатаңдық арқылы қателіктерден сақтануға болатынын дәлелдеді.