Кіріспе

жоқ. Осман империясында жас түрік төңкерісінен кейін көптеген саяси партиялар құрылды. Олардың көпшілігі сайлауға қатыспады, керісінше, бұрыннан бар партиялардың бөлшектері болды. Арменияның саяси партиялары 1915 жылға дейін заңды болғанмен, 1909 жылдан кейін этникалық және исламдық партияларға ресми түрде тыйым салынды. Екінші конституциялық дәуір 1912 жылдан кейін аяқталса, Орал соғысы кезінде және Осман монархиясының соңына дейін жаңа партиялар құрылды.

Екінші Конституциялық дәуір партиялары (19081912)

"Одақ және прогресс" комитеті (CUP) İttihad ve Terakki Cemiyeti/Fırkası (İTC/F). Бастапқыда 1889 жылы құрылған құпия революциялық (әлі империалистік) ұйым, кейін 1909 жылы партия болып, Екінші Конституциялық дәуірді бастаған Жас түрік революциясын ұйымдастырды. Революция алдындағы және одан кейінгі ең күшті жас түрік фракциясы, ол отандық орталықтылық пен секуляризмді Осман империясына қол жеткізу жолы ретінде қолдады. Революциядан кейін ол 1908 жылғы сайлауда жеңіске жетті және Мехмед Талат, Исмаил Энвер, Мехмед Назим және Бахаэддин Шакирдің белсенді қанатының бақылауына түсті. 1912 жылғы сайлауды бұрмалағаннан кейін, комитет сол жаздағы төңкерістен кейін үкіметтен шығарылды, бірақ ол 1913 жылы Ұлы қақпаға шабуылдан кейін үкіметті қайтадан қолға алды. Ол Германияға жақтас көшбасшылар Осман империясын Бірінші дүниежүзілік соғысқа тартты, ол кезінде ол христиан миллеттерін нысанаға алған геноцидтерді ұйымдастырды. 1918 жылы соғыстан кейін оның мүшелері оны таратты. Жеке кәсіпкерлік және орталықсыздандыру қауымдастығы [tr] Teşebbüs i Şahsi ve Adem i Merkeziyet Cemiyeti. Мехмед Сабахаддин бастаған бұл партия революция алдында және одан кейін CUP-қа қарсы негізгі оппозиция болды. Оның орнына саяси партия: "Еркіндік партиясы" пайда болды. Ол отандық экономиканы орталықсыздандыруды қолдай отырып, Осман империясына қол жеткізді. "Еркіндік партиясы" Османлы Ахрар Фырқасы. Жеке кәсіпкерлік және орталықсыздандыру қауымдастығының мұрагері, ол 1908 жылғы жалпы сайлауда бәсекелесу үшін орталықсыздандырушылар үшін ұйымдастырылған саяси партия ретінде қызмет етті. Партия сайлауда сәттілік көрмегенмен, ол қанағаттанбаған CUP депутаттарын, сондай-ақ Ұлы визирі Камил Пашаны құттықтап, үлкен парламенттік топ құруға қол жеткізді. Ол 31 наурыздағы оқиғаға қатысы бар деп айыпталып, 1910 жылы таратылды. Осман Демократиялық партиясы [tr] Osmanlı Demokrat Fırkası немесе Fırka i İbad. Ол 1909 жылы екі ескі одақтас: Ибрагим Темо және Абдулла Чевдет құрды және 1911 жылы "Азаттық және келісім" партиясымен бірікті. Ұлт үшін альтруистер комитеті [tr] Fedakâran ı Millet Cemiyeti. Ол 1908 жылы құрылып, 1909 жылы жабылған. Османдық одақ комитеті [tr] Heyet i Müttefika i Osmaniye. 1909 немесе 1910 жылы құрылған қысқа өмір сүретін партия. Мұхаммедтік бірлік партиясы [tr] İttihad ı Muhammedî Fırkası. Бұл дервиш Вахдети құрған исламдық партия. Партия 31 наурыздағы оқиғаға себепкер болды деп айыпталды, содан кейін партияға тыйым салынды және Вахдети өлім жазасына кесілді. Осман радикалды реформа партиясы [tr] İslahat ı Esasiye ı Osmaniye Fırkası. Шәриф Пашаның қонағы. Ол 1909 жылы құрылып, 1913 жылы "Азаттық және келісім" партиясымен бірікті. Ортаққорда бұған қатысты медиа санаты бар: 1909 жылы құрылған партияға көптеген либералдылар "Еркіндік партиясына" тыйым салынғаннан кейін қосылды. Ол 1911 жылы "Азаттық және келісім партиясымен" бірікті. Осман Социалистік партиясы Osmanlı Sosyalist Fırkası (OSF). 1910 жылы социалист Хөсейін Хилми құрған Осман социалистік партиясы. Ол 1913 жылы CUP барлық басқа партияларды басқарғанда тыйым салынды. Халық партиясы Ахали Фыркасы. 1910 жылы Гумюльцинели Исмаил құрған, 1911 жылы "Азаттық және келісім" партиясымен бірікті. Социалистік жұмысшылар федерациясы Социалистік жұмыс федерациясы. Салоникада 1909 жылы құрылған саяси партия және еңбек ұйымы. Федерация IMRO-мен тығыз байланыста болғанымен, Дашнак және Хунчак сияқты "ұлттық" социалистік партия емес екенін мәлімдеді. Ол Түркияны Екінші Интернационалда білдірді және Бірінші Балқан соғысында Салониканы басып алғаннан кейін Грецияда өмір сүруін жалғастырды. Жаңа партия (Осман империясы) [tr] Хизб и Седид. Ол 1911 жылы "Азаттық және келісім" партиясымен бірікті. Прогресс партиясы Хизб и Теракки. CUP-тің сол жақ қанатының бөлшегі, ол 1911 жылы "Азаттық және келісім партиясымен" бірікті. "Азаттық және келісім" партиясы "Хурриет және Итилаф Фырқасы" (ХИФ). 1912 жылғы жалпы сайлауға қатысу үшін құрылған, оның орталықсыздандырушы ағынынан басқа, оппозициялық партиялардың көпшілігі онымен бірігіп, CUP-қа қарсы болды. CUP сайлауды бұзғаннан кейін, ақыр соңында 1913 жылы CUP төңкерісімен құлатылған Ұлы везир Камил Пашаның оралуымен келісімшіл үкімет болды. Бұдан кейін партия Мудрос қарулы келісімге дейін басқыншылыққа ұшырады, содан кейін оның басшылары қалпына келтірілді. Ұлттық Конституциялық партия (Осман империясы) [tr] Millî Meşrutiyet Fırkası. Ол 1912 жылы CUP және Freedom and Accord қарсылық білдірген пантүрікшіл партия ретінде құрылды және бірнеше жылдан кейін жабылды. 1913 жылғы төңкеріс пен Махмуд Шевкет-пашаның өлтірілуі нәтижесінде C...

Атыс бітісі кезеңіндегі және Тәуелсіздік соғысы партиялары (19181922)

Осман либералды халық партиясы Османлы Хурриет первер Авам Фыркасы. 1918 жылдың қазан айының соңында Әли Фетхи (Окяр) бастаған және Мустафа Кемал Паша (Ататүрк) қолдаған КУП-тың оқшаулаушысы, 1919 жылы 6 мамырда КУП-тың жалғасы болғандықтан оған тыйым салынды. Жаңару партиясы Teceddüt Fırkası. Бұл CUP-тің өзі тарағаннан кейінгі жалғасы болды. Ол қысқа уақыт бойы парламенттік көпшілікті иеленді, бірақ Депутаттар палатасы таратылған кезде билікті жоғалтты және ақырында үкімет оны 1919 жылдың 5 мамырында CUP жалғасы деп тыйым салды. "Азаттық және келісім" партиясы "Хурриет және Итилаф Фырқасы" (ХИФ). CUP таратылуымен "Азаттық және келісім" көшбасшылары оңалтылды. Ұлы везир Дамат Ферид-пашаның басшылығымен партия унионисттер мен Мустафа Кемаль (Ататүрк) бастаған түрік ұлтшыл қозғалысына қарсы күресті және одақтастардан жеңілдетілген бейбіт жағдайды алу үшін британдықтарға қолдау білдірді. Түрік Тәуелсіздік соғысының хаотикалық саясаты партияны 1919 жылдың соңына дейін қайтадан іс жүзінде жойылғанға дейін бөліп тастады. Ол 1919 жылғы жалпы сайлауға бойкот жасады. Халықтық экономика партиясы Ахали Иктисат Фыркасы. 1918 жылы құрылған Осман құтқару партиясы Selamet i Osmaniye Fırkası. 1918 жылы құрылған Социал-демократиялық партия Sosyal Demokrat Fırkası. Партия марксистік және Екінші Интернационалға мүше болды. Ол 1919 жылғы жалпы сайлауға қатысып, ешқандай табысқа жетпеді. Ұлттық бостандық партиясы Millî Ahrar Fırkası. 1919 жылы Түркия жұмысшы және шаруалар социалистік партиясы Türkiye İşçi ve Çiftçi Sosyalist Fırkası (TİÇSF) құрылды. Бұл Марксистік-Лениндік партия, ол Үшінші Интернационалға мүше болды. Оның жетекшілерінің көбісі Ұлы соғыс кезінде Германияда студенттер болған. Ол 1919 жылы құрылған және Түркияның Тәуелсіздік соғысында Кемалистерді қолдаған. Республика жариялағаннан кейін ол жойылып, 1924 жылы таратылды. Ұлттық түрік партиясы [tr] Milli Türk Fırkası. Ұлттық Конституциялық партияның жалғасы 1919 жылғы жалпы сайлауға қатысып, Аднан Абдулхақ (Адивар) депутат болып сайланды. Османдық Еңбек партиясы Osmanlı Mesai Fırkası. Ол бұрынғы союзшылар социалистік партияларға қарсы салмақ ретінде құрды. Османдық шаруалар қауымдастығы партиясы Osmanlı Çiftçiler Cemiyeti Fırkası. 1919 жылы Түркия Социалистік партиясы Türkiye Sosyalist Fırkası (TSF) құрылды. Социалист Хилмидің Осман Социалистік партиясының мұрагері. Бұл жолы ол Екінші Интернационалға қабылданды және Кемалистерге қарсы болса да, одақтастар басқыншылығы кезінде Стамбулда көптеген жұмысшылар ереуілдерін басқарды. 1922 жылы Хюсейин Хилми тұтқындалады, ал партия көп ұзамай таратылады. Ұлттық консервативтік партия Милли Мухафазакар Фырка. 1919 жылы құлағаннан кейін "Азаттық және келісім" партиясынан бөлініп шыққан, Мұстафа Сабри бастаған исламшылдар. Анадолу және Румели ұлттық құқық қорғау қауымдастығы Anadolu ve Rumeli Müdâfaa i Hukuk Cemiyeti (ARMHC). Бұл Осман империясының Ұлы соғыста жеңілгенінен кейін құрылған көптеген аймақтық анти-бөлім ұйымдарының біріккен ұйымы болды. Ерзурум съезінде құрылған бұл партия Түрік ұлтшыл қозғалысының саяси бөлімі болды және Мұстафа Кемал пашаның басшылығымен құрылды. Ол 1919 және 1920 жылдардағы сайлауда жеңіске жетті. Тәуелсіздік соғысынан кейін ол өзінің атын "Халық партиясы" және кейін "Республикалық халық партиясы" деп өзгертті. Ұйымның көпшілігі бұрынғы одақтастар болды. Ұлттық құтқару тобы [tr] Felâh ı Vatan. Бұл 1919 жылғы жалпы сайлауда сайланған ұлттық депутаттар құрған парламенттік топ. Еңбек партиясы Амеле Фыркасы. 1920 жылы құрылған. "Шымылданған еркіндік және келісім" партиясы Мүтедил Хүрриет және Итилаф Фырқасы (МХІФ). Мәхмед Садықты алып тастаған "Азаттық пен келісімнің" күшсіз жалғасы. 1920 жылы құрылған. Түркияның Коммунистік партиясы Türkiye Komünist Partisi (TKP). Марксистік-лениндік партия, Мұстафа Суфи бастаған. Ол TİÇSF және Этем Черкестен қолдау алды. Ол 1920 жылы құрылғаннан кейін Үшінші Интернационалға қабылданды. Келесі жылы Суфи мен оның басшылары пойыз вагонында өлтірілді. Республика кезінде 1988 жылға дейін заңсыз немесе басқаша түрде өмір сүруін жалғастырды. Түрік Халық Коммунистік партиясы [tr] Türkiye Halk İştirakiyun Fırkası (THİF). Салих Хачиоглу бастаған ТКП саяси қанаты. 1920 жылы құрылған, негізінен Анатолияда белсенді болды және Түркияның алғашқы заңды коммунистік партиясы болды. Ол Черкес Этем бүлік шығарғаннан кейін өздігінен тарады. Түрік ауыл шаруашылығы партиясы Türkiye Zürra Fırkası. 1920 жылы құрылған. Түрік коммунистік партиясы Türkiye Komünist Fırkası (TKF). 1920 жылы Мустафа Кемал Паша (Ататүрк) ТКП ықпалын әлсірету үшін құрған жалған к...

Этникалық партиялар

Болгарияның конституциялық клубтары Съюз на българских конституционни клубове. IMRO-ның саяси қанаты. 1909 жылы этникалық партияларға қарсы заңмен тыйым салынды. Халықтық федеративтік партия (Болгария секциясы) Народна федеративна партия (българска секция). Болгарияның Конституциялық клубтарының бәсекелесі IMRO-ның солшыл саяси қанаты. 1909 жылы құрылған, 1910 жылы тыйым салынған. Армяндық партия Արմենական Կուսակցություն. 1885 жылы құрылған, ең көне армяндық саяси партия. Ол терроризмге қатыспаса да, феддаиларды қолдады. 1921 жылы Армения Демократиялық Либералды партиясымен бірікті. Социал-демократтар Хунчакиан партиясы Социал-демократтар Хնչакян партиясы. Арменияның революциялық марксистік мүдделері бойынша терроризмге қатысқан және федаи топтарына қолдау көрсеткен партия. 1887 жылы құрылған. 1908 жылдан кейін заңдастырылды, бірақ 1913 жылдан кейін агитация қайта басталды. Техтир заңына дейін тыйым салынған, оның басшылары тұтқындалып, жазаға кесілді. Армян революциялық федерациясы Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւն. Дашнак партиясы деп те аталады, ол 1890 жылы ханшақтардан сәл өзгеше идеологиясы бар революциялық социалистік армян мүдделері партиясы ретінде құрылды. Абдул Хамид II билігінің екінші жартысында терроризмге, феддаилерге және жауынгерлік әрекеттерге қатысты. 1905 жылы сұлтанға қастандық жасауға тырысты. 1907 жылы барлық қажетті құралдармен сұлтанды құлату туралы КУП-пен келісімге қол қойды. Сол жылы Екінші Интернационалға да қабылданды. Революциядан кейін заңдастырылды. Гунчак туыстарына қарағанда партия әрмендіктерді азат ету үшін Осман империясы жүйесінде жұмыс істеуге дайын болды. 1912 жылғы сайлауда CUP партиясымен сайлауалды одаққа қатысты. Османдық Арменияда реформалар пакетін енгізу үшін CUP-пен келіссөздер жүргізді. Бірінші дүниежүзілік соғыстың алдында Ресейдің ішінде бүлік шығаруға тырыспады. Техтир заңына дейін тыйым салынған, оның басшылары тұтқындалып, жазаға кесілді. Тірі қалған мүшелері Ресей армиясына және Анадолиядағы басып алынған аумақтарды басқаруға кірістірілді. Армения Демократиялық Республикасының құрылтайшы партиясы. Серб Демократиялық Лигасы Српска демократска лига у Отоманской царевини. 1908 жылы Сербияның Четниктер ұйымының саяси қанаты ретінде құрылған. 1909 жылы Жас араб қоғамы немесе Аль-Фатат جمعية العربية الفتاة ه. Жас түрік төңкерісінен кейін құрылған. Арабтың жер асты ұлтшыл ұйымы. Арабтардың көтерілісі мен Сирия патшалығын құруда маңызды рөл атқарды. Мандат мәселесіне байланысты 1920 жылы таратылды. Әкімшілік орталықсыздандыру үшін Осман партиясы الحزب العثماني للامركزية الإدارية. 1913 жылы араб елдерінің орталықсыздандырылуын жақтаған жер асты араб мүдделері партиясы ретінде құрылған. Оның орталығы Каирде, бірақ оның көпшілігі Сирияда болды. Оны Цемаль-паша нысанаға алған. Палестинадағы еврейлік социал-демократиялық еңбек партиясы (Поале Сион) פועלי ציון. 1915 жылы Екінші Интернационалға қосылған Сионисттік-еңбекшіл қозғалысы Поале Сионның Осман Палестинадағы бөлімшесі. Филиал 1906 жылы құрылған. Ол Хашомер жауынгерлік күштеріне жақын болды. Курд ынтымақтастығы мен прогресі қоғамы Cemiyeta Teawun û Tereqiya Kurd. Революциядан кейін құрылған күрдтер мүддесі жөніндегі ұйым. 1909 жылы тыйым салынды. Курдистанның өрлеуі қоғамы Cemîyeta Tealîya Kurdistanê. 1917 жылы күрдтердің құпия ұлтшыл ұйымы ретінде құрылған. Абдулкадир Убейдулла бастаған бұл топ Вудро Вильсонның он төрт нүктесі бойынша Осман империясынан автономия немесе тәуелсіздік талап етті. Алайда автономия немесе тәуелсіздік мәселесі ұйымның бөлінуіне себеп болды және ол 1920 жылы таратылды. Оның көпшілігі Кочгири көтерілісіне қатысқан. Күрд бостандығы қоғамы Civata Azadiya Kurd. Сондай-ақ, Азадди деп аталады, ол 1921 жылы құрылған. Ол Бейтушебаб пен Шейх Саид көтерілістерін туғызды. Кейіннен оның мүшелері Xoybûn-ға қосылды. Шәркестік одақ және қайырымдылық қоғамы Адыгэ Зэготын ыки Зэдээпыэн Хасэ. Революциядан кейін құрылған бұл түрік османдықтарының мәдени бірлестігі болды. Республика 1923 жылы оны тыйым салды.