Кіріспе

Акулалар түрлері Акулалар тұқымдасына жататын, ұзындығы шамамен бір метрге жететін, ең үлкен акула түрі - қарапайым (Alopias vulpinus) атлантикалық акула. Оның ұзындығының жартысы - құйрық қанатының ұзын жоғарғы жағы. Оның денесі ағынды, қысқа ұшты мұрны және кішігірім көздері бар, қарапайым бұршақ бұршаққа ұқсайды (әдетте оны Пелагикалық бұршақпен шатастырады). Бұл түрді оның қарынның ақ түстері арқылы айырмауға болады, олар кеуде жапырақтарының негізінен таралған. Жалпы, бұл құс бүкіл әлемде тропикалық және жылы суларда таралған, бірақ салқын температураны артық көреді. Ол жағалауға жақын және ашық мұхитта, жер бетінен тереңдікке дейін кездеседі. Ол маусымдық көшіп-қонып, жазды төменгі кеңдіктерде өткізеді. Тарих бойы көптеген қиял-ғажайып әңгімелерден бастау алған қарапайым бұршақтың ұзын құйрығы олжасына күшсіз қылу үшін қамшы сияқты қолданылады. Бұл түр негізінен арын және анчоу сияқты шағын жемшөп балықтарымен қоректенеді. Бұл судан секіріп шығатын жылдам, күшті жүзуші және физиологиялық бейімделулері бар, бұл оған қоршаған теңіз суынан гөрі ішкі дене температурасын жоғары ұстауға мүмкіндік береді. Жалпы, балапандар анасының жұмыртқасымен қоректенетін жасушалы эмбриондармен, аплаценталық вивипароздық репродукция тәсілімен таралады. Әйелдер, әдетте, тоғыз ай жүкті болғаннан кейін бір мезгілде төрт нәресте туады. Оның көлеміне қарамастан, қарапайым бұршақ адам үшін өте қауіпті емес, себебі оның тістері салыстырмалы түрде кішкентай және ұялшақ. Коммерциялық балықшылар оны ет, қанаттары, терісі және бауыр майы үшін жоғары бағалайды; оның бүкіл аймағында үлкен саны ұзын аумен және желкенді балық аулаумен ұсталады. Бұл акуланы балық аулаушылар да оның ілгекпен және арқанмен ерекше күресуі үшін жоғары бағалайды. Қара акуланың көбеюі аз, сондықтан ол көп уақыт бойы балық аулаудың ауыр қысымына төтеп бере алмайды, мысалы, 1980 жылдары Калифорнияның жағасында акулалық балық аулаудың тез құлдырауы. Әлемнің көптеген жерлерінде коммерциялық мақсатта пайдаланудың артуымен, Халықаралық табиғат қорғау одағы бұл түрді зардап шеккен түр ретінде бағалады.

Таксономия және филогенезия

Squalus vulpinus деп аталатын қарапайым бұршақ құс құсының алғашқы ғылыми сипаттамасын француз натуралисті Пьер Жозеф Боннатерр 1788 жылы Tableau encyclopédique et méthodique des trois règnes de la nature деген еңбегінде жазған.

Тарату

Жалпы, бұршақ балықтарының таралу аймағы бүкіл әлем бойынша тропикалық және суық суларды қамтиды. Атлантикалық мұхиттың батысында Ньюфаундлендтен Мексика шығанағына дейін кездеседі, бірақ ол Жаңа Англияның солтүстігінде және Венесуэладан Аргентинаға дейін сирек кездеседі. Атлантиканың шығысында Солтүстік теңізден және Британ аралдарынан Ганаға дейін (оның ішінде Мадейра, Азор аралдары, Жерорта және Қара теңіздер), сондай-ақ Анголадан Оңтүстік Африкаға дейін тіркелген. Үнді-Тынық мұхитында бұл түр Танзаниядан бастап Үндістан мен Мальдив аралдарына дейін, Жапония мен Кореядан бастап оңтүстік-шығыс Қытайға дейін, Суматра, шығыс Австралия және Жаңа Зеландияға дейін белгілі; сонымен қатар, Тынық мұхит аралдарының бірқатар аймақтарында, соның ішінде Жаңа Каледония, Қоғам аралдары, Табуаран және Гавай аралдары. Шығыс Тынық мұхитында Британдық Колумбиядан Чилиге дейін, оның ішінде Калифорния шығанағында тіркелді. Өмір тарихының әртүрлі сипаттамалары бар бөлек популяциялар, әрине, Тынық мұхиттың шығысында және Үнді мұхитының батысында және басқа жерлерде де бар; бұл түрдің трансокеандық қозғалыстар жасағаны белгісіз. Митохондриялық ДНК-ны талдау үш мұхиттың да ортақ тұқымдас балықтардың аймақтық генетикалық ерекшеліктерін анықтады. Бұл түрлі аймақтардағы акулалар өте қозғалмалы болғанына қарамастан, сирек араласқан деген ойды растауы мүмкін.

Тіршілік ету ортасы

Қалыпты бұталар құрлықтық суларда да, ашық мұхитта да тіршілік етеді. Олар құрлыққа жақын жерлерде, әсіресе жасөспірімдер, олар жағалаудағы мекенжайлар, мысалы шығанақтарда жиі кездеседі. Көптеген адамдар жер бетіне жақын кездеседі, бірақ бұл түрдің кем дегенде тереңдігі тіркелген. Жалпы, олар су температурасын жақсы көреді, бірақ кем дегенде кейде шамамен кездеседі. Ламидалар тұқымдасының жылдам жүзуші акулалары сияқты, жалпы, бұлшық еттің желкені бойымен аэробтық қызыл бұлшық еттің жолағы бар, ол ұзақ уақыт бойы күшті және тиімді жиырылуға қабілетті. Сонымен қатар, олардың денелерінде баяу тотықтырғыш бұлшық еттері және rete mirabile ("көрікті тор") деп аталатын қан тамырларының қарсы ағымды алмасу жүйесі бар, бұл оларға дене қызуын өндіруге және сақтауға мүмкіндік береді. Қарапайым бұршақтардың қызыл бұлшық еттеріндегі температура қоршаған теңіз суынан 2 °C (3,6 °F) жоғары, бірақ жеке ерекшеліктер байқалады. Кемеде жүретін және үлкен көзді балықтардан айырмашылығы, қарапайым балықтардың көздері мен миын температураның өзгеруінен қорғайтын орбитальді rete mirabile жоқ. Жас қарапайым балықтардың үлкен акулаларға жем болуына жол беріледі. Жаңа Зеландияның жағалауында қарапайым балықтарды жейтін қасқырлар байқалады, бірақ ересектерде табиғи жыртқыш жоқ. Жалпы бұршақтан алынған паразиттерге протозой Giardia intestinalis жатады. Көптеген есептерде жалпы бұршақтар құйрық қанаттарының ұзын жоғарғы жақтарымен жемді шағып тастайды, және олар көбінесе құйрығымен ұзын саптарға ілінеді. 1914 жылдың шілдесінде акулаларды бақылайтын Рассел Коулс бір акуланың аузын ауызға айналдырып, аузынан айырылған балықтарды ауызға түсіріп жатқанын көріпті. 1923 жылдың 14 сәуірінде атақты океанограф В. Э. Аллен Скриппс институтының айлағында Калифорниялық ащы акуланың (Atherinopsis californiensis) артынан жүзіп бара жатқан ащы акуланы байқады. Акула кішкентай балықты ұстап алады да, құйрығын "арбаның қамшысындай" "қаңқа-қаңқа" етіп су үстінде айдап, нысанасын қатты жарақаттайды. 1865 жылдың қысында ирландтық ихтиолог Гарри Блейк Нокс Дублин шығанағында бір бұршақ акуласының жараланған лоунды (бәлкім, үлкен солтүстік суға секіруші, Гавия иммер) құйрығымен соққылайтынын көргенін мәлімдеді, содан кейін ол оны жұтып алды. Блейк Нокстың бұл пікірін кейін басқа да сарапшылар күмәнге ұшыратып, бұршақтың құйрығы мұндай соққыны жасауға жеткілікті қатаң немесе бұлшықетті емес деп мәлімдеді. Олар өздерінің барлық аймақтарында көбейеді деп есептеледі; белгілі бір балабақша аймағы - Оңтүстік Калифорния шығанағы. Жазғы уақытта, әдетте шілде немесе тамыз айларында көбейеді, ал тоғыз айлық жүктілік кезеңінен кейін наурыздан маусымға дейін босану болады. Жасушалар аналық жұмыртқадан тамақтанады. Жаңа туған балалардың ұзындығы мен салмағы анасының салмағына байланысты. Жас балапандар бір жылдай, ал ересектер бір жылдай өседі. Құрама Штаттарда әлі күнге дейін кәдімгі балық ауланады, оның шамамен 85% -ы Тынық мұхит пен 15% -ы Атлантикадан келеді. Ең үлкен аулар Калифорния Орегон штатының желкенді торлы балық шаруашылығынан сақталған, ол өзінің назарын құнды қылыш балықтарына (Xiphias gladius) аулады, бірақ әлі де қосалқы ау ретінде тұқымдас балықтарды алады. Тынық мұхит теңізіндегі балықтардың аз мөлшерін арпундар, ұсақ торлар мен ұзын баулар арқылы ұстайды. Атлантикада бұталар негізінен қылыш балық пен тунды аулауға арналған ұзын жіппен ұсталады.

Рекреациялық балық аулау

Спорттық балықшылар үшін қарапайым балықшылар қысқа тұмсықты мако акуласымен (Isurus oxyrhinchus) бірге ең мықты күресуші акулалардың бірі ретінде жақсы қарастырылады және Халықаралық ойын балықтары қауымдастығы оларды ойын балықтары ретінде бағалайды. Олар Калифорния, Оңтүстік Африка және басқа да жерлерде балық аулаушылар арқылы ілесіп, шұңқырмен сүйреп, балық аулайды. Фрэнк Мундус бұталық акулаларды "өте өсектей" және "макоға қарағанда, "көктерек балықтарды" "көктерек балықтарға қарағанда, қаттырақ жазады" деп атаған.

Қорғау

Үш түрлі акула түрін де 2007 жылы Халықаралық табиғат қорғау одағы деректердің жетіспеушілігінен осал деп қайта бағалады.

Тарихи түсініктер

Грек философы Аристотель (б.з.д. 384-322 жж.) қарапайым егінді орақшы туралы алғашқы байқауларын жазды. Ол өзінің "Анималия тарихы" атты еңбегінде, балық аулаушы құс балық аулаушы құстарды балық аулаушы жіп арқылы тістеп, өздерін құтқаруға бейім екенін және олар өз балаларын оларды жұтып, қорғап отырғанын айтқан. Ғылыммен расталмаған осы "ақылды" мінез-құлық ежелгі гректерді оны алопекс ("түлкі" деген мағынаны білдіреді) деп атауға итермеледі, осыған байланысты оның қазіргі ғылыми атауы пайда болды.