Кіріспе
Заңның әлеуметтануы, құқықтық әлеуметтану немесе құқық және қоғам көбінесе әлеуметтанудың кіші саласы немесе құқықтық зерттеулер ішіндегі салааралық тәсіл ретінде сипатталады. Кейбіреулер заңның әлеуметтануын әлеуметтану саласына "қажетті түрде" жататын деп санайды, бірақ басқалары оны заң мен әлеуметтану пәндерінің арасында тұтқындалған зерттеу саласы деп санайды. Тағы басқалары оны социологияның субдисциплинасы немесе заң зерттеулерінің саласы ретінде емес, кең әлеуметтік ғылым дәстүрінің өзінде зерттеу саласы ретінде қарастырады. Осыған сәйкес, оны негізгі ағыстағы әлеуметтануға сілтеме жасамай-ақ "заңның жүйелі, теориялық негізделген, эмпирикалық зерттеуі ретінде әлеуметтік тәжірибелер жиынтығы немесе әлеуметтік тәжірибенің аспектісі немесе саласы ретінде" деп сипаттауға болады. Ол заң мен әділеттілікті қоғамның негізгі құрылымының негізгі институттары ретінде "саяси және экономикалық мүдделер, мәдениет пен қоғамның нормативтік тәртібі арасында, өзара тәуелділікті орнату және сақтау, және өздерін консенсус, мәжбүрлеу және әлеуметтік бақылау көздері ретінде құрастыру" ретінде қарастырады. Заң социологиясы социологияның кіші саласы ретінде анықталғанына қарамастан, заң зерттеулерінің немесе өз алдына зерттеу саласының тәсілі ретінде, ол негізінен социологияның дәстүрлеріне, әдістері мен теорияларына, криминологияға, сот төрелігін басқаруға және қылмыстық сот жүйесін айқындайтын процестерге, сондай-ақ аздап басқа әлеуметтік ғылымдарға, мысалы әлеуметтік антропология, саяси ғылым, әлеуметтік саясат, психология және географияға байланысты. Осылайша ол әлеуметтік теорияларды көрсетеді және заң, құқықтық институттар мен құқықтық мінез-құлықты зерттеу үшін әлеуметтік ғылыми әдістерді қолданады. Сондықтан, құқық туралы әлеуметтанушылық зерттеулер заңгерлікті әр түрлі көзқараспен түсінеді. Бұл көзқарастар аналитикалық немесе оң, тарихи және теориялық болып табылады. Нақтырақ айтқанда, құқық әлеуметтануы қоғамдағы құқық зерттеуінің әртүрлі тәсілдерінен тұрады, олар заң, заңдық, заңдық емес институттар мен әлеуметтік факторлар арасындағы өзара әрекеттестікті эмпирикалық тұрғыдан зерттейді және теореттік тұрғыдан қарастырады. Әлеуметтік-құқықтық зерттеулер салаларына құқықтық институттардың әлеуметтік дамуы, әлеуметтік бақылау формалары, құқықтық реттеу, құқықтық мәдениеттер арасындағы өзара іс-қимыл, құқықтық мәселелердің әлеуметтік құрылысы, заң мамандығы және құқық пен әлеуметтік өзгерістер арасындағы байланыс жатады. Заң социологиясы көбінесе салыстырмалы құқық, сын құқықтық зерттеулер, юриспруденция, құқықтық теория, құқық және экономика, құқық және әдебиет сияқты басқа салаларда жүргізілген зерттеулерден пайда алады. Оның мәні және әлеуметтік және саяси жағдайларға байланысты институционалдық мәселелерге бағытталған заң ғылымының мәні, мысалы, криминология мен заңның экономикалық талдауының салааралық салаларында, заң нормаларының күшін кеңейтуге көмектеседі, сонымен қатар олардың әсерін ғылыми алаңдаушылыққа айналдырады.
The sociology of law, legal sociology, or law and society is often described as a sub discipline of sociology or an interdisciplinary approach within legal studies. Some see sociology of law as belonging "necessarily" to the field of sociology, but others tend to consider it a field of research caught up between the disciplines of law and sociology. Still others regard it as neither a subdiscipline of sociology nor a branch of legal studies but as a field of research on its own right within the broader social science tradition. Accordingly, it may be described without reference to mainstream sociology as "the systematic, theoretically grounded, empirical study of law as a set of social practices or as an aspect or field of social experience". It has been seen as treating law and justice as fundamental institutions of the basic structure of society mediating "between political and economic interests, between culture and the normative order of society, establishing and maintaining interdependence, and constituting themselves as sources of consensus, coercion and social control". Irrespective of whether sociology of law is defined as a sub discipline of sociology, an approach within legal studies or a field of research in its own right, it remains intellectually dependent mainly on the traditions, methods and theories of sociology proper, criminology, administration of justice, and processes that define the criminal justice system, as well as to a lesser extent, on other social sciences such as social anthropology, political science, social policy, psychology, and geography. As such, it reflects social theories and employs social scientific methods to study law, legal institutions and legal behavior. The sociological study of law, therefore, understands jurisprudence from differing perspectives. Those perspectives are analytical or positive, historical, and theoretical. More specifically, sociology of law consists of various approaches to the study of law in society, which empirically examine and theorize the interaction between law, legal, non legal institutions and social factors. Areas of socio legal inquiry include the social development of legal institutions, forms of social control, legal regulation, the interaction between legal cultures, the social construction of legal issues, legal profession and the relation between law and social change. More than often sociology of law benefits from research conducted within other fields such as comparative law, critical legal studies, jurisprudence, legal theory, law and economics and law and literature. Its object and that of jurisprudence focused on institutional questions conditioned by social and political situations converge for example, in the interdisciplinary dominions of criminology and of economic analysis of law contributing to stretch out the power of legal norms but also making their impacts a matter of scientific concern.
Зияткерлік шығу тегі
Заң социологиясының тамырын өткен ғасырдың басында қоғамтанушылар мен заңгерлердің еңбектеріне сүйенуге болады. Заң мен қоғам арасындағы қарым-қатынас социологиялық тұрғыдан Макс Вебер мен Эмиль Дюркгеймнің еңбектерінде зерттелді. Бұл классикалық әлеуметтанушылардың заң туралы жазған еңбектері бүгінгі бүкіл заң әлеуметтануының негізі болып табылады. Басқа да бірқатар ғалымдар, негізінен заңгерлер, әлеуметтік ғылыми теориялар мен әдістерді заңның әлеуметтану теорияларын әзірлеуге тырысты. Олардың арасында Леон Петражицки, Юген Эрлих және Жорж Гурвич болды. Макс Вебер үшін қоғамдағы үстемдіктің түрі ретінде "заңды рационалды форма" деп аталатын нәрсе адамдарға емес, абстрактілі нормаларға жатқызылады. Ол жүйелi және есептеуi мүмкiн заңдар корпусын рационалды заңдық билік тұрғысынан ұқты. Мұндай үйлесімді және есептелетін заң қазіргі саяси дамудың және қазіргі бюрократиялық мемлекеттің алғышартын қалыптастырды және капитализмнің өсуіне параллель дамыды. Қазіргі заманғы құқық дамуының басты мақсаты - барлық адамдарға бірдей және әділ қолданылатын жалпы процедуралар негізінде заңды ресми түрде ұтымды ету. Қазіргі заманғы ұтымды заңдар да белгілі бір жағдайларға қолданылуында жеке емес және жеке емес. Жалпы алғанда, Вебердің көзқарасын заңның эмпирикалық сипаттамаларын зерттейтін заңға сыртқы көзқарас ретінде сипаттауға болады, бұл заң ғылымдарының ішкі көзқарасына және заң философиясының моральдық көзқарасына қарсы. Эмиль Дюркгейм "Қоғамдағы еңбек бөлінісі" деген еңбегінде қоғам күрделірек болған сайын, негізінен реституция мен өтемақыға қатысты азаматтық құқық органдары қылмыстық заңдар мен қылмыстық санкциялар есебінен өседі деп жазды. Уақыт өте келе құқық репрессивті құқықтан реститутивтік құқыққа айналды. Реституциялық құқық жеке адамның құқықтары мен міндеттеріне ерекше көңіл бөлінетін және жоғары дәрежеде жеке әртүрлілігі бар қоғамдарда жұмыс істейді. Дюркгейм үшін заң - қоғамның интеграция тәсілі, ол механикалық, бірдей бөліктер арасында немесе индустрияланған қоғамдағы сияқты әртүрлі бөліктер арасында органикалық болуы мүмкін. Дюркгейм сонымен қатар, заңның әлеуметтануын заңда көрініс тапқан құндылық жүйелерінің дамуын зерттейтін, моральдың әлеуметтануымен қатар және тығыз байланысты дамыту керек деп мәлімдеді. Құқық әлеуметтануының негізгі қағидаларында Юджин Эрлих әлеуметтік желілер мен топтардың әлеуметтік өмірді қалай ұйымдастырғанына назар аудара отырып, құқық зерттеуге әлеуметтану әдісін жасады. Ол заң мен жалпы әлеуметтік нормалар арасындағы байланысты зерттеді және ресми түрде орындалуын талап ететін мемлекеттің мәжбүрлі нормаларынан тұратын "позитивті заң" мен адамдардың іс жүзінде мойынсұнатындай және әлеуметтік өмірге үстемдік ететін мінез-құлық ережелерін құрайтын "тірі заң" арасын ажыратты. Соңғылары адамдар бір-бірімен қарым-қатынас жасап, әлеуметтік бірлестіктер құру кезінде өздігінен пайда болды. Бұл заңгер Ханс Келсен сияқты құқықтық позитивизмнің жақтаушыларының "мемлекет жасаған заң мен мемлекеттік емес әлеуметтік бірлестіктердің ұйымдық императивтерімен жасалған заң" арасындағы айырмашылық үшін сынға ұшырады. Келсеннің айтуынша, Эрлих Сейнді ("бар") және Солленді ("қажет") шатастырған. Алайда, кейбіреулер Эрлихтің адвокаттар үйреніп, қолданатын оң (немесе мемлекеттік) заң мен "заңның" басқа түрлері, Эрлих "тірі заң" деп атаған күнделікті өмірді реттейтін, әдетте, дау-дамайлардың адвокаттар мен сотқа жетуіне жол бермейтінін ажырататынын айтты. Леон Петражицкий мемлекет қолдаған "ресми заң" және "интуитивті заң" формаларын ажыратып көрсетті, ол заңдық тәжірибелерден тұрады, бұл өз кезегінде сыртқы билікке сілтемесіз жеке адамның санасындағы психикалық процестердің кешенінен тұрады. Петражицкийдің еңбегі социологиялық проблемаларға арналған және оның әдісі эмпирикалық болды, өйткені ол объектілер немесе қатынастар туралы білімді тек байқау арқылы алуға болады деп мәлімдеді. Алайда, ол өзінің теориясын әлеуметтанудан гөрі танымдық психология мен моральдық философия тілінде айтты. Соның салдарынан оның құқық әлеуметтануын дамытуға қосқан үлесі танылмай келеді. Мысалы, Петражицкийдің "интуитивті заңы" Жорж Гурвичтің "әлеуметтік құқық" (төменде қараңыз) туралы түсінігінің дамуына ғана емес, сонымен қатар әлеуметтік-құқықтық теориялық тұрғыда өз ізін қалдырған, сонымен қатар кейінгі әлеуметтік-құқықтық ғалымдарды...
Заманауи құқық әлеуметтануы
Заң социологиясы Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін оқу мен эмпирикалық зерттеулердің академиялық саласы ретінде анық қалыптасты. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін заңның зерттелуі әлеуметтанудың басты бағыты болмады, дегенмен кейбір танымал әлеуметтанушылар қоғамдағы заңның рөлі туралы жазды. Мысалы, Талкотт Парсонстың еңбегінде заң әлеуметтік бақылаудың негізгі механизмі ретінде қарастырылады. Функционализмге қарсы жасалған сын-тегеуріндерге жауап ретінде құқықтың басқа да әлеуметтану көзқарастары пайда болды. Әлеуметтік-саяси сыншылар заңның билік құралы ретінде қарастырылуын дамытты. Алайда, заң социологиясының басқа теоретиктері, мысалы Филипп Селзник, қазіргі заманғы заң қоғамның қажеттіліктеріне барған сайын жауап бере бастады және оған моральдық тұрғыдан да жақындау керек деп дәлелдеді. Басқа ғалымдар, әсіресе американдық социолог Дональд Блэк, таза социология парадигмасының негізінде заңдылық туралы ғылыми теорияны дамытты. "Таза ғылым" ретінде құқық социологиясы қылмыскерлерге емес, тәртіпсіздік, зорлық-зомбылық және қылмыстың функциялары мен салдары туралы, заң, мораль, білім және әлеуметтік ұйымның барлық басқа түрлерімен айқындалған физикалық және әлеуметтік ортаның өнімдері ретінде қарастырылады. Өз кезегінде, "қолданбалы ғылым" ретінде ол нақты проблемаларды шешуге бағытталған, сондықтан қазіргі қоғамтанушылардың назары себептері мен салдарын зерттеудің теориялық және әдістемелік кемшіліктерін ескере отырып, қауіп факторларын (мысалы, балалар мен жастарды әлеуетті қылмыскерлерге айналдыру) және қорғау факторларын (әдетте "нормалды" тұлғаларды және "жақсы" қауым мүшелерін әкелуге бейім) анықтау мен талдау. Әлеуметтік философ Юрген Хабермас Льюманмен келіспейді және заң "өмір әлемі"дегі күнделікті адамдардың мүдделерін көбірек адал түрде білдіре отырып, "жүйелік" институт ретінде жақсы жұмыс істей алады деп айтады. Заңның және заңгерлердің тағы бір әлеуметтану теориясы Пьер Бурдье мен оның ізбасарлары, олар заңды әлеуметтік сала ретінде қарастырады, онда актерлер мәдени, символикалық және экономикалық капитал үшін күреседі және осылайша заңгердің репродуктивті кәсіби әдеттерін дамытады. Еуропаның бірнеше континенттік елдерінде заң социологиясының эмпирикалық зерттеулері 1960-1970 жылдары қарқынды дамыды. Польшада Адам Подгорекки мен оның серіктестерінің жұмысы (көбінесе Петражицкийдің идеяларына әсер еткен) ерекше назарға ие болды; Швецияда осы кезеңде заң социологиясындағы эмпирикалық зерттеулерді, әсіресе, Пер Стернквист, ал Норвегияда Вильгельм Обер бастады. Соңғы жылдары заң социологиясында теориялардың кеңінен таралуы нәтижесінде заң социологиясында өте кең теориялар пайда болды. Соңғы әсерлердің арасында француз философы Мишель Фуконың, неміс әлеуметтік теоретигі Юрген Хабермас, феминизм, постмодернизм және деконструкция, неомарксизм және мінез-құлық теориясы туралы сөз қозғауға болады. Құқық әлеуметтануына теориялық әсерлердің алуан түрлілігі кеңінен құқық және қоғам саласын да белгілеп отыр. Көпталымдық құқық және қоғам саласы өте танымал болып қала береді, ал құқық әлеуметтануының арнайы саласы "институционалдық және кәсіби жағынан бұрынғыдан да жақсы ұйымдастырылған".
Заң және қоғам
Заң және қоғам - бұл екінші дүниежүзілік соғыстан кейін негізінен заң зерттеуге қызығушылық танытқан әлеуметтанушылардың бастамасымен құрылған американдық қозғалыс. Заң және қоғам қозғалысының негізін Лоуренс Фридман екі қысқа сөйлемде түйіндейді: "Құқық АҚШ-та өте маңызды. Бұл мәселе заңгерлерге қалдыруға болмайды". Оның негізін қалаушылар "заң және құқықтық институттарды әлеуметтік тұрғыда зерттеуді салааралық диалог пен көпсалалы зерттеу әдістеріне деген ұмтылысымен ерекшеленетін ғылыми сала ретінде құруға болады" деп сенді. Осылайша, осы жұмыстың негізгі болжамдары заңның автономды емес екендігіне негізделген, яғни қоғамнан тәуелсіз. Әдеттегі заңгерлік стипендия қоғамның сұрақтарына жауап беру үшін құқықтық жүйеге қараса, құқық және қоғам қозғалысы сыртқа қарап, автономия дәрежесін емпирикалық сұрақ ретінде қарастырады. 1964 жылы Заң және қоғам қауымдастығының және 1966 жылы Заң және қоғам шолуының құрылуы Заң және қоғам қозғалысының ғылыми қызметіне үздіксіздікті қамтамасыз етті және оның мүшелеріне АҚШ-тағы құқықтық білім мен саясатты қабылдауға ықпал етуге мүмкіндік берді. Бір жағынан, құқық әлеуметтану мен Заң және қоғам арасындағы негізгі айырмашылық - соңғысы теориялық немесе әдістемелік тұрғыдан әлеуметтанумен шектелмейді және оның орнына барлық әлеуметтік ғылым салаларының түсініктерін қабылдауға тырысады. "Бұл заңға қызығушылық танытатын әлеуметтанушылар, әлеуметтік антропологтар мен саясаттанушыларға үй ғана емес, сонымен қатар заңды зерттейтін психологтар мен экономистерді де қосуға тырысады". Басқа жағынан қарағанда, заңның әлеуметтануын да, Заң мен қоғамды да көп пәндік немесе пәннен тыс кәсіпорындар ретінде қарастыру керек, бірақ заңның әлеуметтануы әлеуметтанудың әдістерімен, теорияларымен және дәстүрлерімен ерекше байланыста. 1970 және 1980 жылдары Заң және қоғам ғалымдары қақтығыс пен дауды шешу бойынша бірқатар түпнұсқа эмпирикалық зерттеулер жүргізді. Мысалы, Уильям Фелстинер өзінің алғашқы еңбектерінде қақтығыстарды шешудің баламалы жолдарына (қақтығыстан аулақ болу, арадастық, сот ісі және т.б.) назар аударды. Ричард Абель және Остин Саратпен бірге Фелстинер даулар пирамидасы идеясын және "атау, айыптау, талап ету" формуласын әзірледі, ол жанжалдарды шешудің әртүрлі кезеңдері мен пирамиданың деңгейлеріне қатысты.
Әлеуметтік сот ісі
Заңның әлеуметтануы әдетте әлеуметтанушылық заңдан ерекшеленеді. Заңтанудың бір түрі ретінде соңғысы негізінен әлеуметтік ғылымға тікелей үлес қосумен айналыспайды, керісінше, құқықтық практика мен құқықтық теорияны қамтитын заңдық пікірталастармен тікелей айналысады. Әлеуметтік заңдар заң институттары мен практикаларының өзгеруіне және құқықтық идеялардың әлеуметтік көздері мен әсерлеріне құқықтық назар аударады. Ол әлеуметтік теориядан интеллектуалдық ресурстарды алады және заңның дамуы мен мәдени маңызын түсіну үшін әлеуметтік ғылымдар зерттеулеріне тікелей сүйенеді. Оның алғашқы түрін Құрама Штаттарда Луис Брандейс пен Роско Паунд жасады. Оған австриялық заңгер Юген Эрлих пен орыс-француз социологы Жорж Гурвич сияқты ізашар заңгер-социологтардың еңбектері әсер етті. Құқық туралы әлеуметтік ғылыми зерттеулердің әртүрлі салаларын ажырату заң социологиясының негізгі социология мен құқықтық зерттеулерге қатысты дамуын түсіндіруге және талдауға мүмкіндік берсе де, мұндай әлеуетті жасанды айырмашылықтар тұтастай саланың дамуы үшін міндетті түрде жемісті емес деп айтуға болады. Осы тұрғыдан алғанда, заңның әлеуметтік ғылыми зерттеулері қазіргі уақытта олардың аясын айқындайтын теориялық және эмпирикалық шектерден асып кету үшін олар жасанды айырмашылықтардан асып кетуі керек.
Батыс емес құқық әлеуметтануы
Біз батыс емес әлем туралы айтатын болсақ, батыс мәдениетінің грек-иудей-христиан дәстүрінен айтарлықтай тыс мәдениеттер дамыған аймақтарды атаймыз. Осылайша, ол Шығыс Азияны (Қытай, Жапония, Оңтүстік Корея), Оңтүстік-Шығыс Азияны, Үндістан субконтинентін, Таяу Шығысты және Сахарадан оңтүстікке қарай Африканы қамтиды. Замандастардың заң әлеуметтануына деген қызығушылығы батыс елдерінде кеңінен таралуда. Кейбір маңызды зерттеулер Үндістан ғалымдарымен жүргізілді, бірақ біз, мысалы, Таяу Шығыстағы немесе Африканың орталық және солтүстік бөліктеріндегі зерттеушілердің әлеуметтік-құқықтық жұмыстарының шектеулі мөлшерін табамыз. Осылайша, заңның әлеуметтанушылық зерттеулерінің жаһандық таралуы біркелкі емес және ең алдымен демократиялық саяси жүйелері бар индустрияланған елдерде шоғырланған көрінеді. Осы тұрғыдан алғанда, құқықтық социологияның жаһандық кеңеюі ұлттық шекаралар бойынша біркелкі жүргізілмейді және ұлттық байлық/кедейлік және саяси ұйым түрі сияқты факторлардың, сондай-ақ әл-ауқат мемлекетінің өсуі сияқты тарихи факторлардың үйлесімділігімен байланысты көрінеді. Алайда, бұл факторлардың ешқайсысы ғана бұл айырмашылықты түсіндіре алмайды.
Құқықтық плюрализм
Құқықтық плюрализм - құқықтық әлеуметтанушылар мен әлеуметтік антропологтар "бір мемлекеттің немесе қоғамның ішінде бар, әдетте, заңдылықтың әртүрлі көздері бар бірнеше қабаттарын сипаттау үшін" әзірлеген түсінік. Сонымен қатар, ол "бір әлеуметтік салада екі немесе одан да көп құқықтық жүйелердің қатар өмір сүруі" ретінде анықталады. Құқықтық плюралистер заңды кеңінен айқындайды, оған мемлекеттің мәжбүрлеу күшімен қамтамасыз етілген соттар мен судьялар жүйесі ғана емес, сонымен қатар "нормативтік тәртіптің заңға жатпайтын түрлері" кіреді. Құқықтық плюрализм көптеген түрлі әдістемелік тәсілдерден тұрады және тұжырымдама ретінде ол "ұлт мемлекетіндегі әртүрлі құқықтық тәртіптерді танудан бастап, заңдылықтың одан да кең және ашық тұжырымдамасына дейін, заңдылықтың әртүрлі және жиі даулы көзқарастарын қамтиды. Бұл соңғы құқық ұғымы бір әлеуметтік салада екі немесе одан да көп құқықтық жүйе бар болған кезде пайда болуы мүмкін". Құқықтық плюрализм әлеуметтік-құқықтық теорияда құқық социологиясының басынан бастап орталық орын алады. Юджин Эрлих пен Жорж Гурвичтің әлеуметтану теориялары құқықтық плюрализмге алғашқы әлеуметтанушылық үлес қосты. Сонымен қатар, бұл заңның әлеуметтануы мен құқықтық антропологияда көптеген онжылдықтар бойы әлеуметтік-құқықтық пікірталастың ең тұрақты тақырыбын ұсынды. және әртүрлі құқықтық позитивизм мектептерінің жақтаушыларынан сынға көп ие болды. Сыншылар жиі: "Плюралистік көзқараспен заң басқа нормативті жүйелерден қалай ерекшеленеді? Әлеуметтік ереже жүйесін не заңды етеді? Бұл дау негізінен "әдеттегі заңдылық - қазіргі заманғы мемлекет жасаған және оны жүзеге асыратын заң" деген пікірден туындайды. Бұл көзқарас "заңдық централизм" деп те аталады. Заңдық орталықтық көзқарас тұрғысынан Джон Гриффитс былай деп жазады: "Заң - бұл және мемлекеттің заңы болуы керек, барлық адамдар үшін бірдей, барлық басқа заңдарды қоспағанда және мемлекеттік институттардың бір жиынтығы басқарады. Осылайша, құқықтық централизмге сәйкес, "әдет-ғұрып заңдары мен діни заңдар, егер мемлекет осындай нормативтік тәртіпті өз заңдарының бір бөлігі ретінде қабылдап, қарастырмаса, "заң" деп аталмайды". Заңдық плюрализмнің "әлсіз" және "күшті" нұсқалары арасында жиі айырмашылық жасалады. "Жиірт" нұсқасы "құқықтық централизмнің" негізгі болжамдарына күмән келтірмейді, тек қана батыс мемлекеттік құқығының аясында басқа құқықтық жүйелер, мысалы, әдет-ғұрып немесе ислам құқығы, автономды (бірлесіп) өмір сүруі мүмкін екенін мойындайды. Осылайша, "әлсіз" нұсқасы нормативтік тәртіптің басқа түрлерін заң ретінде қарамайды. Таманаха, құқықтық плюрализмді сынға алғандардың бірі, былай дейді: "Нормативтік тәртіп - бұл, әрине, нормативтік тәртіп. Заң дегеніміз - басқа нәрсе, біз оны бөлектеп алып, заң деп атаймыз". "Қуатты" нұсқасы, екінші жағынан, барлық құқықтық орталықтандырылған және формалистік заң үлгілерін "миф, идеал, талап, иллюзия" ретінде қабылдамайды, мемлекеттік заңды заңның көптеген формаларының немесе әлеуметтік тәртіптің формаларының бірі ретінде қарастырады. Ол қазіргі заманғы заң көптік, жеке және қоғамдық екенін, бірақ ең бастысы "ұлттық (мемлекеттік лауазымды) құқықтық жүйе көбінесе реттеудің негізгі орнына екінші реттік болып табылады" деп талап етеді. Құқықтық плюрализмге бағытталған сын көбінесе құқықтық позитивизмнің негізгі болжамдарын сол (позитивистік) болжамдарды сынға алуды көздейтін құқықтық плюрализм теорияларының жарамдылығына күмән келтіру үшін пайдаланады. Роджер Котеррелл түсіндіргендей, плюралистикалық тұжырымдама "заңгер-социологтың заңға қатысты көзқарастарын кеңейтудегі әрекеті" ретінде түсінілуі керек. Құқықтық әлеуметтанушының заң туралы нақтылауы практикада заңгердің болжамынан өзгеше болуы мүмкін, бірақ ол соңғысын байланыстырады (әрине, белгілі бір түрде кіріктіреді), өйткені ол (әгәр заң тәжірибесін көрсету үшін) заңгерлердің заң туралы көзқарастарын ескеруі керек. Осылайша, құқықтық теориядағы плюралистік көзқарас заңгерлер әдетте заң деп таныған нәрсені тануы мүмкін, бірақ бұл заңды үлкен тұқымның бір түрі ретінде көруге немесе заңгерлердің заң туралы түсінігін белгілі бір мақсаттармен айқындалған белгілі бір көзқарастарды бейнелейтінін қарастыруға болады ".
Автопоэзис
Хумберто Матурана мен Франсиско Варела теориялық биологияда автопоэз ұғымын өмір сүруші жасушалардың өзін-өзі көбейтуін сипаттау үшін тұжырымдаған. Бұл ұғым кейіннен Никлас Луманнның социологиялық тұрғыда қайта құрылып, заң социологиясына енгізілген. Луманның жүйелік теориясы кез келген әлеуметтік жүйенің негізгі элементі ретінде қарым-қатынасты ("әрекет" емес) қарастыра отырып, объект / субъект туралы классикалық түсініктен асып түседі. Ол Талкотт Парсонстың дәстүрлі жүйелер теориясымен және кибернетикалық кері байланыс циклдарына және 1960 жылдардың өзін-өзі ұйымдастырудың құрылымдық түсініктеріне негізделген сипаттамаларымен бөліседі. Бұл оған гуманизацияланған "субъект" мәселесін шешу жолын іздеуге мүмкіндік береді. "Бәлкім, автопоэзис теориясына енгізілген ең қиын идея - әлеуметтік жүйелерді адамның әрекеті немесе нормалары тұрғысынан емес, қарым-қатынас тұрғысынан анықтауға болады. Байланыс өз кезегінде сөйлеу, ақпарат және түсініктің бірлігі болып табылады және қарым-қатынасты рекурсивті қайта жаңғырту арқылы әлеуметтік жүйелерді құрайды. Бұл әлеуметтанушы радикалды тезис, заң мен қоғамның адамгершіліксіз теориясынан қорқыныш тудырады, әлеуметтік жүйелер қарым-қатынас арқылы құрылатынын атап көрсетуге тырысады". Роджер Коттерреллдің айтуынша, "Люхман теорияны әлеуметтік жүйелер мен олардың өзара қарым-қатынастарының барлық жалпы әлеуметтанушылық талдауының негізі ретінде қарастырады. Бірақ оның заңның автономиясы туралы теориялық талаптары өте күшті постулаттар болып табылады, олар салыстырмалы зерттеушілер мен көптеген құқықтық әлеуметтанушылар жақтауы мүмкін әлеуметтік және құқықтық өзгерістердің егжей-тегжейлі эмпирикалық зерттеуінің алдында (әлде, тіпті, орнына) ұсынылады. Автопоэзис теориясының постулаттары эмпирикалық зерттеулерге көп басшылық бермейді, керісінше, осы зерттеулер қандай да бір нәрсені қалай түсіндіру керектігін анық түсіндіреді".
Құқықтық мәдениеттер
Құқықтық мәдениет - құқық әлеуметтануының негізгі тұжырымдамаларының бірі. Құқықтық мәдениеттерді зерттеуді сонымен бірге құқық социологиясының жалпы тәсілдерінің бірі ретінде қарастыруға болады. Бұл ұғым ретінде "заңға бағдарланған әлеуметтік мінез-құлық пен көзқарастың салыстырмалы түрде тұрақты үлгілері" деп аталады және мәдениет ұғымының кіші санаты ретінде қарастырылады. Бұл салыстырмалы түрде жаңа түсінік, Дэвид Нелкеннің айтуынша, оны "салыстырмалы құқықта немесе ерте саяси ғылымда әлдеқайда ұзақ тарихы бар заңдық дәстүр немесе заңдық стиль сияқты терминдерге" іздестіруге болады. Ол "кітаптағы заң" мен "әрекетіндегі заң" үлгілерінің және ең бастысы олардың арасындағы қатынастың жүйелі өзгерістерінің бар екенін болжайды және зерттеуге шақырады". Бұл әдіс құқық, құқықтық мінез-құлық және құқықтық институттардың мәдени аспектілеріне назар аударады, сондықтан мәдени антропология, құқықтық плюрализм және салыстырмалы құқықпен жақын. Лоуренс М. Фридман - құқықтық мәдениет идеясын заң социологиясына енгізген әлеуметтік-құқықтық ғалымдардың бірі. Фридман үшін құқықтық мәдениет "заң жүйесіне қатысты қоғамдық білім мен көзқарастар мен мінез-құлық үлгілерін білдіреді". Ол сондай-ақ "мәдениетке тұтастай байланысты әдет-ғұрыптар" құрауы мүмкін. Фридман құқықтық мәдениеттердің көптігін атап өтіп, құқықтық мәдениеттерді абстракцияның әртүрлі деңгейлерінде, мысалы, құқықтық жүйе, мемлекет, ел немесе қоғамдастық деңгейінде зерттеуге болатынын атап өтті. Фридман "ішкі" және "сыртқы" құқықтық мәдениеттер арасындағы айырмашылықты енгізуімен де танымал. Біршама оңайлатылған жағдайда, біріншісі құқықтық жүйе қызметкерлерінің, мысалы сот органдарының арасындағы жалпы көзқарастар мен заңды қабылдауды білдіреді, ал екіншісі азаматтардың құқықтық жүйеге немесе жалпы заң мен тәртіпке деген көзқарасын білдіруі мүмкін.
Феминизм
Заң әрқашан феминизмнің маңызды белсенділік орындарының бірі болып саналады. Рут Флетчердің айтуынша, заңға қатысты феминисттер көп жылдар бойы көптеген формаларды қабылдады, бұл олардың теория мен практиканы табысты біріктіруін көрсетеді: "Сот процестері, реформалар мен құқықтық білім беру науқандары арқылы феминисттер заңмен және заңгерлік мамандықпен тікелей айналысты. Сараптамалық кеңес беру қызметтерін өздеріне алған әйелдер топтары заңның мұқтаж адамдарға қолжетімді болуына ықпал етті. Заңдық ұғымдар мен әдістерді сын талдау арқылы феминисттер заңдық пікірталастың шарттарын күмәнге ұшыратты".
Жаһандану
Глобализация көбінесе әлемдік қоғам деңгейінде күрт мәдени өзгерістерге әкелетін экономикалық процестер тұрғысынан анықталады. Заң - жаһандану процесінің маңызды құрамдас бөлігі және заң мен жаһандану туралы маңызды зерттеулер 1990 жылдары жүргізілген болса да, мысалы, Ив Дезалей мен Брайант Гарт және Волкмар Гесснер заңның жаһандану процестерін құру және сақтаудағы маңызы жаһанданудың әлеуметтануында жиі назардан тыс қалады және заңның әлеуметтануында біршама дамымаған болып қалады. Халлидей мен Осинскийдің айтуынша, "Экономикалық жаһандануды жаһандық бизнес реттеуден және нарықтардың құқықтық құрылымынан бөлек түсінуге болмайды, ол одан әрі тәуелді болады. Мәдени жаһандануды заңдар мен әлемдік басқару режимдерінде институционалды интеллектуалдық меншік құқықтарына назар аудармай түсіндіруге болмайды. Қауіпті топтарды қорғаудың жаһандануын халықаралық қылмыстық және гуманитарлық құқықтың немесе халықаралық трибуналдардың әсерін іздемей түсіну мүмкін емес. Демократия институттары мен мемлекет құру туралы жаһандық дау конституционализммен байланысты қарастырылмаса, мағыналы бола алмайды". Ғаламдастыру мен жаһандық қоғамды зерттеуге арналған әлеуметтік-құқықтық тәсілдер көбінесе құқықтық мәдениеттер мен құқықтық плюрализмді зерттеумен жақындасады немесе пайдаланады.