Заң – заттардың негізгі қасиеттерін, қарым-қатынастарын сипаттайтын әмбебап принцип. Физика, математика, логика заңдарының маңызы мен дамуы туралы мақала.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жалпы принцип
Universal principle
Заң – нәрсенің негізгі мәнін, жалпы қасиеттерін және нәрселер арасындағы байланыстарды сипаттайтын, сондай-ақ осы принциптер мен байланыстарды түсіндіруді мақсат ететін сипаттама.
A law is a universal principle that describes the fundamental nature of something, the universal properties and the relationships between things, or a description that purports to explain these principles and relationships.
Табиғат заңдары
Мысалы, гравитация заңы немесе ғылыми заңдар сияқты физикалық заңдар ғаламның өзінің негізгі табиғатын сипаттауға талпынады. Математика мен логика заңдары рационалды ойлау мен қорытынды шығарудың табиғатын сипаттайды (Канттың трансценденттік идеализмі, ал Г. Спенсер Браунның "Форма заңдары" еңбегі керісінше, кез келген тәжірибеге дейін адам ойын басқаратын априорлық заңдарды анықтауға бағытталған). Көптеген зерттеу салаларында, әсіресе ғылымда, сол саланың белгілі бір принциптері заң деңгейіне көтерілуі әдетте ұзақ уақыттан кейін жүзеге асырылады, осы кезеңде принцип қолданылып, тексеріліп, расталады; бірақ кейбір зерттеу салаларында мұндай заңдар негіз ретінде қабылданады. Математикалық заңдар орташа жағдайда болады: олар көбінесе өзіндік және дәлелденбеген, бірақ кейде олар нақты әлем туралы болжамдар жасауда қаншалықты тиімді екенімен бағаланады. Дегенмен, олар ақыр соңында өзіндік аксиомаларға негізделген.
For example, physical laws such as the law of gravity or scientific laws attempt to describe the fundamental nature of the universe itself. Laws of mathematics and logic describe the nature of rational thought and inference (Kant's transcendental idealism, and differently G. Spencer Brown's work Laws of Form, was precisely a determination of the a priori laws governing human thought before any interaction whatsoever with experience). Within most fields of study, and in science in particular, the elevation of some principle of that field to the status of law usually takes place after a very long time during which the principle is used and tested and verified; though in some fields of study such laws are simply postulated as a foundation and assumed. Mathematical laws are somewhere in between: they are often arbitrary and unproven in themselves, but they are sometimes judged by how useful they are in making predictions about the real world. However, they ultimately rely on arbitrary axioms.
Әлеуметтік ғылымдардағы заңдар
"Заңдарды" әлеуметтік ғылымдарға табиғи ғылымдар сияқты қолдану мүмкіндігі көп жылдар бойы пікірталас тудырып келеді. Ли МакИнтайр сияқты философтар адамның мінез-құлқына қатысты "заңға ұқсас" түсіндірмелердің дұрыс және пайдалы болуына үміттенеді. Экономика заңдары – экономикалық мінез-құлықты модельдеуге жасалған әрекет. Марксизм экономиканың мәңгілік заңдарына сенуді сынап, оны үстем идеологияның өнімі деп есептеді. Олар экономиканың заңдары деп аталатын нәрселердің шындығында капитализмнің тарихи заңдары ғана, яғни нақты бір тарихи әлеуметтік құрылымның заңдары екенін айтты. 20 ғасырда математикалық, статистикалық және тәжірибелік әдістерді экономикаға қолдану арқасында экономикалық теория философиялық дәлелдемелерге емес, ғылыми әдіс негізінде құрылған білім жүйесіне айналды.
The question of whether "laws" can be applied to the social sciences in the same way as the natural sciences has been debated for many years. Philosophers such as Lee McIntyre are optimistic that "law like" explanations of human behavior can be valid and useful. Laws of economics are an attempt in modelization of economic behavior. Marxism criticized the belief in eternal laws of economics, which it considered a product of the dominant ideology. It claimed that in fact, those so called laws of economics were only the historical laws of capitalism, that is of a particular historical social formation. With the advent, in the 20th century, of the application of mathematical, statistical, and experimental techniques to economics, economic theory matured into a corpus of knowledge rooted in the scientific method rather than in philosophical argument.
Әр түрлі
Ақырында, бұл термин кейде қызықты байқаулар немесе қарым-қатынастар, практикалық немесе этикалық ережелер (әдеттегі тәжірибелік ережелер деп те аталады) және тіпті осындай заңдардың күлкілі пароди́ялары сияқты, аса қатаң емес идеяларға да қолданылады. Ғылыми заңдардың мысалдары: Бойльдің газдар заңы, сақталу заңдары, Ом заңы және тағы да басқалары. Басқа салалардағы заңдарға философиядағы Окамның қырғыш пышағы принципі және экономикадағы Сей заңы жатады. Заңдар ретінде сипатталатын байқалатын құбылыстардың мысалдары: планеталардың орналасуына қатысты Титиус-Боде заңы, тіл білімінің Зипф заңы, Томас Мальтустың халық санының принципі немесе Мальтус өсу моделі, технологиялық өсудің Мур заңы. Кейбір заңдар прагматикалық және байқауға негіделген, мысалы, күтпеген салдарлар заңы. Мұндай заңдардың күлкілі пароди́яларына Мерфи заңы және оның көптеген түрлері, сондай-ақ интернет-талқылауларға қатысты Годвин заңы сияқты мақал-мәтелдер жатады.
Finally, the term is sometimes applied to less rigorous ideas that may be interesting observations or relationships, practical or ethical guidelines (also called rules of thumb), and even humorous parodies of such laws. Examples of scientific laws include Boyle's law of gases, conservation laws, Ohm's law, and others. Laws of other fields of study include Occam's razor as a principle of philosophy and Say's law in economics. Examples of observed phenomena often described as laws include the Titius Bode law of planetary positions, Zipf's law of linguistics, Thomas Malthus's Principle of Population or Malthusian Growth Model, Moore's law of technological growth. Other laws are pragmatic and observational, such as the law of unintended consequences. Some humorous parodies of such laws include adages such as Murphy's law and its many variants, and Godwin's Law of Internet conversations.