Кіріспе

Келісім – бұл келісілген, белгіленген немесе қалыпты қабылданған стандарттар, әлеуметтік нормалар немесе басқа да өлшемдер жиынтығы, көбінесе әдет-ғұрып нысанында болады. Әлеуметтік ортада келісім әдет-ғұрыптың «жазбасыз заңы» сипатын сақтай алады (мысалы, адамдардың бір-бірін қалай сәлемдесетіні, қол алысу сияқты). Кейбір ережелер немесе әдет-ғұрыптар заңға айналуы мүмкін, ал кейде келісімді ресмилеу немесе күшіне енгізу үшін олар одан әрі кодификациялануы мүмкін (мысалы, көлік құралдары жолдың қай жағынан жүруі керектігін анықтайтын заңдар). Физикалық ғылымдарда сандық мәндер (мысалы, тұрақты шамалар, мөлшерлер немесе өлшеу шкалалары) егер олар табиғаттың өлшенген қасиетін білдірмесе, бірақ келісім арқылы пайда болса, конвенциялық деп аталады, мысалы, осы мәндермен жұмыс жасайтын ғалымдар арасында келісілген көптеген өлшемдердің орташасы.

Жалпы

Конвенция – қатысушылар арасында ереже немесе балама келісілген екі немесе одан көп нұсқаның ішіндегі таңдау. Көбінесе бұл сөз қоғамда ортақ болып саналатын жазба емес, дәстүрлерді білдіреді. Мысалы, көптеген қоғамдарда жаңа танысқан адамдар қолдасып сәлемдесуі қалыпты жағдай. Кейбір конвенциялар заңмен реттеліп қойылады; мысалы, Америка Құрама Штаттары мен Германияда жүргізушілер жолдың оң жағынан жүреді, ал Австралия, Жаңа Зеландия, Жапония, Непал, Үндістан және Ұлыбританияда – сол жағынан. Уақытты стандарттау – күн айналымына немесе күнтізбеге негізделген адам жасаған келісім. Әділдіктің дәстүрлі ме, табиғи ме, әлде объективті ме екендігі мәселесі тарихта философтар арасындағы маңызды пікірталас болып келген. Конвенциялардың мәні ұзаққа созылған философиялық талқылауларға себеп болды. Куин, Дэвидсон және Дэвид Льюис осы тақырыптағы маңызды еңбектерін жариялады. Льюис конвенциясы туралы еңбегі Маргарет Гилберттің «Әлеуметтік фактілер» (1989) атты еңбегінде кеңінен сынға ұшырады, онда баламалы түсіндірме ұсынылды. Конвенцияға қатысты тағы бір көзқарас Рут Милликеннің «Тіл: Биологиялық модель» (2005) еңбегінде келтірілді, ол да Льюиске қарсы болды. Дэвид Калупахананың сөзіне сәйкес, Будда лингвистикалық, әлеуметтік, саяси, моральдық, этикалық және тіпті діни конвенцияларды – белгілі бір жағдайларға байланысты туындайтын құбылыстар деп сипаттаған. Оның үлгісіне сәйкес, конвенциялар абсолютті шындықтар деп есептелгенде, догматизмге әкеліп соқтырады, ал ол өз кезегінде қақтығысқа ұшыратады. Бұл конвенцияларды мүлдем назарсыз қалдыруға болады дегенді білдірмейді, себебі олар пайдасыз және шындыққа жанаспайды. Керісінше, буддалық ой-пікірге сәйкес, дана адам орта жолды ұстанады, конвенцияларды соңғы шындық деп санамайды, бірақ олардың пайдалы жақтарын да елемейді.

Үкімет

Үкіметте конвенция – үкіметке қатысушылардың сақтауы тиіс жазба ережелер жиынтығы. Бұл ережелерді нақты негіздеме болған жағдайда ғана немесе негіздеме ұсынылған жағдайда елемеуге болады. Әйтпесе, салдары туындайды. Бұл салдардың нәтижесінде, бұрын сақталған басқа да конвенциялар да ескерілмеуі мүмкін. Дәстүрлі доктрина бойынша (Диси), конвенциялар сотта күшіне енгізілмейді, себебі олар заңдық емес ережелер жиынтығы болып табылады. Конвенция, әсіресе Вестминстер үкімет жүйесінде маңызды, онда көптеген ережелер жазба түрінде болмайды.