Құқықтық жүйелерді салыстыру туралы зерттеулер

Кіріспе

Құқықтық жүйелер арасындағы байланысты зерттеу. Салыстырмалы құқық – әртүрлі елдердің заңдарының (құқықтық жүйелерінің) айырмашылықтары мен ұқсастықтарын зерттеу саласы. Нақтырақ айтқанда, бұл әлемдегі әртүрлі құқықтық "жүйелерді" (немесе "төркемдерді") зерттеуді қамтиды, соның ішінде: ортақ құқық, азаматтық құқық, социалистік құқық, канондық құқық, еврей құқығы, ислам құқығы, индуист құқығы және қытай құқығы. Бұл шетелдік құқықтық жүйелерді сипаттау және талдауды қамтиды, тіпті егер нақты салыстыру жасалмаса да. Салыстырмалы құқықтың маңыздылығы халықаралық қатынастардың, экономикалық жаһанданудың және демократияланудың қазіргі дәуірінде зор өсті.

Тарих

Қазіргі салыстырмалы құқықтың бастауы 1667 жылы Готфрид Вильгельм Лейбництің "Nova Methodus Discendae Docendaeque Iurisprudentiae" (Құқықтануды зерттеу және оқытудың жаңа әдістері) атты латын тіліндегі кітабында кездеседі. 7-тарау ("Құқықты барлық халықтар, жерлер мен дәуірлер үшін жоба ретінде ұсыну") құқықтық жүйелерді бірнеше отбасыларға жіктеу идеясын енгізеді. Бірнеше жылдан кейін Лейбниц тілдер отбасылары туралы идеяны ұсынды. Әрбір құқықтық жүйе бірегей болғанымен, салыстырмалы құқық олардың ұқсастықтары мен айырмашылықтарын зерттеу арқылы құқықтық жүйелерді жіктеуге мүмкіндік береді, мұнда заң отбасылары жіктелудің негізгі деңгейі болып табылады. Заң отбасыларының негізгі айырмашылықтары заңның көздерінде, сот прецеденттерінің рөлінде, құқықтық жүйенің пайда болуы мен дамуында жатыр. Монтескье салыстырмалы құқықтың алғашқы негізін қалаушы тұлға ретінде танылады. Оның салыстырмалы көзқарасы өзінің шедеврі "De l'esprit des lois" (1748; алғаш рет Томас Нюгент аударды, 1750) кітабының І тарауының III бөлімінен келесі үзіндіде анық көрінеді: "Әр ұлттың саяси және азаматтық заңдары олар үшін жасалған халыққа сәйкес болуы керек, сондықтан бір ұлттың заңдары екінші ұлтқа сай келуі сирек мүмкіндік. Олар әр үкіметтің сипаты мен қағидаларына байланысты болуы керек: олар оны құрай ма, саяси заңдарда айтылғандай; немесе оны қолдай ма, азаматтық институттардағыдай. Олар әр елдің климатына, топырағының сапасына, орналасқан жеріне және аумағына, жергілікті халықтың негізгі қызметіне – шаруалар, аңшылар немесе малшылар болсын – байланысты болуы керек. Сондай-ақ, олар конституцияның еркіндік деңгейіне, тұрғындардың дініне, олардың ұсыныстарына, байлығына, санына, саудасына, мінез-құлқына және әдет-ғұрыптарына сәйкес болуы керек". XXIX кітабының XI тарауында ("Екі түрлі құқық жүйесін қалай салыстыруға болады") француз және ағылшын жүйелерін жалған куәлік үшін жазалау тұрғысынан талқылай келе, Монтескье: "Бұл жүйелердің қайсысы ақылға сәйкес екенін анықтау үшін, оларды тұтастай алып, бір-бірімен салыстыру қажет" деп кеңес береді. Монтескьедің салыстырмалы көзқарасы XXIX кітаптың XIII тарауында да айқын көрінеді: "Азаматтық заңдар саяси институттарға байланысты, өйткені олар бір қоғам үшін жасалған. Егер басқа ұлттың азаматтық заңын қабылдау жоспары болса, екі елдің де бірдей институттары мен саяси заңдары бар-жоғын алдын ала тексеру қажет". Қазіргі салыстырмалы және антропологиялық құқықтанудың негізін қалаушы тұлға – британдық заңгер және заң тарихшысы сэр Генри Мэн. 1861 жылы жарық көрген "Ежелгі заң: оның ерте қоғам тарихымен байланысы және қазіргі идеялармен байланысы" атты еңбегінде ол алғашқы қоғамдардағы құқықтық институттардың дамуы туралы өз көзқарасын білдірді және Шығыс пен Батыс құқықтық дәстүрлерін салыстырмалы түрде талқылады. Бұл еңбек салыстырмалы құқықты тарихи контекстке қойып, кеңінен оқылды және үлкен әсер етті. Бұл тақырып бойынша алғашқы университет курсы 1869 жылы Оксфорд университетінде ашылды, ал Мэн профессорлық қызметке тағайындалды. АҚШ-тағы салыстырмалы құқықты Германияда қуғын-сүргіннен қашқан заңгер Рудольф Шлезингер енгізді. Шлезингер ақырында Корнелл заң мектебінде салыстырмалы құқық профессоры болды, бұл пәнді АҚШ-та таратуға көмектесті.

The origins of modern Comparative Law can be traced back to Gottfried Wilhelm Leibniz in 1667 in his Latin language book Nova Methodus Discendae Docendaeque Iurisprudentiae (New Methods of Studying and Teaching Jurisprudence). Chapter 7 (Presentation of Law as the Project for all Nations, Lands and Times) introduces the idea of classifying Legal Systems into several families. A few years later, Leibniz introduced an idea of Language families. Although every Legal System is unique, Comparative Law through studies of their similarities and differences allows for classification of Legal Systems, wherein Law Families is the basic level of the classification. The main differences between Law Families are found in the source(s) of Law, the role of court precedents, the origin and development of the Legal System. Montesquieu is generally regarded as an early founding figure of comparative law. His comparative approach is obvious in the following excerpt from Chapter III of Book I of his masterpiece, De l'esprit des lois (1748; first translated by Thomas Nugent, 1750):[T]he political and civil laws of each nation should be adapted in such a manner to the people for whom they are framed that it should be a great chance if those of one nation suit another. They should be in relation to the nature and principle of each government: whether they form it, as may be said of politic laws; or whether they support it, as in the case of civil institutions. They should be in relation to the climate of each country, to the quality of its soil, to its situation and extent, to the principal occupation of the natives, whether husbandmen, huntsmen, or shepherds: they should have relation to the degree of liberty which the constitution will bear; to the religion of the inhabitants, to their inclinations, riches, numbers, commerce, manners, and customs. Also, in Chapter XI (entitled 'How to compare two different Systems of Laws') of Book XXIX, discussing the French and English systems for punishment of false witnesses, he advises that "to determine which of those systems is most agreeable to reason, we must take them each as a whole and compare them in their entirety." Yet another place where Montesquieu's comparative approach is evident is the following, from Chapter XIII of Book XXIX:

As the civil laws depend on the political institutions, because they are made for the same society, whenever there is a design of adopting the civil law of another nation, it would be proper to examine beforehand whether they have both the same institutions and the same political law. The modern founding figure of comparative and anthropological jurisprudence was Sir Henry Maine, a British jurist and legal historian. In his 1861 work Ancient Law: Its Connection with the Early History of Society, and Its Relation to Modern Ideas, he set out his views on the development of legal institutions in primitive societies and engaged in a comparative discussion of Eastern and Western legal traditions. This work placed comparative law in its historical context and was widely read and influential. The first university course on the subject was established at the University of Oxford in 1869, with Maine taking up the position of professor. Comparative law in the US was brought by a legal scholar fleeing persecution in Germany, Rudolf Schlesinger. Schlesinger eventually became professor of comparative law at Cornell Law School helping to spread the discipline throughout the US.