Кіріспе

Г. В. Ф. Гегельдің философиялық еңбегі «Құқық философиясының элементтері» (Grundlinien der Philosophie des Rechts) – Георг Вильгельм Фридрих Гегельдің 1820 жылы жарық көрген, бірақ кітаптың алғашқы беті 1821 жылға сәйкес келетін еңбегі. Гегельдің құқықтық, моральдық, әлеуметтік және саяси философиясының ең толыққанды тұжырымы, бұл 1817 (және 1827 және 1830 жылдары) жарияланған «Философиялық ғылымдар энциклопедиясында» қысқаша талданған түсініктердің кеңейтілген нұсқасы. Заң Гегель үшін қазіргі мемлекеттің негізгі құрылыс тасы болып табылады. Сондықтан ол Карл Людвиг фон Галлердің «Мемлекет ғылымын жаңарту» деген еңбегін сынады, онда заң үстірттік екенін, себебі табиғи заң мен «күштінің құқығы» жеткілікті деп айтылған. Гегель үшін заңның жоқтығы – абсолюттік немесе халық үстемдігі деспотизмнің белгісі.

Қорытынды

Құқық философиясы (көбінесе осылай аталады) ерік бостандығы туралы ұғымды талқылаудан басталады және ерік бостандығы тек меншік құқығы мен қарым-қатынастар, шарттар, моральдық міндеттемелер, отбасылық өмір, экономика, заң жүйесі және мемлекеттік билік сияқты күрделі әлеуметтік контексте ғана іске асырыла алады деп дәлелдейді. Яғни, адам мемлекеттің өмірінің барлық осы салаларына қатыспаса, толыққанды еркін бола алмайды. Кітаптың негізгі бөлігі Гегельдің үш сферасын немесе "құқық" ұғымының үш түрін талқылауға арналған, олардың әрқайсысы алдыңғысын қамтиды және одан кеңейген. Бірінші сфера – абстрактілі құқық (Recht), онда Гегель басқаларды құрметтеудің жолы ретінде "араласпау” идеясын қарастырады. Ол мұны жеткіліксіз деп есептейді және екінші сфераға, яғни моральға (Moralität) көшеді. Бұл жерде Гегель адамдардың өзгелерге деген субъективті көзқарасын оларға көрсету арқылы оларды құрметтейтінін ұсынады. Үшінші сфера – этикалық өмір (Sittlichkeit) – Гегельдің жеке субъективті сезімдер мен құқықтың жалпылама ұғымдарын біріктіруі. Этикалық өмір аясында Гегель отбасы, азаматтық қоғам және мемлекет туралы кеңінен сөздейді. Гегель сондай-ақ мемлекеттің өзі әлемдік тарихтың жоғары деңгейдегі толықтығына бағынатынын айтады, онда жеке мемлекеттер пайда болып, бірімен-бірі қақтығысады және соңында құлайды. Тарихтың барысы көрінеді, еркіндіктің толыққанды іске асырылуына қарай бағытталған; әр кезең алдыңғы кезеңдердегі кемшіліктерді түзетуге тырысады. "Тарих философиясы" лекцияларының соңында Гегель тарихтың мемлекеттің ішкі құрылысына қатысты белгілі бір міндеттерді орындауы мүмкін екенін ашық қалдырады.

Қабылдау

Текстті аудару кезінде бірқатар мәселелер туындады. Ең бастысы, §258-ге қосымшада келтірілген сөз тіркесі, ол бастапқыда "Мемлекет – Құдайдың әлем арқылы жасаған жолы" деп аударылған, сондай-ақ былай аударылған: "Мемлекеттің болуы – Құдайдың жер бетіндегі қатысуы". Осы ерте аудармалардан Гегельдің авторитарлық және тіпті тоталитарлық үкімет формаларын ақтауы туралы сын туды: оның ойларына қатты әсер еткен Джованни Джентиль өзінің Гегельдік қайта жаңғыруын осы тұсқа негіздеді. Алайда, Уолтер Кауфманн дұрыс аударманың былай деп жазғанын айтады: "Мемлекет болуы – әлемде Құдайдың жолы". Бұл мемлекеттің құдайлық емес, Құдайдың стратегиясының бір бөлігі екенін көрсетеді, ол адамның еңбегінің нәтижесі емес. Кауфманн Гегельдің бастапқы мағынасының мемлекеттік үстемдік пен қатыгездікке рұхсат бермейтінін, тек мемлекеттің тарихи процестегі маңыздылығына сілтеме екенін мәлімдейді. Құқық философиясының кіріспесінде Гегельдің бұрынғы еңбектерін сынаған Якоб Фридрих Фрис философиясына қатысты маңызды сын-пікірлер бар. Оларға Фрис сияқты философтардың жазбаларын цензуралауды мемлекеттің ақтауы және Фристің Варбург фестиваліне қатысқаннан кейін академиялық лауазымынан айырылуын құптауы кіреді. Бұл үзіндінің кіргізілуі Гегельдің Пруссия мемлекетінің Август фон Коцебуе өлтірілгеннен кейін Карлсбад жарлықтары арқылы енгізген цензураны қолдауының себебін зерттеушілер арасында пікірталас тудырды. Гегельдік ғалымдар бұл үзінділердің цензураны баю үшін қосылғанын болжайды. Т. М. Нокс бұл кіріспе цензураға ұнау үшін жасалғанын және жұмыс аяқталғаннан кейін жазылғанын, алайда Фристі айыптауының "жаңа ештеңе емес" екенін, Варбург фестивалінің принциптерін қолдауына сатқындық жасамағанын, тек әдістемесін сынағанын, ал Карл Людвиг фон Галлерді айыптау (оның еңбегі Варбургте өртелген) жұмыстың негізгі бөлігінде өзгеріссіз қалғанын мәлімдеді. Стивен Холгейт өзі редакциялаған "Гегель оқырманында" бұл еңбектің қазір "әлеуметтік және саяси философияның ең ұлы туындыларының бірі ретінде танылғанын" жазды.