Кіріспе
Құқық философиясы – философияның заң табиғатын және заңның басқа нормалар жүйесімен, әсіресе этикамен және саяси философиямен қарым-қатынасын зерттейтін саласы. «Заң не дегеніміз?», «Заңдық күшке ие болудың критерийлері қандай?», «Заң мен моральдің арасындағы байланыс қандай?» сияқты сұрақтарға жауап іздейді. Құқық философиясы мен құқықтану көбінесе бір-бірімен алмастырылып қолданылады, бірақ құқықтану кейде экономикаға немесе әлеуметтануға сәйкес келетін ойлау формаларын қамтиды. Құқық философиясы аналитикалық құқықтану және нормативтік құқықтану болып бөлінеді. Аналитикалық құқықтану заңның не екенін және не емес екенін анықтауға, заңның негізгі белгілерін анықтау арқылы бағытталған. Нормативтік құқықтану заңды қалыптастыратын құқықтық емес нормаларды және заңмен қалыптасқан, адам әрекеттерін бағыттайтын құқықтық нормаларды зерттейді. Аналитикалық құқықтану тұжырымдамалық талдау құралдары арқылы заң табиғатының жалпы есебін беруге тырысады. Бұл есеп жалпылама, яғни барлық уақытта және барлық жерде қолданылатын заңның әмбебап ерекшеліктерін анықтауға бағытталған. Заңгерлер белгілі бір юрисдикциядағы белгілі бір мәселе бойынша заңның қандай екендігіне қызығса, құқық философтары мәдениеттер, уақыт және жерлер бойынша ортақ заңның ерекшеліктерін анықтауға қызығушылық танытады. Бірге алғанда, заңның бұл негізгі ерекшеліктері философтардың іздейтін әмбебап анықтамасын ұсынады. Жалпы тәсіл философтарға, мысалы, заңды моральдан, саясаттан немесе практикалық ойлаудан не ажыратады деген сұрақтар қоюға мүмкіндік береді. Заңның табиғаты бойынша бірнеше мектептер қалыптасқан, олардың ең ықпалдылары: Табиғи моральдық заң теориясы, ол заң табиғаттың өзінде бар екенін және моральды құрайтынын, кем дегенде, ішінара деп санайды. Құқықтық позитивизм, яғни заңның ең алдымен әлеуметтік фактілерге байланысты екендігі туралы пікір. Құқықтық позитивизм дәстүрлі түрде үш іліммен байланысты: тектік тезис, ажыратылу тезисі және дискрециялық тезис. Құқықтық позитивистер ажыратылу тезисінің ауқымы туралы келіспейді. Эксклюзивті құқықтық позитивистер, атап айтқанда Джозеф Раз, стандартты тезистен асып түсіп, моральдың заңның бір бөлігі болуы мүмкін екенін жоққа шығарады. Дискрециялық тезис бойынша, судьялар заңның нәтижесін анықтамаған жағдайларда шешім қабылдауға дискреция берілгенде жаңа заң шығарады. Құқықтық позитивизмді ең ерте қолдаған Джон Остин болды, оған 19 ғасырдың басында Джереми Бентамның жазбалары әсер етті. Остин заңды – жазалау қаупімен қамтамасыз етілген биліктің бұйрығы деп есептеді. Қазіргі заманғы құқықтық позитивизм бұл көзқарастан бұрын-соңды бас тартқан. ХХ ғасырда екі позитивист бұл салаға үлкен ықпал етті: Ханс Келсен және Х. Л. А. Харт. Келсен өзінің «grundnorm» ұғымы үшін ең ықпалды, бұл кейбір ғалымдар, әсіресе Еуропада, бүгінгі таңда қабылдайтын түпкілікті және негізгі құқықтық норма. Ағылшын тілінде сөйлейтін әлемде Харт ең ықпалды ғалым болды. Құқықтық интерпретивизм, бұл заңның көзге негізделгендігін жоққа шығарады, өйткені заң міндетті түрде қоғамдық нормалармен басшылыққа алынатын адамның түсіндіруіне байланысты. Сотталушылардың бірнеше жолмен іс қарастыруға құқығы болғандықтан, құқықтық интерпретивизм судьялар әдетте өздерінің қоғамдарының моральдық нормаларын, институционалдық фактілерін және әлеуметтік тәжірибесін жақсы сақтайтын жолмен шешім шығарады дейді. Бұл құқықтық интерпретивизмге сәйкес келеді, егер қоғамның заң жүйесі бар екенін немесе оның заңдарының қандай екенін, егер ол қоғамдағы тәжірибелерді ақтауға қатысты кейбір моральдық ақиқаттарды білмесе, ешкім білмейді. Құқықтық позитивизм немесе құқықтық реализмге қарама-қайшы, құқықтық интерпретивист қоғамдағы ешкім оның заңдарының не екенін білмейді деп мәлімдей алады (себебі ешкім оның іс-әрекеттерінің ең жақсы негіздемесін білмейді). Құқықтық интерпретивизм Рональд Дворкиннің 20 ғасырдың аяғында «Заң империясы» атты кітабында пайда болды. Соңғы жылдары заңның табиғаты туралы пікірталастар айтарлықтай жан-жақты болып келеді. Заң позитивизмі ішінде заң мен моральдың ажыратылуы туралы маңызды пікірталас бар. Эксклюзивті құқықтық позитивистер норманың заңды күші ешқашан оның моральдық дұрыстығына байланысты емес деп мәлімдейді. Инклюзивті құқықтық позитивистер моральдық қарастырулар норманың заңдылығын анықтай алады, бірақ бұл міндетті түрде осылай болуы керек деп мәлімдейді. Позитивизм инклюзивистік теория ретінде басталды; бірақ кейіннен Джозеф Раз, Джон Гарднер және Лесли Грин сияқты эксклюзивті құқықтық позитивистер бұл идеяны жоққа шығарды. Екінші маңызды пікірталас, көбінесе «Харт–Дворкин пікірталасы» деп аталады, 20 ғасырдың соңы мен 21 ғасырдың басындағы екі ең басым мектеп арасындағы күрес – құқықтық интерпретивизм және құқықтық позитивизм.
Philosophy of law is a branch of philosophy that examines the nature of law and law's relationship to other systems of norms, especially ethics and political philosophy. It asks questions like "What is law? ", "What are the criteria for legal validity? ", and "What is the relationship between law and morality?" Philosophy of law and jurisprudence are often used interchangeably, though jurisprudence sometimes encompasses forms of reasoning that fit into economics or sociology. Philosophy of law can be sub divided into analytical jurisprudence, and normative jurisprudence. Analytical jurisprudence aims to define what law is and what it is not by identifying law's essential features. Normative jurisprudence investigates both the non legal norms that shape law and the legal norms that are generated by law and guide human action. analytical jurisprudence seeks to provide a general account of the nature of law through the tools of conceptual analysis. The account is general in the sense of targeting universal features of law that hold at all times and places. Whereas lawyers are interested in what the law is on a specific issue in a specific jurisdiction, philosophers of law are interested in identifying the features of law shared across cultures, times, and places. Taken together, these foundational features of law offer the kind of universal definition philosophers are after. The general approach allows philosophers to ask questions about, for example, what separates law from morality, politics, or practical reason. Several schools of thought have developed around the nature of law, the most influential of which are:
Natural moral law theory, which asserts that law is inherent in nature and constitutive of morality, at least in part. Legal positivism, which is the view that law depends primarily on social facts. Legal positivism has traditionally been associated with three doctrines: the pedigree thesis, the separability thesis, and the discretion thesis. Legal positivists disagree about the extent of the separability thesis. Exclusive legal positivists, notably Joseph Raz, go further than the standard thesis and deny that it is possible for morality to be a part of law at all. The discretion thesis states that judges create new law when they are given discretion to adjudicate cases where existing law underdetermines the result. The earliest proponent of legal positivism was John Austin who was influenced by the writings of Jeremy Bentham in the early 19th century. Austin held that the law is the command of the sovereign backed by the threat of punishment. Contemporary legal positivism has long abandoned this view. In the twentieth century, two positivists had a profound influence on the field: Hans Kelsen and H. L. A. Hart. Kelsen is most influential for his notion of 'grundnorm,' an ultimate and basic legal norm, which some scholars, especially in Europe, accept today. In the Anglophone world, Hart has been the most influential scholar. Legal interpretivism, which denies that law is source based because law necessarily depends on human interpretation that is guided by the moral norms of communities. Given that judges have discretion to adjudicate cases in more than one way, legal interpretivism says that judges characteristically adjudicate in the way that best preserves the moral norms, institutional facts, and social practices of the societies in which they are a part. It is consistent with legal interpretivism that one cannot know whether a society has a legal system in force, or what any of its laws are, until one knows some moral truths about the justifications for the practices in that society. In contrast with legal positivism or legal realism, it is possible for the legal interpretivist to claim that no one in a society knows what its laws are (because no one may know the best justification of its practices.) Legal interpretivism originated with Ronald Dworkin in the late 20th century in his book Law's Empire. In recent years, debates about the nature of law have become increasingly fine grained. One important debate exists within legal positivism about the separability of law and morality. Exclusive legal positivists claim that the legal validity of a norm never depends on its moral correctness. Inclusive legal positivists claim that moral considerations may determine the legal validity of a norm, but that it is not necessary that this is the case. Positivism began as an inclusivist theory; but influential exclusive legal positivists, including Joseph Raz, John Gardner, and Leslie Green, later rejected the idea. A second important debate, often called the "Hart–Dworkin debate", concerns the battle between the two most dominant schools in the late 20th and early 21st century, legal interpretivism and legal positivism.
Нормативтік сот үкімдері
Аналитикалық заңтанудан өзге, құқықтық философия құқықтың нормативтік теорияларымен де айналысады. «Нормативтік юриспруденция заң туралы нормативтік, бағалау және басқа да нұсқаулық сұрақтарды қамтиды». Мысалы, заңның мақсаты мен міндеті неде? Заңның негізін құрайтын моральдық немесе саяси теориялар қандай? Қазіргі заманғы моральдық және саяси философияда үш бағыт әсерлі болды, және осы бағыттар құқықтың нормативтік теорияларында көрініс тапқан: Утилитаризм – заңдар ең жақсы нәтижелерге қол жеткізу үшін жасалуы керек деген көзқарас. Тарихи тұрғыдан алғанда, заңға қатысты утилитаризм философиясы Джереми Бентаммен байланысты. Қазіргі заманғы құқықтық теорияда утилитаристік көзқарас заң және экономика саласында жұмыс істейтін ғалымдар тарапынан жиі қолдауға ие. Деонтология – заңдар басқалардың автономиясын және құқықтарын сақтауға бағытталған міндеттемелерімізді көрсетуі керек деген көзқарас. Тарихи тұрғыдан заңға қатысты деонтологиялық ой Иммануил Кантпен байланысты, ол заңның ерекше деонтологиялық теориясын жасаған. Тағы бір деонтологиялық бағытты қазіргі заманғы құқық философы Рональд Дворкиннің еңбектерінде кездестіруге болады. Аретаикалық моральдық теориялар, мысалы, қазіргі кездегі мінез-құлық этикасы, моральда мінез-құлықтың ролін баса көрсетеді. Мінез-құлық юриспруденциясы – заңдар азаматтардың ізгі мінез-құлықтарын дамытуға көмектесуі керек деген көзқарас. Тарихи тұрғыдан бұл тәсіл Аристотельмен байланысты. Қазіргі заманғы мінез-құлық юриспруденциясы мінез-құлық этикасы туралы философиялық еңбектерден шабыт алады. Құқық философиясында сындық құқықтық зерттеулер және либертариандық заң теориялары сияқты көптеген басқа да нормативтік бағыттар бар.
Utilitarianism is the view that laws should be crafted so as to produce the best consequences. Historically, utilitarian thought regarding law is associated with the philosopher Jeremy Bentham. In contemporary legal theory, the utilitarian approach is frequently championed by scholars who work in the law and economics tradition. Deontology is the view that laws should reflect our obligation to preserve the autonomy and rights of others. Historically, deontological thought regarding law is associated with Immanuel Kant, who formulated one particularly prominent deontological theory of law. Another deontological approach can be found in the work of contemporary legal philosopher Ronald Dworkin. Aretaic moral theories such as contemporary virtue ethics emphasize the role of character in morality. Virtue jurisprudence is the view that the laws should promote the development of virtuous characters by citizens. Historically, this approach is associated with Aristotle. Contemporary virtue jurisprudence is inspired by philosophical work on virtue ethics. There are many other normative approaches to the philosophy of law, including critical legal studies and libertarian theories of law.
Құқықтық мәселелерге философиялық көзқарас
Құқық философтары конституциялық құқық, шарттар құқығы, қылмыстық құқық және зиян келтіру құқығы сияқты нақты құқықтық салаларда туындайтын түрлі философиялық мәселелермен де айналысады. Осылайша, құқық философиясы шарттар құқығының теориялары, қылмыстық жаза теориялары, зиян келтіруге жауапкершілік теориялары және сот бақылауының негізділігі туралы сұрақтар сияқты алуан түрлі тақырыптарды қарастырады.