Кіріспе

Құқық философиясы – философияның заң табиғатын және заңның басқа нормалар жүйесімен, әсіресе этикамен және саяси философиямен қарым-қатынасын зерттейтін саласы. «Заң не дегеніміз?», «Заңдық күшке ие болудың критерийлері қандай?», «Заң мен моральдің арасындағы байланыс қандай?» сияқты сұрақтарға жауап іздейді. Құқық философиясы мен құқықтану көбінесе бір-бірімен алмастырылып қолданылады, бірақ құқықтану кейде экономикаға немесе әлеуметтануға сәйкес келетін ойлау формаларын қамтиды. Құқық философиясы аналитикалық құқықтану және нормативтік құқықтану болып бөлінеді. Аналитикалық құқықтану заңның не екенін және не емес екенін анықтауға, заңның негізгі белгілерін анықтау арқылы бағытталған. Нормативтік құқықтану заңды қалыптастыратын құқықтық емес нормаларды және заңмен қалыптасқан, адам әрекеттерін бағыттайтын құқықтық нормаларды зерттейді. Аналитикалық құқықтану тұжырымдамалық талдау құралдары арқылы заң табиғатының жалпы есебін беруге тырысады. Бұл есеп жалпылама, яғни барлық уақытта және барлық жерде қолданылатын заңның әмбебап ерекшеліктерін анықтауға бағытталған. Заңгерлер белгілі бір юрисдикциядағы белгілі бір мәселе бойынша заңның қандай екендігіне қызығса, құқық философтары мәдениеттер, уақыт және жерлер бойынша ортақ заңның ерекшеліктерін анықтауға қызығушылық танытады. Бірге алғанда, заңның бұл негізгі ерекшеліктері философтардың іздейтін әмбебап анықтамасын ұсынады. Жалпы тәсіл философтарға, мысалы, заңды моральдан, саясаттан немесе практикалық ойлаудан не ажыратады деген сұрақтар қоюға мүмкіндік береді. Заңның табиғаты бойынша бірнеше мектептер қалыптасқан, олардың ең ықпалдылары: Табиғи моральдық заң теориясы, ол заң табиғаттың өзінде бар екенін және моральды құрайтынын, кем дегенде, ішінара деп санайды. Құқықтық позитивизм, яғни заңның ең алдымен әлеуметтік фактілерге байланысты екендігі туралы пікір. Құқықтық позитивизм дәстүрлі түрде үш іліммен байланысты: тектік тезис, ажыратылу тезисі және дискрециялық тезис. Құқықтық позитивистер ажыратылу тезисінің ауқымы туралы келіспейді. Эксклюзивті құқықтық позитивистер, атап айтқанда Джозеф Раз, стандартты тезистен асып түсіп, моральдың заңның бір бөлігі болуы мүмкін екенін жоққа шығарады. Дискрециялық тезис бойынша, судьялар заңның нәтижесін анықтамаған жағдайларда шешім қабылдауға дискреция берілгенде жаңа заң шығарады. Құқықтық позитивизмді ең ерте қолдаған Джон Остин болды, оған 19 ғасырдың басында Джереми Бентамның жазбалары әсер етті. Остин заңды – жазалау қаупімен қамтамасыз етілген биліктің бұйрығы деп есептеді. Қазіргі заманғы құқықтық позитивизм бұл көзқарастан бұрын-соңды бас тартқан. ХХ ғасырда екі позитивист бұл салаға үлкен ықпал етті: Ханс Келсен және Х. Л. А. Харт. Келсен өзінің «grundnorm» ұғымы үшін ең ықпалды, бұл кейбір ғалымдар, әсіресе Еуропада, бүгінгі таңда қабылдайтын түпкілікті және негізгі құқықтық норма. Ағылшын тілінде сөйлейтін әлемде Харт ең ықпалды ғалым болды. Құқықтық интерпретивизм, бұл заңның көзге негізделгендігін жоққа шығарады, өйткені заң міндетті түрде қоғамдық нормалармен басшылыққа алынатын адамның түсіндіруіне байланысты. Сотталушылардың бірнеше жолмен іс қарастыруға құқығы болғандықтан, құқықтық интерпретивизм судьялар әдетте өздерінің қоғамдарының моральдық нормаларын, институционалдық фактілерін және әлеуметтік тәжірибесін жақсы сақтайтын жолмен шешім шығарады дейді. Бұл құқықтық интерпретивизмге сәйкес келеді, егер қоғамның заң жүйесі бар екенін немесе оның заңдарының қандай екенін, егер ол қоғамдағы тәжірибелерді ақтауға қатысты кейбір моральдық ақиқаттарды білмесе, ешкім білмейді. Құқықтық позитивизм немесе құқықтық реализмге қарама-қайшы, құқықтық интерпретивист қоғамдағы ешкім оның заңдарының не екенін білмейді деп мәлімдей алады (себебі ешкім оның іс-әрекеттерінің ең жақсы негіздемесін білмейді). Құқықтық интерпретивизм Рональд Дворкиннің 20 ғасырдың аяғында «Заң империясы» атты кітабында пайда болды. Соңғы жылдары заңның табиғаты туралы пікірталастар айтарлықтай жан-жақты болып келеді. Заң позитивизмі ішінде заң мен моральдың ажыратылуы туралы маңызды пікірталас бар. Эксклюзивті құқықтық позитивистер норманың заңды күші ешқашан оның моральдық дұрыстығына байланысты емес деп мәлімдейді. Инклюзивті құқықтық позитивистер моральдық қарастырулар норманың заңдылығын анықтай алады, бірақ бұл міндетті түрде осылай болуы керек деп мәлімдейді. Позитивизм инклюзивистік теория ретінде басталды; бірақ кейіннен Джозеф Раз, Джон Гарднер және Лесли Грин сияқты эксклюзивті құқықтық позитивистер бұл идеяны жоққа шығарды. Екінші маңызды пікірталас, көбінесе «Харт–Дворкин пікірталасы» деп аталады, 20 ғасырдың соңы мен 21 ғасырдың басындағы екі ең басым мектеп арасындағы күрес – құқықтық интерпретивизм және құқықтық позитивизм.

Нормативтік сот үкімдері

Аналитикалық заңтанудан өзге, құқықтық философия құқықтың нормативтік теорияларымен де айналысады. «Нормативтік юриспруденция заң туралы нормативтік, бағалау және басқа да нұсқаулық сұрақтарды қамтиды». Мысалы, заңның мақсаты мен міндеті неде? Заңның негізін құрайтын моральдық немесе саяси теориялар қандай? Қазіргі заманғы моральдық және саяси философияда үш бағыт әсерлі болды, және осы бағыттар құқықтың нормативтік теорияларында көрініс тапқан: Утилитаризм – заңдар ең жақсы нәтижелерге қол жеткізу үшін жасалуы керек деген көзқарас. Тарихи тұрғыдан алғанда, заңға қатысты утилитаризм философиясы Джереми Бентаммен байланысты. Қазіргі заманғы құқықтық теорияда утилитаристік көзқарас заң және экономика саласында жұмыс істейтін ғалымдар тарапынан жиі қолдауға ие. Деонтология – заңдар басқалардың автономиясын және құқықтарын сақтауға бағытталған міндеттемелерімізді көрсетуі керек деген көзқарас. Тарихи тұрғыдан заңға қатысты деонтологиялық ой Иммануил Кантпен байланысты, ол заңның ерекше деонтологиялық теориясын жасаған. Тағы бір деонтологиялық бағытты қазіргі заманғы құқық философы Рональд Дворкиннің еңбектерінде кездестіруге болады. Аретаикалық моральдық теориялар, мысалы, қазіргі кездегі мінез-құлық этикасы, моральда мінез-құлықтың ролін баса көрсетеді. Мінез-құлық юриспруденциясы – заңдар азаматтардың ізгі мінез-құлықтарын дамытуға көмектесуі керек деген көзқарас. Тарихи тұрғыдан бұл тәсіл Аристотельмен байланысты. Қазіргі заманғы мінез-құлық юриспруденциясы мінез-құлық этикасы туралы философиялық еңбектерден шабыт алады. Құқық философиясында сындық құқықтық зерттеулер және либертариандық заң теориялары сияқты көптеген басқа да нормативтік бағыттар бар.

Құқықтық мәселелерге философиялық көзқарас

Құқық философтары конституциялық құқық, шарттар құқығы, қылмыстық құқық және зиян келтіру құқығы сияқты нақты құқықтық салаларда туындайтын түрлі философиялық мәселелермен де айналысады. Осылайша, құқық философиясы шарттар құқығының теориялары, қылмыстық жаза теориялары, зиян келтіруге жауапкершілік теориялары және сот бақылауының негізділігі туралы сұрақтар сияқты алуан түрлі тақырыптарды қарастырады.