Кіріспе
Құқықтар – заңдық, әлеуметтік немесе этикалық принциптердің еркіндік немесе иелену құқығы болып табылады; яғни, құқықтар – белгілі бір заң жүйесі, әлеуметтік келісім немесе этикалық теорияға сәйкес адамдарға не рұқсат етіледі немесе оларға не тиіс екендігі туралы негізгі нормативтік ережелер. Құқықтар заң және этика сияқты салаларда, әсіресе әділеттілік және деонтология теорияларында маңызды рөл атқарады. Әлеуметтік қақтығыстар тарихында құқықтарды анықтау және қайта анықтау әрекеттері жиі кездеседі. Стэнфорд философия энциклопедиясының мәліметінше, "құқықтар үкіметтердің құрылымын, заңдардың мазмұнын және қазіргі моральдық көзқарасты қалыптастырады". Ал Томас Аквинский позитивтік заңмен бекітілген, бірақ табиғи заңға негізделмеген құқықтарды толыққанды құқық деп санамай, оларды құқықтың сыртқы көрінісі немесе алдамшылық деп есептеген.
Rights are legal, social, or ethical principles of freedom or entitlement; that is, rights are the fundamental normative rules about what is allowed of people or owed to people according to some legal system, social convention, or ethical theory. Rights are of essential importance in such disciplines as law and ethics, especially theories of justice and deontology. The history of social conflicts has often involved attempts to define and redefine rights. According to the Stanford Encyclopedia of Philosophy, "rights structure the form of governments, the content of laws, and the shape of morality as it is currently perceived". whereas Thomas Aquinas held that rights purported by positive law but not grounded in natural law were not properly rights at all, but only a facade or pretense of rights.
Талап пен бостандық
Талап ету құқығы – басқа адамның құқық иесіне қатысты міндеттемелерді тудыратын құқық. Басқа біреу талап қоюшы үшін немесе оған қатысты бірдеңе жасауға немесе жасамауға міндетті болуы керек, мысалы, қызмет көрсету немесе өнім ұсыну; яғни, ол сол қызметке немесе өнімге талап етуге құқылы (басқаша айтқанда, іс-әрекетке құқық). Логикалық тұрғыдан бұл идеяны былай түсіндіруге болады: "А адамының Б адамына бір нәрсе жасауға талап етуі тек қана Б адамы А адамына сол нәрсені жасауға міндетті болған жағдайда ғана мүмкін". Кез келген талап ету құқығы талапты қанағаттандыру үшін басқа міндетті тұлғаның белгілі бір міндетті орындауын талап етеді. Бұл міндет әрекет ету немесе әрекеттен бас тарту болуы мүмкін. Мысалы, көптеген заң жүйелері "өмір, бостандық және мүлік" сияқты кең ауқымды талаптарды мойындайды; бұл құқықтар басқаларға талап иесінің келісімінсіз адамға шабуыл жасауға, оны ұстауға немесе оның мүлкін пайдалануға тыйым салады. Сондай-ақ, әлеуметтік көмек көрсету қызметтері кепілдік берілген елдерде азаматтар осы қызметтерді алуға заңды талап ету құқығына ие. Бостандық құқығы немесе мүмкіндік, керісінше, құқық иесіне бір нәрсені жасауға еркіндік немесе рұқсат береді, ал басқа тараптар ештеңе жасауға немесе жасамауға міндетті емес. Атаулары ұқсас болғанымен, оң және теріс құқықтарды белсенді құқықтарға (яғни "мүмкіндіктерге" және "өкілеттіктерге") және пассивті құқықтарға (яғни "талаптарға" және "қорғауға") шатыстыруға болмайды.
Жеке тұлға мен топ
Жеке құқықтар – жеке адамдардың топқа мүшелігіне немесе оған мүше болмауына қарамастан ие болатын құқықтары. Топтық құқықтар, соның ішінде ұлттардың құқықтары, топты жеке тұлғалардың жиынтысынан гөрі, өз алдына дербес бірлік ретінде қарастырғанда туындайды. Яғни, топты өзіндік ерекше бірлік ретінде қарастыру мүмкін; ол кеңейтілген жеке тұлғаға, дербес ерік-жігері мен әрекет ету қабілетіне ие және құқықтарға ие деп санауға болатын корпоративтік органға ұқсас. Ұлттардың құқықтары, оның ішінде ұлттық өзін-өзі анықтау құқығы туралы пікірлер айтылған. Сонымен қатар, жауынгерлік жағдайдағы взводты ерекше топ ретінде қарастыруға болады, себебі оның жеке мүшелері топтың амандығы үшін өмірін беруге дайын, демек, топтың кез келген жеке мүшесінің құқығынан артық «құқығы» бар деп есептелуі мүмкін. Мысалы, офицерге бағынбаған сарбаз, бағынбағаны үшін жазалануы, тіпті өлімге кесілуі мүмкін. Бірақ топтық құқықтың тағы бір түсінігі бар, онда топқа мүше адамдар топқа қатыстылығына байланысты белгілі бір жеке құқықтарға ие деп есептеледі. Осы тұрғыдан алғанда, топ мүшелері ретінде жеке тұлғалардың құқықтары жиынтығы топқа мүше болуларының нәтижесінде кеңейеді. Мысалы, кәсіподақ сияқты топтың мүшесі болып табылатын жұмысшылар, кәсіподаққа мүше болулары арқасында еңбек жағдайлары немесе жалақы сияқты кеңейтілген жеке құқықтарға ие деп санауға болады. Жеке және топтық құқықтар арасында керіспірліктер туындауы мүмкін. Топтық және жеке құқықтардың қақтығысатын классикалық мысалы – кәсіподақтар мен олардың мүшелері арасындағы жанжалдар. Мысалы, кәсіподақтың жеке мүшелері кәсіподақ келіскен жалақыдан жоғары жалақы алуды қалауы мүмкін, бірақ одан әрі талап қоюға тыйым салынады. Кәсіподақпен қауіпсіздік туралы келісім жасалған «жабық кәсіподақта» жалақы мөлшері сияқты мәселелерді шешуге құқылы болған тек кәсіподақ ғана. Демек, жұмысшылардың «жеке құқықтары» тиісті жалақыға қатысты басымдық таныта ма? Немесе тиісті жалақыға қатысты кәсіподақтың «топтық құқықтары» басымдық таныта ма? Австрия мектебінің экономистері тек жеке адамдар ғана ойлайды, сезінеді және әрекет етеді, олар қандай да бір абстрактілі топқа мүше болсын немесе болмасын. Сондықтан қоғамды жеке тұлғадан бастап талдау керек. Бұл әдістеме методологиялық индивидуализм деп аталады және экономистер оны жеке құқықтарды негіздеу үшін пайдаланады. Сол сияқты, философ Айн Рэнд өзінің «Объективизм» деп аталатын философиясына сәйкес, тек жеке адамдардың ғана құқықтары бар деп мәлімдеген. Алайда, кейбір ғалымдар адамдар тобының құқықтары немесе топтық құқықтары бар жағдайлар болатынын дәлелдеген.
Басқа сезімдер
Құқықтар арасындағы басқа да айырмашылықтар нақты философиялық ерекшеліктерге қарағанда, тарихи байланыстарға немесе ұқсас белгілерге көбірек сүйенеді. Мұндай айырмашылықтардың бірі – азаматтық және саяси құқықтарды экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтардан ажырату, және Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясының жобалары осылай бөлінеді. Құқықтарды топтастырудың тағы бір тәсілі – оларды үш буынға бөлу. Бұл жіктемелер теріс және оң құқықтар, сондай-ақ жеке және топтық құқықтар арасындағы айырмашылықтармен көп ортақ нәрсеге ие, бірақ бұл топтар толыққанды сәйкес келмейді.
Саясат
Құқықтар көбінесе үкіметтер мен саясатты реттеуге арналған негізгі сұрақтардың құрамына кіреді. Көбінесе осы әлеуметтік-саяси институттардың дамуы құқықтармен диалектикалық қарым-қатынас құрды. Нақты мәселелерге қатысты құқықтар немесе нақты топтардың құқықтары көбінесе ерекше назар қадағалауды талап етеді. Мұндай алаңдаушылықтар көбінесе құқықтар басқа заңдық немесе моральдық мәселелермен, кейде тіпті басқа құқықтармен қақтығысқанда туындайды. Тарихи тұрғыдан қарағанда, бұл мәселелердің ішінде халықтың түпнұсқа құқықтары, еңбек құқықтары, ЛГБТ құқықтары, репродуктивтік құқықтар, мүгедектердің құқықтары, науқастардың құқықтары және тұтқындардың құқықтары бар. Бақылаудың күшейіп, ақпараттық қоғамның дамуымен ақпарат құқықтары, әсіресе жеке өмірге құқық маңызға ие болып келеді. Құқықтарына ерекше мән берілетін топтарға жануарлар, ал адамдар арасында балалар мен жастар, ата-аналар (аналар мен әкелер), ерлер мен әйелдер жатады. Осыған сәйкес, саясат жоғарыда аталған құқықтарды дамытуда немесе мойындауда маңызды рөл атқарады, ал қандай әрекеттерді «құқықтар» деп санау керектігі туралы пікірталас маңызды саяси тақырып болып қала береді. Құқықтар туралы түсінік саяси бағытқа байланысты өзгереді. Солшыл ойшылдар көбінесе «медициналық көмекке құқық» сияқты позитивтік құқықтарды баса көрсе, оңшыл ойшылдар «әділетті сот процесіне құқық» сияқты негативтік құқықтарға көбірек мән береді. Сонымен қатар, «құқықтар» мағынасымен байланысты теңдік ұғымы адамның саяси көзқарасына байланысты. Консерваторлар, оңшыл либертариандар және еркін нарықты жақтаушылар теңдікті мүмкіндіктердің теңдігімен байланыстырады және олардың пікірінше, әділ және тең ережелерді сақтау процесінде кейде тең емес нәтижелерге қол жеткізілетініне келіседі. Керісінше, социалистер капитализмдегі жұмыс беруші мен жұмыскер арасындағы билік теңсіздігін теңсіздіктің себебі деп санайды және тең емес нәтижелерді мүмкіндіктердің теңдігіне кедергі деп қарастырады. Олар нәтижелердің теңдігін теңдіктің белгісі деп санайды және сондықтан адамдар денсаулық сақтау, экономикалық көмек немесе олардың қажеттіліктеріне сәйкес келетін тұрғын үй сияқты қажеттіліктердің үлесіне құқылы деп есептейді.
Сын
Кейбір философтар кейбір құқықтардың онтологиялық тұрғыдан күмәнді екенін сынаған.